Chương 1: Những vấn đề lý luận về chế định thừa kế trong Luật tư La Mã. Chương 2: Sự tiếp nhận các giải pháp pháp lý của luật La Mã trong chế định thừa kế ở Việt Nam Chương 3: Kiến nghị trên cơ sở tiếp nhận các giải pháp pháp lý của luật La Mã. 7 CHUÔNG 1: nhũng vấn đè lý luận vè chế định thù a ké TRONG LUẬT Tư LA MÃ 1. Khái quát chung về luật tư La Mã 1.
Lịch sử ra đòi của luật La Mã La Mã là tên một quốc gia tồn tại từ thế kỷ thử VII trước công nguyên đến thế kỷ VII sau công nguyên mà nơi phát nguyên của nó ớ bán đảo Italia. Đây từng là một quốc gia rộng lớn với sự phát triển rực rỡ cả về kinh tế lẫn văn hóa. Lịch sử nhà nước La Mã có thể chia thành ba thời kỳ là thời kỳ đế chế trước năm 500 trước công nguyên, thời kỳ cộng hòa từ năm 500 trước công nguyên đến năm 44 trước công nguyên, thời kỳ đế chế độc tài từ năm 30 trước công nguyên. Lịch sử nhà nước La Mã luôn luôn xảy ra những cuộc đấu tranh gay gắt do sự cách biệt lớn giữa tàng lớp quý tộc và tầng lớp bình dân.
Những người bình dân đấu tranh để chống lại sự áp bức của quý tộc, đòi quyền lợi của mình về ruộng đất và chính trị như được vào thị tộc, được hưởng một số quyền nhất định, đặc biệt được cử người đại diện cho mình tham gia vào bộ máy Nhà nước. Một trong những hình thức đấu tranh được áp dụng là bỏ nơi cư trú để đi đến những vùng đất khác. Nhiều cuộc di dân lớn đã diễn ra. Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến sức mạnh của nhà nước La Mã bởi tầng lóp bình dân là lực lượng chủ yếu trong quân đội.
Để giải quyết tình trạng này, Đại hội nhân dân đã được triệu tập vào năm 450 trước Công nguyên tại Aventinus. Đại hội quyết định cử ra một ủy ban đặc trách gồm mười người (5 người đại diện cho tầng lớp quý tộc và 5 người đại diện cho tầng lớp bình dân) với nhiệm vụ soạn thảo ra các điều luật nhằm giải quyết các tranh chấp trong xã hội. ủy ban này đã soạn thảo ra các điều luật và tập họp thành 12 bảng (Luật XII bảng). Luật XII bảng là văn bản luật đầu tiên cùa nhà nước La Mã, đặt nền tảng cho sự phát triển của Luật La Mã ở các giai đoạn sau này.
Như vậy, Luật La Mã ra đời trong hoàn cảnh xã hội có sự phân 8 hóa các tầng lóp sâu sắc dẫn đến sự đấu tranh để bảo vệ quyền lợi cho tầng lóp của mình. “Thuật ngữ "luật La Mã" (Roman Law) dùng đê chỉ luật pháp của nhà nước La mã cồ đại - luật pháp La mã chiếm hữu nô lệ. Đổi tượng nghiên cứu luật La mã là những chế định quan trọng về quyền tài sản, các quan hệ gia đình. Vào thời kỳ cộng hòa, Luật La Mã đã có sự phân biệt giữa luật công (ius publicum) và luật tư (ius privatum).
“Theo luật gia Upian thì luật công La Mã là những quy định nhằm điều chỉnh cơ cẩu tô chức nhà nước La Mã, còn tư pháp La Mã là những quy định về địa vị cá nhân cùng các quyền và nghĩa vụ của họ trong quan hệ xã hội về tài sản và về nhân thân” [7; tr28,29]. Hệ thống Luật tư La Mã Hệ thống luật tư La Mã (ius privatum) là sự tổng hợp ba hệ thống luật: luật dành riêng cho công dân La Mã (ius civile hay luật Quiritium), luật của tất cả công dân trên lãnh thổ La Mã (ius gentium) và luật của các quan (ius praetorium). Ba hệ thống luật này song song tồn tại và có sự ảnh hường lẫn nhau. Cả ius civile và ius gentium đều tập trung điều chỉnh những quan hệ giữa các công dân với nhau.
“Trong ius civile gồm có các văn bản của Đại hội nhân dân ban hành (thời cộng hoà gọi là Lex, thời để chế gọi là Constitucia), của Viện nguyên lão ban hành thì gọi là Senatuconstum, các văn bản của các quan praetor ban hành gọi là ius praetorium, các văn bản của quan edỉll ban hành gọi là edicta” [5; trl2J. Ius civile là luật chỉ dành riêng cho công dân La mã. Những người ở nơi khác di cư đến hoặc dân cư ở các vùng bị xâm lược không thuộc Populus Romanus (dân La Mã chính thống). “Vào thời cô đại, danh dự của công dân La Mã như một biêu trưng tự hào cho những ai cư trú ở La Mã.
Do vậy khi có tranh chấp phát sinh người La Mã được yêu cầu xét xử theo luật ius civile hay còn gọ ì là luật Quữitium” [7; tr 15,16]. 9 Ius gentium là luật dành cho tât cả công dân sông trên lãnh thô La Mã, có nội dung khác biệt so với ius civile. Ius gentium ra đời đã khắc phục được những hạn chế của ius civile do không theo kịp những quan hệ của xã hội ngày một phát sinh đa dạng trong xã hội La Mã thời bấy giờ. Điều này thể hiện ở việc ius gentium bổ sung thêm những quy phạm giải quyết những vấn đề pháp lý phát sinh trong quan hệ về tài sản và nhân thân giữa công dân La Mã và những người không phải công dân La Mã.
