PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Sự phát triển kinh tế của quốc gia gắn liền với sự phát triển của hệ thống giao thông vận tải, giao thông vận tải cũng tác động rất lớn đến sự phát triển về kinh tế, xã hội, môi trƣờng của mỗi quốc gia. Với tốc độ phát triển kinh tế của Việt Nam hiện nay, đặt ra rất nhiều thách thức đối với sự phát triển của ngành giao thông vận tải. Đặc biệt trong lĩnh vực vận tải, sự tăng nhanh về nhu cầu đi lại của ngƣời dân trong khu vực đô thị cũng nhƣ giữa các tỉnh, thành phố khác nhau đã làm xuất hiện các hiện tƣợng phát triển thiếu tính bền vững trong vận tải hành khách.
Trong khu vực đô thị mức độ sử dụng phƣơng tiện cá nhân cao, dẫn tới các hiện tƣợng nhƣ thƣờng xuyên xảy ra ùn tắc giao thông vào giờ cao điểm, ô nhiễm không khí, ô nhiễm tiếng ồn. Ngoài khu vực đô thị, xuất hiện các hiện tƣợng nhƣ xe dù, bến cóc, tranh giành, cƣớp hành khách, hiện tƣợng nhu cầu đi lại tăng đột biến vào các dịp nghỉ lễ tết, dẫn tới nhiều bất cập cho hành khách cũng nhƣ cho việc kinh doanh của các doanh nghiệp vận tải. Hiện nay trên thế giới, nghiên cứu phát triển bền vững vừa là yêu cầu vừa là mục tiêu của các quốc gia. Xu hƣớng nghiên cứu này đã đƣợc tiến hành ở nhiều lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế các nƣớc.
Tại Việt Nam, nghiên cứu phát triển bền vững cũng không nằm ngoài quy luật chung của thế giới. Phát triển bền vững cho các ngành, các lĩnh vực trong nền kinh tế đã đƣợc chính phủ đề cập trong nhiều cuộc họp, nhiều văn bản chỉ đạo điều hành. Trong lĩnh vực giao thông vận tải đã có một số văn bản quy phạm pháp luật đề cập đến vấn đề phát triển bền vững. Tuy nhiên, chƣa có nghiên cứu cụ thể về phát triển bền vững cho hoạt động vận tải đặc biệt là vận tải hành khách bằng ô tô tại Việt Nam.
Với yêu cầu của thực tiễn xã hội, cũng nhƣ với mục đích đóng góp một phần công sức nghiên cứu cho sự phát triển chung của ngành giao thông vận tải, tác giả đã lựa chọn nghiên cứu theo hƣớng phát triển bền vững vận tải hành khách bằng ô tô. Kết quả nghiên cứu của luận án là một cơ sở khoa học, là tài liệu tham khảo để các nhà quản lý, các doanh nghiệp trong ngành vận tải có định hƣớng phát triển theo hƣớng bền vững. Mục đích nghiên cứu - Tổng hợp các nghiên cứu về phát triển bền vững, đặc biệt là xây dựng cơ sở lý luận về phát triển bền vững doanh nghiệp vận tải vận tải hành khách bằng ô tô. 2 - Đề xuất các nguyên tắc, các giải pháp mới để làm cơ sở phát triển bền vững cho doanh nghiệp vận tải hành khách bằng ô tô ở Việt Nam.
