CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG CHO VAY HỘ SẢN XUẤT KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái quát chung về cho vay hộ sản xuất kinh doanh của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm cho vay hộ sản xuất kinh doanh Hộ kinh doanh theo điều 1, Nghị định số 01/2021/NĐ-CP của chính phủ về Đăng ký doanh nghiệp quy định: “Hộ kinh doanh do một cá nhân hoặc các thành viên hộ gia đình đăng ký thành lập và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh của hộ. Trường hợp các thành viên hộ gia đình đăng ký hộ kinh doanh thì ủy quyền cho một thành viên làm đại diện hộ kinh doanh.
Cá nhân đăng ký hộ kinh doanh, người được các thành viên hộ gia đình ủy quyền làm đại diện hộ kinh doanh là chủ hộ kinh doanh”. Theo đó, chủ thể đứng tên hợp đồng vay vốn ngân hàng của hộ kinh doanh được quy định như sau: Vì hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân khi tham gia giao dịch vay vốn, do đó, các thành viên của hộ kinh doanh là chủ thể tham gia xác lập, thực hiện giao dịch vay vốn hoặc. Các thành viên có thể ủy quyền cho người đại diện tham gia xác lập, thực hiện giao dịch vay vốn này, việc ủy quyền phải được thành lập văn bản, trừ trường hợp không có thỏa thuận khác. Khi có sự thay đổi người đại diện thì phải thông báo cho bên tham gia quan hệ vay vốn biết.
Trường hợp thành viên của hộ kinh doanh không được các thành viên khác ủy quyền làm người đại diện thì thành viên đó là chủ thể của quan hệ vay vốn do mình xác lập, thực hiện. Theo Thông tư số 39/2016/TT-NHNN, Thống đốc NHNN Việt Nam ban hành “Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi”. Như vậy, cho vay HSXKD là hình thức 7 cấp tín dụng, trong đó NHTM đóng vai trò là bên chuyển nhượng quyền sử dụng vốn của mình cho hộ sản xuất kinh doanh sử dụng trong một thời hạn nhất định và phải hoàn trả cả gốc và lãi. Đặc điểm cho vay hộ sản xuất kinh doanh PGS.TS Hồ Diệu (2001), nêu rõ một số đặc điểm về cho vay hộ sản xuất kinh doanh tại các NHTM, cụ thể: Số lượng khách hàng là hộ kinh doanh vay ngân hàng rất đông, trải khắp các khu vực, địa bàn thường tập trung các hộ kinh doanh là các chợ đầu mối, các hộ mặt đường ở khu vực dân cư đông đúc.
Các ngành nghề sản xuất kinh doanh trong cho vay hộ kinh doanh vô cùng đa dạng và phức tạp. Hộ kinh doanh do cá nhân đứng ra vay vốn và có trách nhiệm hoàn trả khoản vay nhưng mục đích sử dụng vốn lại khác biệt với cho vay tiêu dùng và có xu hướng giống với mục đích vay của các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ. Khách hàng là người đứng tên duy nhất hoặc là chủ HKD trên đăng ký kinh doanh, tối đa 3 người đồng trả nợ và người đồng trả nợ có mối quan hệ với khách hàng là vợ/chồng, bố mẹ đẻ, bố mẹ để vợ/chồng, con đẻ, vợ/chồng con đẻ, anh chị em ruột, vợ/chồng của anh/chị/em ruột khách hàng hoặc vợ/chồng các thành viên trong HKD. Thông tin do các hộ cung cấp thường không đầy đủ, chất lượng thông tin cung cấp không cao, do đó tình trạng bất cân xứng thông tin luôn gây khó khăn cho ngân hàng trong việc phân tích, thẩm định khách hàng là hộ kinh doanh để tìm ra phương án vay vốn phù hợp để cấp tín dụng.
Hiện nay hầu hết các hộ kinh doanh có năng lực tài chính còn yếu, công nghệ chưa hiện đại, phần lớn chủ hộ kinh doanh chưa được đào tạo bài bản nên khả năng quản trị, xây dựng chiến lược sản xuất kinh doanh dài hạn cũng như quản lý tài chính còn rất hạn chế. Chi phí để thực hiện cho vay hộ thường cao, ngân hàng gặp khó khăn trong việc giám sát khách hàng vay vốn, do đó lãi suất trong cho vay hộ kinh doanh thường cao hơn cho vay doanh nghiệp cùng kỳ hạn. 8 Hình thức cho vay hộ kinh doanh cũng rất đa dạng: ngân hàng có thể cho vay từng lần hoặc cho vay theo hạn mức tín dụng đối với các hộ kinh doanh có uy tín cao, nhu cầu vay thường xuyên, tốc độ luân chuyển vốn nhanh; cho vay có bảo đảm bằng tài sản (thế chấp, cầm cố của hộ kinh doanh hoặc của bên thứ ba) hoặc cho vay không có tài sản bảo đảm bằng tài sản đối với những hộ khách hàng truyền thống, có quan hệ lâu dài, uy tín với ngân hàng; có thể cho vay ngắn hạn, trung hạn hoặc dài hạn. Các phương thức tổ chức trong cho vay hộ sản xuất kinh doanh PGS.TS Phan Thị Cúc (2010), đã chỉ ra hai hình thức cho vay đối với hộ sản xuất kinh doanh tại NHTM, như sau: a.
Cho vay trực tiếp Cho vay tại Hội sở Là phương thức tổ chức cho vay, trong đó khách hàng có nhu cầu vay về vốn giao dịch trực tiếp với ngân hàng để vay vốn và trả nợ. Ngân hàng trực tiếp tiếp xúc với khách hàng vay vốn, trực tiếp thu nợ từ khách hàng vay. Trong hình thức cho vay này việc cho vay tồn tại dưới dạng song phương hoặc đa phương. Phương thức này phù hợp với các hộ kinh doanh có điều kiện cư trú gần ngân hàng hoặc món vay lớn.
