I. Vai trò then chốt của khuyến nông viên tại Hải Dương
Trong bối cảnh nền nông nghiệp Hải Dương đang chuyển mình mạnh mẽ, đội ngũ khuyến nông viên cơ sở đóng một vai trò chiến lược, không thể thay thế. Họ là cầu nối trực tiếp, mang tri thức khoa học kỹ thuật và các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đến với hàng chục nghìn hộ nông dân. Vai trò của khuyến nông viên không chỉ dừng lại ở việc chuyển giao công nghệ, mà còn là người đồng hành, tư vấn, và hỗ trợ nông dân trong suốt quá trình sản xuất, từ khâu chọn giống, canh tác đến thu hoạch và kết nối thị trường. Theo nghiên cứu của Nguyễn Văn Hiếu (2018), công tác khuyến nông hiệu quả góp phần quan trọng vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nâng cao giá trị trên một đơn vị diện tích, và thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững. Sự thành công của nhiều mô hình sản xuất nông nghiệp tại Hải Dương, từ cây lúa, rau màu đến chăn nuôi, đều có dấu ấn đậm nét của lực lượng khuyến nông viên. Họ giúp nông dân tiếp cận các phương pháp canh tác tiên tiến, giảm chi phí, tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Điều này không chỉ cải thiện thu nhập cho người nông dân mà còn đóng góp vào sự ổn định kinh tế - xã hội tại địa phương. Do đó, việc đầu tư nâng cao năng lực khuyến nông viên tại Hải Dương là một yêu cầu cấp thiết, quyết định đến sự thành công của quá trình hiện đại hóa nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới. Một đội ngũ khuyến nông viên vững mạnh về chuyên môn, nhạy bén với thị trường và tâm huyết với nghề sẽ là động lực cốt lõi giúp nông nghiệp tỉnh nhà vượt qua thách thức, nắm bắt cơ hội và phát triển mạnh mẽ trong tương lai.
1.1. Cầu nối liên kết 4 nhà trong nông nghiệp hiện đại
Khuyến nông viên cơ sở chính là mắt xích quan trọng nhất trong mối liên kết "4 nhà": Nhà nước - Nhà khoa học - Nhà doanh nghiệp - Nhà nông. Họ có nhiệm vụ truyền tải các chính sách hỗ trợ nông nghiệp của chính phủ đến người dân, đồng thời phản ánh những tâm tư, nguyện vọng và khó khăn từ thực tiễn sản xuất lên các cơ quan quản lý. Bên cạnh đó, họ tiếp nhận các kết quả nghiên cứu, tiến bộ khoa học kỹ thuật từ các viện, trường để phổ biến và hướng dẫn nông dân ứng dụng. Mối quan hệ này giúp các nghiên cứu khoa học không nằm trên giấy mà thực sự đi vào cuộc sống, giải quyết các vấn đề cấp bách của sản xuất. Hơn nữa, khuyến nông viên còn hỗ trợ kết nối nông dân với doanh nghiệp, hình thành các chuỗi giá trị nông sản Hải Dương, đảm bảo đầu ra ổn định và nâng cao giá trị cho sản phẩm. Vai trò trung gian này đòi hỏi khuyến nông viên phải có kiến thức tổng hợp và kỹ năng giao tiếp tốt.
1.2. Thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững tại địa phương
Mục tiêu cuối cùng của công tác khuyến nông là hướng tới một nền nông nghiệp phát triển toàn diện và bền vững. Khuyến nông viên là lực lượng nòng cốt thực hiện nhiệm vụ này tại cơ sở. Họ hướng dẫn nông dân áp dụng các quy trình sản xuất an toàn như VietGAP, GlobalGAP, chăn nuôi an toàn sinh học, giảm thiểu việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và phân bón hóa học. Các hoạt động này không chỉ tạo ra nông sản sạch, an toàn cho người tiêu dùng mà còn bảo vệ môi trường đất, nước và không khí. Bằng việc giới thiệu các giống cây trồng, vật nuôi có khả năng chống chịu tốt với biến đổi khí hậu, khuyến nông viên giúp nông dân chủ động thích ứng và giảm thiểu rủi ro trong sản xuất. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng một nền nông nghiệp công nghệ cao Hải Dương có sức cạnh tranh và phát triển lâu dài.
