CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH ĐẦU TƯ XDCB CỦA NGÀNH GIAO THÔNG. Khái niệm và nội dung của phân cấp quản lý ngân sách nhà nước Phân cấp ngân sách, về thực chất là giải quyết tất cả các mối quan hệ giữa chính quyền Nhà nước Trung ương với các cấp chính quyền địa phương có liên quan tới hoạt động của ngân sách Nhà nước. Đây cũng chính là hoạt động phân cấp quản lý ngân sách nhà nước trong sử dụng và thực hiện ngân sách của các cấp ngân sách. Việc phân cấp này dựa trên cơ sở phân cấp quản lý hành chính, kinh tế, xã hội giữa các cấp chính quyền, dựa vào chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cấp chính quyền.
Do đó, có thể hiểu về phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước như sau1: “ Phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước là việc phân định phạm vi trách nhiệm, quyền hạn của các cấp chính quyền nhà nước từ trung ương tời các địa phương trong quá trình tổ chức tạo lập và sử dụng ngân sách Nhà nước phục vụ cho vệc thực thi nhiệm vụ của nhà nước đạt hiệu quả cao”. Nội dung của phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước bao gồm giải quyết các quan hệ sau: Thứ nhất, Quan hệ về chế độ, chính sách. Giải quyết mối quan hệ này cần làm rõ: Mỗi cấp chính quyền có quyền ban hành những loại chế độ, chính sách, định mức nào liên quan đến hoạt động ngân sách Nhà nước. Giải quyết tốt mối quan hệ này sẽ khắc phục được tình trạng rối loạn trong quản lý và điều hành ngân sách Nhà nước.
Thứ hai, Quan hệ vật chất, tức là quan hệ trong việc phân chia nhiệm vụ chi và nguồn thu cũng như trong cân đối ngân sách của các cấp chính quyền. Giải quyết các quan hệ về vật chất luôn là những vấn đề phức tạp nhất, khó khăn nhất trong quá trình xây dựng và triển khai các đề án phân cấp ngân sách. Đây là nội dung quan trọng nhất trong phân cấp ngân sách Nhà nước. 1 Lê Chi Mai: Phân cấp ngân sách cho chính quyền địa phương: thực trạng và giải pháp.Chính trị Quốc gia.34 8 Theo chế độ phân cấp ngân sách Nhà nước hiện nay được qui định tại các điều khoản tại Luật NSNN, mỗi cấp ngân sách đều có các khoản thu được hưởng trọn vẹn 100% và các khoản thu được phân chia theo tỷ lệ % nhất định.
Riêng ngân sách các địa phương còn được khoản thu trợ cấp trực tiếp từ ngân sách cấp trên và ngân sách trung ương. Về chi tiêu, mỗi cấp ngân sách đều có các khoản chi thường xuyên và chi đầu tư tùy thuộc vào phạm vi thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mỗi cấp chính quyền theo luật định. Thứ ba, Quan hệ chu trình ngân sách, tức là quan hệ về quản lý trong chu trình vận động của ngân sách Nhà nước, từ khâu lập ngân sách đến chấp hành và quyết toán ngân sách nhà nước. Sự cần thiết phải phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước Phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước là cách tốt nhất để gắn các hoạt động ngân sách Nhà nước với các hoạt động kinh tế - xã hội một cách cụ thể nhằm tập trung đầy đủ, kịp thời đúng chính sách chế độ các nguồn tài chính quốc gia và phân phối, sử dụng chúng một cách công bằng, hợp lý, tiết kiệm và có hiệu quả.
Qua sự điều tiết, trợ cấp của các cấp ngân sách Nhà nước cũng như mục đích các chương trình chi tiêu, nhà nước hoàn toàn có thể phân phối lại nguồn lực giữa các địa phương, đảm bảo sự phát triển đồng đều, cân đối, hạn chế những khuyết tật của nền kinh tế và xã hội. Nhà nước sẽ có sự điều tiết đầu tư ngân sách giữa các tỉnh phát triển mạnh hơn, có tiểm lực tốt hơn sang các tỉnh có điều kiện khó khăn hơn, điều kiện chưa phát triển hơn, xóa bỏ cách biệt giữa thành thị và nông thôn, tạo sự phát triển đồng đều, toàn diện. Phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước ra đời trên cơ sở phân cấp quản lý hành chính- kinh tế- xã hội, tuy nhiên phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước cũng tác động trở lại đối với phân cấp quản lý hành chính - kinh tế - xã hội. Nếu phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước đúng đắn, hợp lý sẽ đảm bảo phương tiện tài chính cho việc duy trì, phát triển hoạt động quản lý hành chính - kinh tế - xã hội một cách toàn diện, hiệu quả.
Do mỗi địa phương có các điều kiện kinh tế - chính trị- xã hội khác 9 nhau cho nên việc phân cấp ngân sách Nhà nước ở mỗi địa phương có một số đặc điểm khác nhau nhằm phát huy tối đa tiềm năng của từng địa phương. Ngoài ra các địa phương với thẩm quyền và chức năng quản lý ngân sách Nhà nước có thể huy động nguồn lực địa phương một cách triệt để đảm bảo khả năng tăng trưởng, tích lũy, phát triển bền vững, công bằng và hiệu quả. Phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước cho phép quản lý và kế hoạch hóa ngân sách Nhà nước được tốt hơn, sử dụng hiệu quả, tránh thất thoát nguồn lực của từng địa phương và của trung ương. Hoạt động phân cấp thu, chi ngân sách Nhà nước cho theo trung ương và địa phương giúp cho hoạt động sử dụng ngân sách sát với tình hình thực tế, có sự điều chỉnh hợp lý giữa từng địa phương.