Với hình thức cho vay song phương, chỉ có hai chủ thể tham gia trong quan hệ tín dụng, bao gồm ngân hàng và hộ kinh doanh. Ngân hàng trực tiếp thẩm định khách hàng, trực tiếp giải ngân và trực tiếp thu nợ từ khách hàng. Với hình thức cho vay đa phương, quan hệ tín dụng có bên thứ 3 tham gia với tư cách là những tổ chức có trách nhiệm cung ứng vật tư, hàng hóa thuộc đối tượng vay và tiền vay sẽ được ngân hàng giải ngân để thanh toán trực tiếp cho các tổ chức này, hoặc bên thứ ba là các đơn vị bao tiêu mà họ có trách nhiệm thanh toán nợ cho ngân hàng. Ngoài ra đối với cho vay sản xuất nông nghiệp ngân hàng có thể còn có các phương thức sau Cho vay thông qua tổ cho vay lưu động: Là phương thức cho vay mà ngân hàng cử một tổ cán bộ xuống tận nơi sản xuất và nơi ở của hộ gia đình để cho vay.
Trong trường 9 hợp này giám đốc chi nhánh ngân hàng cho vay quyết định thành lập tổ cho vay lưu động và thông báo công khai để các hộ vay vốn được biết. Thành phần của tổ cho vay lưu động bao gồm: + Cán bộ tín dụng làm tổ trưởng + Cán bộ làm nghiệp vụ kế toán là thành viên + Cán bộ làm nghiệp vụ thủ quỹ là thành viên Tổ cho vay vốn lưu động có nhiệm vụ: + Tiếp nhận và thẩm định hồ sơ vay vốn trình lãnh đạo phê duyệt + Thực hiện giải ngân, thu nợ gốc và lãi từ khách hàng vay vốn + Bàn giao, thanh toán số tiền thu nợ gốc và lãi với ngân hàng nơi cho vay theo quy định Ưu điểm: đáp ứng nhu cầu vay vốn của khách hàng, tiết kiệm chi phí đi lại cho khách hàng vay vốn Nhược điểm: làm tăng chi phí tổ chức cho vay cho ngân hàng. Bên cạnh đó, nguy cơ rủi ro không an toàn khi tổ chức cho vay lưu động có nhiệm vụ mang tiền đi cho vay và mang tiền thu nợ về ngân hàng. Cho vay thông qua tổ, nhóm: theo phương thức thường từ 10 - 60 hộ nông dân lập thành một tổ hợp tác vay vốn (số lượng hộ nông dân tham gia vào tổ hợp tác vay vốn có thể thay đổi tùy thuộc vào quy định của từng ngân hàng).
Để trở thành thành viên của tổ vay vốn, các thành viên phải cùng chung một số tiêu chí như: cùng địa bàn, cùng ngành nghề sản xuất, cùng nhu cầu liên kết làm ăn, cùng mục đích vay vốn,. Tổ được thành lập trên cơ sở các nguyên tắc sau: + Tự nguyện, đoàn kết, tương trợ cùng có lợi + Các tổ viên cam kết cùng nhau thực hiện đúng nghĩa vụ khi vay vốn, trả nợ và các nghĩa vụ khác 10 + Tổ hoạt động theo nguyên tắc tập thể, biểu quyết theo đa số dưới sự điều hành của Ban quản lý Tổ hoặc Tổ trưởng. Các hộ thành viên bầu tổ trưởng làm đại diện pháp lý trong giao dịch với ngân hàng. Trên cơ sở các quy định cho vay của ngân hàng, khi có nhu cầu vay, mỗi hộ làm giấy đề nghị vay vốn trình lên tổ.
Tổ tiến hành họp để xét duyệt các đơn đề nghị vay vốn của từng hộ gia đình theo các điều kiện đã đưa ra và nhất trí kiến nghị số tiền được vay của từng hộ. Số tiền được kiến nghị cho vay của các hộ sẽ được tập hợp trong giấy đề nghị vay vốn của cả tổ. Sau đó tổ trưởng gửi giấy đề nghị vay đó tới ngân hàng để họ tiến hành thẩm định. Khi ngân hàng quyết định cho vay theo đề nghị của tổ, ngân hàng sẽ thông báo số tiền cho vay của từng hộ, cũng như cho cả tổ.
Tổ trưởng là người trực tiếp nhận tiền, theo dõi nợ vay và thu nợ để chuyển trả cho ngân hàng. Tính trực tiếp trong phương thức này thể hiện ở chỗ ngân hàng thẩm định vay vốn theo từng nhu cầu và điều kiện của mỗi hộ, từng hộ vay vốn phải chịu trách nhiệm trực tiếp trong hoàn trả số tiền được vay cho ngân hàng. Với phương thức này giảm sự quá tải về công việc cho các nhân viên của ngân hàng. Các thành viên trong cùng một tổ vay vốn hiểu biết về thu nhập, đời sống cũng như uy tín của các hộ khác nên có sự đánh giá chính xác, vì vậy rủi ro sẽ thấp hơn.
Đây là phương thức cho vay rất phù hợp với những ngân hàng có số lượng khách hàng lớn nhưng món vay của khách hàng nhỏ. Cho vay theo tổ liên doanh, liên đới: nguyên tắc và tiêu chí thành lập tổ liên đới cũng tương tự như cách thành lập tổ hợp tác vay vốn. Tuy nhiên, theo phương thức tổ chức vay vốn này, mỗi thành viên trong tổ phải chịu trách nhiệm trước việc hoàn trả đúng hạn của các thành viên còn lại của tổ.