II. Thực trạng thách thức nâng cao năng lực khuyến nông viên
Mặc dù có vai trò quan trọng, đội ngũ khuyến nông viên tại Hải Dương đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc nâng cao năng lực để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của sản xuất nông nghiệp hiện đại. Theo báo cáo của Trung tâm Khuyến nông Hải Dương (2017), các khuyến nông viên cơ sở đa phần nhiệt tình và tận tâm, nhưng năng lực còn chưa đồng đều, đặc biệt là "yếu về nghiệp vụ, kỹ năng". Một trong những thách thức lớn nhất là sự thay đổi nhanh chóng của khoa học công nghệ, các tiêu chuẩn thị trường và yêu cầu về chuyển đổi số trong nông nghiệp. Điều này đòi hỏi khuyến nông viên phải liên tục cập nhật kiến thức, nhưng các chương trình đào tạo khuyến nông viên hiện tại đôi khi chưa theo kịp thực tiễn. Bên cạnh đó, điều kiện làm việc và cơ sở vật chất tại nhiều địa phương còn hạn chế, thiếu các công cụ hỗ trợ cần thiết cho việc trình diễn, thử nghiệm. Chế độ đãi ngộ chưa thực sự tương xứng cũng là một rào cản, khó thu hút và giữ chân được những cán bộ có trình độ cao. Việc đánh giá năng lực cán bộ khuyến nông cần được thực hiện một cách hệ thống và khoa học hơn để xác định đúng nhu cầu đào tạo và có kế hoạch phát triển nhân lực phù hợp. Việc giải quyết những thách thức này là yếu tố tiên quyết để xây dựng một hệ thống khuyến nông chuyên nghiệp, hiệu quả, thực sự là điểm tựa cho người nông dân.
2.1. Đánh giá năng lực chuyên môn và trình độ nghiệp vụ
Nghiên cứu của Nguyễn Văn Hiếu (2018) chỉ ra rằng, dù phần lớn khuyến nông viên có trình độ từ trung cấp trở lên, kiến thức chuyên môn của họ thường chỉ mạnh ở một lĩnh vực cụ thể (trồng trọt hoặc chăn nuôi). Trong khi đó, nhu cầu của nông dân lại rất đa dạng, đòi hỏi kiến thức tổng hợp. Việc nâng cao trình độ chuyên môn gặp khó khăn do thiếu các khóa đào tạo chuyên sâu, liên ngành. Hơn nữa, kiến thức về kinh tế nông nghiệp, quản trị trang trại, marketing và phân tích thị trường còn là điểm yếu của nhiều cán bộ. Năng lực nắm bắt và sử dụng các phương pháp khuyến nông hiện đại, đặc biệt là phương pháp lấy người học làm trung tâm, còn hạn chế. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của các buổi tập huấn và khả năng tiếp thu của nông dân.
2.2. Hạn chế về kỹ năng mềm và điều kiện làm việc
Bên cạnh chuyên môn, kỹ năng mềm cho khuyến nông viên là yếu tố cực kỳ quan trọng nhưng lại chưa được quan tâm đúng mức. Khảo sát cho thấy nhiều cán bộ còn yếu kỹ năng tổ chức, lập kế hoạch, kỹ năng thuyết trình trước đám đông, và kỹ năng viết báo cáo. Đặc biệt, kỹ năng dân vận và làm việc với các bên liên quan để huy động nguồn lực cho hoạt động khuyến nông cộng đồng còn chưa tốt. Về điều kiện làm việc, nghiên cứu đã chỉ ra "Cơ sở vật chất, điều kiện làm việc của KNVCS chưa được đầu tư thuận lợi". Thiếu trang thiết bị như máy tính, máy chiếu, dụng cụ đo đạc tại hiện trường gây khó khăn cho việc áp dụng công nghệ và truyền đạt thông tin một cách trực quan, sinh động. Những hạn chế này làm giảm hiệu quả công việc và tạo ra rào cản lớn trong quá trình nâng cao năng lực khuyến nông viên.