- Đề xuất các tiêu chí, chỉ tiêu phát triển bền vững cho doanh nghiệp vận tải hành khách bằng ô tô ở Việt Nam 3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu - Đối tƣợng nghiên cứu là cơ sở lý luận và các vấn đề có liên quan đến phát triển bền vững vận tải hành khách bằng ô tô ở Việt Nam (không bao gồm dịch vụ xe buýt đƣa đón học sinh, vận tải liên vận quốc tế). Trong đó có ứng dụng cụ thể cho một doanh nghiệp là Công ty cổ phần Vận tải Dầu khí Đông Dƣơng. - Phạm vi nghiên cứu về mặt thời gian là hoạt động vận tải hành khách bằng ô tô trong giai đoạn 2012 – 2016, đề xuất các tiêu chí, chỉ tiêu, giải pháp phát triển bền vững cho các doanh nghiệp dịch vụ vận tải hành khách bằng ô tô từ 2017 – 2020 và tầm nhìn đến năm 2030.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài: Ý nghĩa khoa học: Luận án đã hệ thống hóa và làm phong phú hơn một số vấn đề lý luận về phát triển bền vững nói chung và bền vững trong lĩnh vực vận tải hành khách nói riêng; các nguyên tắc về phát triển bền vững; hệ thống các tiêu chí đánh giá sự phát triển bền vững của hoạt động vận tải hành khách bằng xe ôtô; phân tích rõ về nội dung và bản chất các tiêu chí đánh giá sự phát triển bền vững trên các phƣơng diện xã hội, kinh tế, môi trƣờng và chính trị- xã hội. Từ đó đề xuất các tiêu chí đánh giá sự phát triển bền vững đối với lĩnh lực vận tải hành khách bằng xe ôtô Ý nghĩa thực tiễn: Luận án đã đánh giá hiện trạng của vận tải hành khách tại Việt Nam nói chung và loại hình vận tải hành khách bằng ôtô nói riêng; trong đó tập trung nghiên cứu đối với vận tải tuyến cố định, vận tải taxi, vận tải xe buýt và vận tải hợp đồng. Luận án đã đi sâu phân tích sự phát triển bền vững của vận tải ô tô trên cả 3 góc độ lợi ích của nhà nƣớc, doanh nghiệp và khách hàng; xác định nhân tố quan trọng để doanh nghiệp tồn tại và phát triển là “Lấy khách hàng làm trung tâm” Đây là phƣơng thức tiếp cận phù hợp với xu thế marketing hiện đại - Coi sự hài lòng của khách hàng là nền tảng cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Kết cấu luận án Chƣơng 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển bền vững vận tải hành khách bằng ô tô 3 Chƣơng 3: Phân tích hiện trạng phát triển bền vững vận tải hành khách bằng ô tô ở Việt Nam.
Chƣơng 4: Các giải pháp phát triển bền vững vận tải hành khách bằng ô tô ở Việt Nam và Ứng dụng cho Công ty Cổ phần Vận tải Dầu khí Đông Dƣơng 4 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu trên thế giới Công trình nghiên cứu đầu tiên trên thế giới về phát triển bền vững giao thông vận tải là của Greene và Wegnener vào năm 1997 đã chỉ ra rằng: Sự tăng trƣởng không giới hạn phƣơng tiện vận tải cá nhân gây ra các hậu quả nghiêm trọng cho hệ thống giao thông vận tải. Trong khu vực đô thị, chính sách thỏa mãn nhu cầu đi lại ngày càng cao bằng cách xây dựng nhiều đƣờng cao tốc là không khả thi, nhà nƣớc cố gắng xây dựng nhiều cơ sở hạ tầng phục vụ phƣơng tiện cá nhân hơn, số lƣợng ùn tắc giao thông xẩy ra ngày càng nhiều hơn. Phƣơng tiện phát triển không chỉ mang tới sự tự do đi lại mà còn gây ra các hậu quả nhƣ ô nhiễm không khí, ô nhiễm tiếng ồn, tắc đƣờng và tai nạn giao thông.