Ngoài ra ius civile và ius gentium còn được bổ sung bởi ius praetorium bao gồm những quy tắc được các thẩm phán rút ra từ các hoạt động xét xừ. Đen thời hoàng đế Justinian (thế kỷ VI sau công nguyên), các công dân sống trên lãnh thổ La Mã hoàn toàn bình đẳng với nhau về phương diện dân sự, ius civile và ius gentium được hợp thành một hệ thống pháp luật thống nhất gọi là Luật dân sự La Mã. Tư pháp La Mã là hệ thống luật điều chỉnh quan hệ giữa cá nhân với nhau trong quan hệ tài sản và nhân thân như quan hệ mua bán, vay, mượn, cho thuê tài sản. Các quy định về tư pháp cho phép các bên được thỏa thuận nhằm xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền nghĩa vụ của mình miễn là không trái với nguyên tắc chung của luật công, không xâm phạm lợi ích của nhà nước La Mã, của các công dân khác và đối tượng, công việc trong quan hệ không bị pháp luật cấm lưu thông, cấm thực hiện.
Đối tưọng điều chỉnh của luật tư La Mã Đối tượng điều chỉnh của tư pháp La Mã bao gồm các quan hệ về tài sản, các quan hệ về nhân thân. Quan hệ về nhân thân trong luật tư La Mã bao gồm: quan hệ về quyền gia trưởng; về danh dự, uy tín, đổi họ của người phụ nữ khi kết hôn; về tước danh dự do phạm tội và đã bị kết án. “Quan hệ nhân thân do Luật La Mã điều chỉnh mang tính chất phi tài sản không tuyệt đối. Vì nó còn bị sự trừng phạt về kinh tế chi phối” [7; tr4J.
Quan hệ về tài sản trong luật tư La Mã bao gồm: quan hệ về vật quyền; quan hệ về trái quyền (nghĩa 10 vụ); quan hệ vê bôi thường thiệt hại ngoài hợp đông; quan hệ vê bôi thường thiệt hại ngoài hợp đồng; quan hệ về thừa kế. Chế định trái quyền trong Luật La Mã quy định về nghĩa vụ và hợp đồng, bao gồm các vấn đề: “căn cứ xác lập nghĩa vụ theo hợp đồng (ex contractu), nghĩa vụ ngoài họp đồng (ex delictu); phân biệt nghĩa vụ phát sinh từ chuẩn khế ước, từ chuẩn vi phạm; điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại, mức bồi thường do hành vi vi phạm hợp đồng và vi phạm quyền tư pháp khác của công dân ” [7; tr23]. Các loại hợp đồng thông dụng cũng được quy định cụ thể trong chế định này. Chế định thừa kế của Luật La Mã quy định hai hình thức thừa kể là thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật.
Ngoài ra, chế định vật quyền cũng là một chế định quan trọng thuộc sự điều chỉnh của tư pháp La Mã. Chế định vật quyền trong Luật La Mã quy định về các vấn đề liên quan đến quyền sở hữu và các quyền của người khác không phải là chủ sở hữu trên tài sản (quyền đối với tài sản của người khác). Nội dung của chế định sở hữu trong Luật La Mã đã phản ánh một cách tương đối đầy đủ các quan hệ liên quan đến sở hữu phát sinh trong đời sống thực tế của xã hội La Mã thời bấy giờ. Luật La Mã quy định về các căn cứ phát sinh, chấm dứt quyền sở hữu tài sản, quyền sớ hữu tài sản của người khác theo thời hiệu; phát sinh quyền sở hữu trên cơ sở chế tạo, liên kết hồn hợp vật của nhiều chú sở hữu; hạn chế về quyền sở hữu.
Luật La Mã cũng quy định về chiếm hữu trong sự phân biệt với quyền sở hữu mặc dù trong hầu hết các trường hợp chủ sở hữu đều là người chiếm hữu đồ vật. Bên cạnh đó chế định vật quyền cũng bao gồm cả những quy định về quyền đối với tài sản của người khác. Như vậy có thể thấy, pháp luật La Mã điều chỉnh chủ yếu là các quan hệ thuộc lĩnh vực luật tư xoay quanh các quan hệ giao dịch giữa các cá nhân với nhau liên quan đến các quyền về nhân thân và tài sản. Trong các quan hệ đó, phần lớn các quy định được xây dựng để điều 11 chỉnh các quan hệ liên quan đên tài sản, bởi lẽ, vào thời kỳ này, quan hệ giữa con người được xác lập chủ yếu thông qua tài sản.
Nguồn của luật tư La Mã Để có thể tìm hiểu một cách đầy đủ và khái quát về vật quyền, trước hết cần xác định được các loại nguồn cùa tư pháp La Mã trong đó chứa đựng các quy phạm quy định về vật quyền. “Có thê hiểu nguồn luật La Mã như là nguồn gốc nội dung các quy phạm pháp luật, hĩnh thức cẩu thành các quy phạm pháp luật và cơ sở nhận thức pháp luật” [3; trl 1], Từ các công trình nghiên cứu Luật La Mã, chúng ta có thể thấy nguồn của tư pháp La Mã bao gồm: tập quán pháp (thường luật); đạo luật; sắc dụ của các quan chấp chính; hoạt động của các luật gia La Mã và hệ thống hóa Luật La Mã của hoàng đế Justinian. Tập quán pháp (thường luật): Tập quán của người La Mã hình thành trong đời sống và quá trình lao động, sản xuất, trở thành những chuẩn mực chung đối với hành vi của mọi người, chi phối các quan hệ xã hội.