III. Giải pháp đào tạo và bồi dưỡng nghiệp vụ khuyến nông
Để giải quyết các thách thức về năng lực, việc xây dựng một chiến lược đào tạo và bồi dưỡng toàn diện là giải pháp trọng tâm. Cần phải đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung và phương pháp đào tạo khuyến nông viên, chuyển từ đào tạo theo chuyên ngành hẹp sang đào tạo đa ngành, tích hợp. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế dựa trên kết quả đánh giá năng lực cán bộ khuyến nông một cách bài bản, tập trung vào những kiến thức và kỹ năng mà họ còn yếu. Nội dung đào tạo không chỉ bao gồm kỹ thuật canh tác mà phải mở rộng sang các lĩnh vực như kinh tế thị trường, quản lý chuỗi giá trị, nông nghiệp hữu cơ, và đặc biệt là kỹ năng ứng dụng công nghệ số. Phương pháp đào tạo cần linh hoạt, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, tăng cường các lớp học tại hiện trường (FFS), các chuyến tham quan học tập mô hình khuyến nông hiệu quả. Việc bồi dưỡng nghiệp vụ khuyến nông phải được tiến hành thường xuyên, liên tục thông qua các buổi hội thảo chuyên đề, sinh hoạt câu lạc bộ khuyến nông. Đồng thời, cần chú trọng đến việc trang bị các kỹ năng mềm cho khuyến nông viên, giúp họ tự tin và chuyên nghiệp hơn trong công việc. Một chương trình đào tạo bài bản và thực chất sẽ tạo ra một đội ngũ khuyến nông viên đủ năng lực dẫn dắt nền nông nghiệp Hải Dương phát triển.
3.1. Nâng cao trình độ chuyên môn đáp ứng nông nghiệp 4.0
Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, việc nâng cao trình độ chuyên môn cho khuyến nông viên phải gắn liền với xu thế phát triển nông nghiệp công nghệ cao Hải Dương. Các khóa đào tạo cần tập trung vào các kiến thức mới như: nông nghiệp chính xác, ứng dụng cảm biến (sensor), máy bay không người lái (drone) trong theo dõi cây trồng, hệ thống tưới tiêu thông minh, và quản lý trang trại bằng phần mềm. Khuyến nông viên cần được trang bị kiến thức về an toàn sinh học, truy xuất nguồn gốc sản phẩm, và các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế để tư vấn cho nông dân tham gia vào các chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc cập nhật liên tục các tiến bộ khoa học kỹ thuật sẽ giúp khuyến nông viên luôn đi trước một bước, trở thành những chuyên gia thực thụ trong lĩnh vực của mình.
3.2. Bồi dưỡng kỹ năng mềm cần thiết cho khuyến nông viên
Các chương trình bồi dưỡng cần đặc biệt chú trọng vào việc phát triển kỹ năng mềm cho khuyến nông viên. Nội dung tập huấn nên bao gồm: kỹ năng giao tiếp và thuyết trình lôi cuốn, kỹ năng lắng nghe và thấu hiểu nhu cầu nông dân, kỹ năng làm việc nhóm và giải quyết xung đột. Ngoài ra, kỹ năng tổ chức sự kiện (hội thảo đầu bờ, tập huấn), kỹ năng lập kế hoạch và báo cáo công việc cũng cần được rèn luyện một cách bài bản. Việc trang bị những kỹ năng này giúp khuyến nông viên không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn là người tổ chức, điều phối, và tạo động lực hiệu quả, qua đó nâng cao chất lượng của mọi hoạt động khuyến nông cộng đồng.