Mặt khác, phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước còn thể hiện vai trò chỉ đạo của nhà nước, đồng thời biểu hiện rõ ràng cho thấy ngân sách Nhà nước là công cụ điều tiết nền kinh tế vĩ mô một cách hiệu quả phù hợp với các chính sách kinh tế, xã hội. Ngoài ra phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước còn có ảnh hưởng quan trọng đến đời sống của cộng đồng dân cư trong nước, là nhân tố tác động, thúc đẩy các chính sách xã hội, giảm thiểu các khuyết tật của nền kinh tế tạo sự phát triển bền vững. Phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước có ảnh hưởng đến mọi mặt đời sống chính trị, kinh tế, xã hội. Vì vậy Nhà nước phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước cần có sự khách quan thống nhất, đảm bảo công bằng cho toàn xã hội đồng thời cũng đảm bảo sự phát triển theo định hướng của toàn xã hội.
Những lợi ích và rủi ro trong phân cấp quản lý ngân sách nhà nước Phân cấp ngân sách cho các cấp chính quyền địa phương đem lại những lợi ích tiềm tàng cho hoạt động quản lý nhà nước của mỗi địa phương, song đồng thời nó cũng thường có những ruie ro nhất định nếu việc phân cấp không được xem xét kỹ lưỡng phù hợp với điều kiện thực tế. Dưới đây sẽ đề cập cụ thể các lợi ích và rủi ro cụ thể này. Những lợi ích của phân cấp ngân sách Theo Ngân hàng Phát triển Châu Á2, những lợi ích đáng kể của phân cấp ngân sách trong một nền kinh tế ổn định và phát triển bao gồm: Thứ nhất, phân cấp ngân sách Nhà nước có thể làm tăng tính hiệu quả của dịch vụ và phúc lợi kinh tế của nhân dân, vì chính quyền địa phương có thể đáp ứng được tốt hơn những nhu cầu và sự lựa chọn khác nhau của người dân và có trách nhiệm lớn hơn đối với người dân. Thông thường, chính quyền địa phương sẽ hiểu được rõ nhất yêu cầu của nhân dân về loại dịch vụ có tính đặc thù của địa phương mình, do đó họ có điều kiện để cung cấp các dịch vụ này theo nhu cầu thực tế của địa phương.
Đồng thời, dười sự giám sát trực tiếp của người dân, chính quyền địa phương sẽ phải có trách nhiệm đối với việc cung cấp dịch vụ với số lượng, mức giá và chất lượng chấp nhận được ở địa phương, nhờ đó sẽ làm tăng tính hiệu quả của dịch vụ. Phân cấp ngân sách tạo điều kiện thực hiện chi tiêu công ở cấp trực tiếp tiến hành chi, do đó nâng cao hiệu quả quản lý của chính quyền địa phương. Việc địa phương được quản lý chi sẽ hỗ trợ cho việc cung cấp các dịch vụ có hiệu quả hơn trong những điều kiện cụ thể của địa phương, đáp ứng tốt hơn nhu cầu và mong muốn của người dân địa phương. Thứ hai, phân cấp ngân sách Nhà nước tạo cơ hội cho chính quyền địa phương trong việc huy động nguồn thu.
Một cơ cấu thuế được phân cấp có thể làm cho việc quản lý thuế có hiệu quả hơn và do đó, với cùng một mức thuế suất sẽ có được doanh thu thuế lớn hơn. Nhìn chung, chính quyền trung ương thường loại trừ những khoản thuế nhỏ tiềm năng ra khỏi hệ thống thuế do có những khó khăn trong việc nhận diện và tổ chức thu những khoản thu nhập này. Hơn nữa, những khoản lợi doanh thu thuế là tương đối nhỏ so với chi phí quản lý thu thuế. Chính quyền địa phương do ở gần người dân hơn nên có thể tổ chức thu những khoản thu tiềm năng này thông qua các hình thiức như áp dụng phí đánh vào người sử dụng hay một số loại thuế nhỏ khác.
Điều này 2 Phục vụ và duy trì: Cải thiện hành chính công trong một thế giới cạnh tranh. 11 đặc biệt thích hợp cho các chính quyền cấp dưới ở những nước có nền kinh tế đang chuyển đổi mà ở đó những doanh nghiệp tư nhân nhỏ có tốc độ tăng trưởng nhanh. Thứ ba, phân cấp ngân sách tạo điều kiện cho địa phương có chính sách và quản lý thích hợp đối với nguồn lực tự có của địa phương. Khi được phân cấp ngân sách, các cấp chính quyền địa phương phải tiến hành xây dựng kế hoạch ngân sách của mình để đáp ứng các yêu cầu quản lý kinh tế- xã hội ở địa phương.
Điều quan trọng để có một kế hoạch ngân sách hiệu qủa là điều chỉnh ngân sách để đáp ứng những ưu tiên của cộng đồng về số lượng và chất lượng dịch vụ công. Về nguyên tắc, kế hoạch ngân sách tốt nhất là kế hoạch bảo đảm sự cân đối giữa các khoản thu (chi phí của các dịch vụ) dưới dạng chất lượng các dịch vụ. Do đó, việc giao cho chính quyền địa phương thẩm quyền thực hiện hệ thống thu thuế riêng của mình và bảo đảm khả năng tài chính để thực hiện các dịch vụ công là yếu tố quan trọng trong phân cấp ngân sách. Điều này góp phần tăng cường tính trách nhiệm của địa phương và tính hiệu quả của quá trình phân cấp.