Nghiên cứu này chỉ ra rằng xu hƣớng của phát triển giao thông vận tải là hƣớng đến phát triển bền vững bao gồm về phƣơng tiện, cơ sở hạ tầng, công nghệ, thiết kế, vận hành khai thác, tài chính của hệ thống giao thông vận tải đều cần hƣớng tới phát triển bền vững. [35] Nghiên cứu của John Hartman, phó chủ tịch hội đồng của Trung tâm Phát triển bền vững giao thông vận tải tại Canada cùng với các nhóm nghiên cứu đã đề xuất ý tƣởng mới phát triển các tiêu chí phát triển bền vững cho giao thông vận tải. Kết quả đã công bố các tiêu chí và chỉ tiêu phát triển bền vững (STPI: Sustainable transport performance indicators) đƣợc chia làm 3 nhóm, - Nhóm 1 Tiêu chí về môi trƣờng bao gồm các chỉ tiêu: Mức giới hạn ô nhiễm; Mức giới hạn phát thải, tối thiểu hóa tiêu thụ năng lƣợng không thể tái tạo, tái sử dụng và tái chế, thiểu hóa sử dụng đất, hạn chế tiếng ồn. - Nhóm 2 Tiêu chí về xã hội bao gồm các chỉ tiêu: Đáp ứng đƣợc các nhu cầu cá nhân, đáp ứng đƣợc nhu cầu xã hội, đánh giá mức độ an toàn, đảm bảo các yêu cầu an toàn cho môi trƣờng tự nhiên, đảm bảo sự công bằng giữa các thế hệ.
- Nhóm 3 Tiêu chí về kinh tế bao gồm các chỉ tiêu: Hiệu quả của sự khai thác vận hành, cung cấp các sự lựa chọn về các phƣơng thức vận tải, đảm bảo sự phát triển kinh tế. [38] Trên cơ sở nghiên cứu của Canada, các quốc gia và vùng lãnh thổ khác đề xuất các tiêu chí, chỉ tiêu phát triển bền vững bao gồm [32][40]: - Các nƣớc vùng Baltic ban hành tài liệu hƣớng dẫn gồm 6 nhóm tiêu chí và 21 chỉ tiêu phát triển bền vững. - Newzealand ban hành bộ tiêu chí tiêu chuẩn ƣu tiên cho phát triển bền vững gồm 9 nhóm tiêu chí, 33 chỉ tiêu phát triển bền vững 5 - Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD- Organization for Economic Co-operation and Development) công bố bộ 3 nhóm tiêu chí và 8 chỉ tiêu phát triền bền vững cho giao thông vận tải. - Chính phủ Anh công bố bộ 4 tiêu chí bao gồm 11 chỉ tiêu phát triển bền vững cho giao thông vận tải.
- Ngân hàng thế giới công bộ 4 nhóm tiêu chí gồm 18 tiêu chuẩn cho phát triển bền vững giao thông vận tải. Jalal và John A. Boyd trong cuốn “Giới thiệu về phát triển bền vững” (An Introduction to Sustainable Development) xuất bản năm 2007 đã giới thiệu những kiến thức cơ sở về phát triển bền vững, trong đó đã tập trung phân tích những vấn đề đo lƣờng và chỉ số đánh giá tính bền vững; vấn đề đánh giá, quản lý và chính sách đối với môi trƣờng; cách tiếp cận và mối liên kết với giảm nghèo; những ảnh hƣởng đến phát triển cơ sở hạ tầng; các vấn đề về kinh tế, sản xuất, tiêu dùng, những trục trặc của thị trƣờng và về vai trò của xã hội dân sự. Trên cơ sở những kiến thức về phát triển bền vững, NCS có thể vận dụng cách tiếp cận, phân tích những ảnh hƣởng của kết cấu hạ tầng, kinh tế xã hội để xây dựng các chỉ tiêu tiêu chí đánh giá PTBV vận tải hành khách bằng ô tô [39].
John Blewitt trong cuốn “Tìm hiểu về phát triển bền vững” (Understanding Sustainable Development) xuất bản năm 2008 cũng đóng góp một phần quan trọng vào lý thuyết về phát triển bền vững, trong đó phải kể đến những phân tích về mối quan hệ giữa xã hội và môi trƣờng, phát triển bền vững và điều hành của Chính phủ; các công cụ, hệ thống để phát triển bền vững, phác thảo về một xã hội bền vững. Luận án tham khảo những lý thuyết về phát triển bền vững, NCS vận dụng phân tích các mối quan hệ giữa xã hội môi trƣờng và cách thức điều hành của Chính phủ, Nhà nƣớc trong đánh giá PTBV vận tải hành khách bằng ô tô [37].