IV. Phương pháp nâng cao năng lực qua chính sách và công nghệ
Bên cạnh đào tạo, việc hoàn thiện chính sách hỗ trợ nông nghiệp và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ là hai đòn bẩy quan trọng để nâng cao năng lực cho đội ngũ khuyến nông viên. Về chính sách, cần xây dựng một cơ chế đãi ngộ thỏa đáng, bao gồm lương, phụ cấp và các chế độ bảo hiểm, nhằm tạo động lực làm việc và thu hút nhân tài. Theo đề xuất trong nghiên cứu của Nguyễn Văn Hiếu (2018), việc "Hoàn thiện thể chế chính sách dành cho hoạt động khuyến nông và KNVCS" là nhiệm vụ cấp bách. Cần có chính sách rõ ràng về quy hoạch, tuyển dụng, sử dụng và phát triển đội ngũ khuyến nông viên, đảm bảo tính ổn định và cơ hội thăng tiến trong nghề nghiệp. Về công nghệ, việc đầu tư trang thiết bị làm việc hiện đại và thúc đẩy ứng dụng công nghệ thông tin trong khuyến nông sẽ giúp tối ưu hóa hiệu quả công việc. Trang bị máy tính, điện thoại thông minh kết nối internet, các phần mềm quản lý nông nghiệp sẽ giúp khuyến nông viên truy cập thông tin nhanh chóng, phân tích dữ liệu và kết nối với chuyên gia một cách dễ dàng. Sự kết hợp đồng bộ giữa chính sách phù hợp và công nghệ hiện đại sẽ tạo ra một môi trường làm việc chuyên nghiệp, tạo điều kiện tốt nhất để mỗi khuyến nông viên phát huy tối đa năng lực của mình, góp phần vào sự nghiệp chuyển đổi số trong nông nghiệp.
4.1. Hoàn thiện cơ chế chính sách đãi ngộ và hỗ trợ
Một trong những yếu tố ảnh hưởng tiêu cực đến năng lực khuyến nông viên là "Cơ chế chính sách, chế độ đãi ngộ dành cho KNVCS" chưa phù hợp (Nguyễn Văn Hiếu, 2018). Do đó, tỉnh Hải Dương cần nghiên cứu và ban hành các chính sách hỗ trợ nông nghiệp đặc thù cho lực lượng này. Cần có quy định rõ ràng về định mức kinh phí cho các hoạt động khuyến nông tại cơ sở, hỗ trợ chi phí đi lại, thông tin liên lạc. Xây dựng chính sách khen thưởng, vinh danh kịp thời những cá nhân, tập thể có thành tích xuất sắc trong công tác khuyến nông. Việc đảm bảo một môi trường làm việc ổn định với chế độ đãi ngộ hợp lý sẽ giúp khuyến nông viên yên tâm công tác, toàn tâm toàn ý cống hiến và không ngừng nỗ lực nâng cao trình độ chuyên môn.
4.2. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong khuyến nông
Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong khuyến nông là xu thế tất yếu. Cần xây dựng các hệ thống cơ sở dữ liệu trực tuyến về kỹ thuật nông nghiệp, thị trường, thời tiết, sâu bệnh để khuyến nông viên và nông dân có thể dễ dàng truy cập. Phát triển các ứng dụng di động (mobile app) tư vấn nông nghiệp, các nhóm Zalo, Facebook để tạo kênh giao tiếp, trao đổi thông tin nhanh chóng và hiệu quả. Khuyến khích khuyến nông viên sử dụng các công cụ kỹ thuật số để xây dựng tài liệu tập huấn (bài giảng điện tử, video clip), giúp nội dung trở nên sinh động và dễ hiểu hơn. Đây là bước đi quan trọng để hiện đại hóa phương thức làm việc, giảm tải công việc hành chính và nâng cao chất lượng dịch vụ khuyến nông.
V. Mô hình thực tiễn nâng cao năng lực khuyến nông viên
Lý thuyết và giải pháp chỉ thực sự có giá trị khi được áp dụng vào thực tiễn và mang lại kết quả cụ thể. Việc xây dựng và nhân rộng các mô hình khuyến nông hiệu quả là cách tốt nhất để kiểm chứng và nâng cao năng lực cho khuyến nông viên. Khi trực tiếp tham gia xây dựng các mô hình trình diễn về nông nghiệp công nghệ cao Hải Dương, khuyến nông viên có cơ hội cọ xát với thực tế, áp dụng kiến thức đã học để giải quyết các vấn đề cụ thể. Quá trình này giúp họ tích lũy kinh nghiệm quý báu, từ khâu lập kế hoạch, triển khai kỹ thuật, theo dõi, đánh giá đến tổ chức hội thảo tổng kết. Thành công của các mô hình này không chỉ thuyết phục được nông dân làm theo mà còn khẳng định năng lực và uy tín của chính khuyến nông viên. Hơn nữa, thông qua việc hỗ trợ các sản phẩm địa phương tham gia chương trình OCOP Hải Dương, khuyến nông viên được rèn luyện kỹ năng làm việc với chuỗi giá trị, từ cải tiến quy trình sản xuất, xây dựng thương hiệu đến xúc tiến thương mại. Họ trở thành những nhà tư vấn đa năng, giúp các chủ thể OCOP hoàn thiện sản phẩm, đáp ứng tiêu chuẩn thị trường. Những hoạt động thực tiễn này chính là môi trường đào tạo sống động và hiệu quả nhất, giúp nâng cao năng lực khuyến nông viên một cách toàn diện và bền vững.
5.1. Nhân rộng các mô hình khuyến nông hiệu quả tại địa phương
Các mô hình trình diễn là công cụ trực quan nhất của công tác khuyến nông. Việc lựa chọn và xây dựng các mô hình khuyến nông hiệu quả, phù hợp với điều kiện từng địa phương là nhiệm vụ trọng tâm. Các mô hình có thể tập trung vào việc áp dụng giống mới cho năng suất cao, quy trình canh tác hữu cơ, hệ thống tưới tiết kiệm, hoặc các mô hình chăn nuôi an toàn sinh học. Khuyến nông viên đóng vai trò kỹ thuật trưởng, trực tiếp hướng dẫn hộ dân tham gia và ghi chép, theo dõi các chỉ tiêu. Kết quả thành công từ các mô hình này cần được thông tin, tuyên truyền rộng rãi thông qua các buổi tham quan, hội thảo đầu bờ để tạo hiệu ứng lan tỏa, khuyến khích các hộ khác học tập và áp dụng.
5.2. Hỗ trợ phát triển chuỗi giá trị nông sản và chương trình OCOP
Năng lực của khuyến nông viên được thể hiện rõ nét qua khả năng hỗ trợ nông dân kết nối thị trường. Họ cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để tham gia vào việc xây dựng chuỗi giá trị nông sản Hải Dương. Điều này bao gồm việc tư vấn thành lập các tổ hợp tác, hợp tác xã, hướng dẫn sản xuất theo hợp đồng, và kết nối với các doanh nghiệp thu mua, chế biến. Đặc biệt, việc hỗ trợ các chủ thể xây dựng sản phẩm cho chương trình OCOP Hải Dương là một nhiệm vụ quan trọng. Khuyến nông viên sẽ tư vấn về hoàn thiện chất lượng sản phẩm, thiết kế bao bì, nhãn mác, xây dựng câu chuyện sản phẩm và chuẩn bị hồ sơ tham gia đánh giá, phân hạng. Đây là cách tiếp cận thực tiễn giúp nâng cao vai trò và năng lực của khuyến nông viên trong nền kinh tế nông nghiệp hiện đại.
VI. Định hướng phát triển bền vững cho khuyến nông Hải Dương
Để nâng cao năng lực khuyến nông viên tại Hải Dương một cách bền vững, cần có một định hướng chiến lược dài hạn, gắn liền với mục tiêu chung của ngành nông nghiệp tỉnh. Định hướng cốt lõi là xây dựng một đội ngũ khuyến nông viên chuyên nghiệp, hiện đại, có đủ năng lực làm chủ khoa học công nghệ và đóng vai trò nòng cốt trong việc dẫn dắt quá trình phát triển nông nghiệp bền vững. Trong tương lai, công tác khuyến nông không chỉ là chuyển giao kỹ thuật đơn thuần mà phải trở thành dịch vụ tư vấn nông nghiệp toàn diện, đáp ứng nhu cầu đa dạng của một nền sản xuất hàng hóa. Cần tiếp tục chuẩn hóa đội ngũ cán bộ, hoàn thiện hệ thống khuyến nông từ tỉnh đến cơ sở, đặc biệt là mạng lưới khuyến nông cộng đồng. Đẩy mạnh xã hội hóa công tác khuyến nông, khuyến khích sự tham gia của các doanh nghiệp, tổ chức tư nhân vào việc cung cấp dịch vụ. Tầm nhìn đến năm 2030, hệ thống khuyến nông Hải Dương phải trở thành một hệ thống năng động, hiệu quả, là đối tác tin cậy của nông dân, góp phần đưa nông sản Hải Dương vươn xa trên thị trường trong nước và quốc tế. Việc đầu tư cho con người, cụ thể là đội ngũ khuyến nông viên, chính là đầu tư cho tương lai bền vững của nông nghiệp tỉnh nhà.
6.1. Xây dựng đội ngũ khuyến nông chuyên nghiệp hiện đại
Mục tiêu dài hạn là xây dựng đội ngũ khuyến nông viên có cơ cấu hợp lý, trình độ chuyên môn cao, vững vàng về nghiệp vụ và có đạo đức nghề nghiệp. Cần có lộ trình chuẩn hóa cán bộ theo từng vị trí việc làm, với các tiêu chí rõ ràng về bằng cấp, chứng chỉ và năng lực thực tế. Tăng cường hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học để tổ chức các chương trình đào tạo khuyến nông viên nâng cao, thậm chí gửi cán bộ đi học tập kinh nghiệm ở các địa phương, quốc gia có nền nông nghiệp phát triển. Khuyến khích tinh thần tự học, tự nghiên cứu và đổi mới sáng tạo trong mỗi cán bộ để họ luôn làm chủ được công nghệ và đáp ứng yêu cầu của thực tiễn.
6.2. Hướng tới dịch vụ khuyến nông đa dạng và xã hội hóa
Tương lai của hệ thống khuyến nông nằm ở việc đa dạng hóa các loại hình dịch vụ và đẩy mạnh xã hội hóa. Thay vì chỉ trông chờ vào ngân sách nhà nước, cần tạo cơ chế để các tổ chức khuyến nông có thể cung cấp các dịch vụ có thu phí như: tư vấn lập dự án, phân tích đất, nước, cung cấp thông tin thị trường chuyên sâu. Cần khuyến khích các doanh nghiệp nông nghiệp, các chuyên gia độc lập tham gia vào mạng lưới khuyến nông cộng đồng, tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh và nâng cao chất lượng dịch vụ. Nhà nước sẽ đóng vai trò định hướng, xây dựng chính sách và hỗ trợ các hoạt động khuyến nông công ích, đặc biệt là ở các vùng khó khăn, phục vụ các đối tượng yếu thế, đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển nông nghiệp bền vững.
