Bảo hiểm xã hội ở khu vực kinh tế ngoài quốc doanh: Thực trạng và giải pháp

Bài viết phân tích thực trạng và giải pháp cho bảo hiểm xã hội tại khu vực kinh tế ngoài quốc doanh, góp phần nâng cao quyền lợi người lao động.

• Tác giả: Phan Bích Hà
• Người hướng dẫn: PGS, TS Nguyễn Văn Định
• Trường học: Học viện
• Chuyên ngành: Bảo hiểm xã hội
• Đề tài: Giải Pháp Nâng Cao Bảo Hiểm Xã Hội Cho Khu Vực Kinh Tế Ngoài Quốc Doanh
• Loại tài liệu: Chuyên đề thực tập
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI Ở KHU VỰC KINH TẾ NGOÀI QUỐC DOANH
• 1.1. Khái quát về bảo hiểm xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: TÌNH HÌNH THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BHXH TRONG KHU VỰC KINH TẾ NGOÀI QUỐC DOANH Ở NƯỚC TA
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ NHẰM THỰC HIỆN TỐT HƠN CHÍNH SÁCH BHXH Ở KHU VỰC KINH TẾ NGOÀI QUỐC DOANH

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo hiểm xã hội cho khu vực ngoài quốc doanh

Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một phần quan trọng trong chính sách an sinh xã hội, đặc biệt là đối với khu vực kinh tế ngoài quốc doanh. Sự phát triển của BHXH không chỉ đảm bảo quyền lợi cho người lao động mà còn góp phần ổn định xã hội. Theo tổ chức lao động quốc tế (ILO), BHXH là quyền của mọi người lao động, giúp họ có được sự bảo vệ khi gặp rủi ro trong cuộc sống.

1.1. Lịch sử hình thành và phát triển của bảo hiểm xã hội

BHXH đã có mặt từ rất sớm, với những quy định đầu tiên được ban hành từ thế kỷ 19. Tại Việt Nam, BHXH bắt đầu được chú trọng từ năm 1993 với Nghị định 43/CP, mở rộng đối tượng tham gia cho các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh.

1.2. Vai trò của bảo hiểm xã hội trong nền kinh tế

BHXH không chỉ bảo vệ quyền lợi cho người lao động mà còn tạo ra sự công bằng trong xã hội. Nó giúp người lao động yên tâm làm việc, từ đó nâng cao năng suất lao động và phát triển kinh tế.

II. Thách thức trong việc nâng cao bảo hiểm xã hội cho khu vực ngoài quốc doanh

Mặc dù BHXH đã được mở rộng, nhưng việc thực hiện chính sách này trong khu vực ngoài quốc doanh vẫn gặp nhiều khó khăn. Nhiều doanh nghiệp chưa nhận thức đầy đủ về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong việc tham gia BHXH.

2.1. Thiếu hiểu biết về bảo hiểm xã hội

Nhiều doanh nghiệp và người lao động chưa hiểu rõ về các quyền lợi mà BHXH mang lại. Điều này dẫn đến việc họ không tham gia hoặc tham gia không đầy đủ, ảnh hưởng đến quyền lợi của người lao động.

2.2. Khó khăn trong việc thực thi chính sách

Việc thực thi chính sách BHXH trong khu vực ngoài quốc doanh còn gặp nhiều khó khăn do thiếu sự giám sát và quản lý chặt chẽ từ cơ quan chức năng. Nhiều doanh nghiệp cố tình trốn tránh nghĩa vụ tham gia BHXH.

III. Giải pháp nâng cao bảo hiểm xã hội cho khu vực ngoài quốc doanh

Để nâng cao hiệu quả của BHXH trong khu vực ngoài quốc doanh, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ giúp tăng cường nhận thức mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho người lao động tham gia.

3.1. Tăng cường tuyên truyền và giáo dục

Cần có các chương trình tuyên truyền, giáo dục về BHXH cho cả doanh nghiệp và người lao động. Việc này giúp họ hiểu rõ hơn về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong hệ thống BHXH.

3.2. Cải cách chính sách và quy định

Cần cải cách các quy định liên quan đến BHXH để tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tham gia. Các chính sách cần rõ ràng, minh bạch và dễ thực hiện.

3.3. Tăng cường giám sát và kiểm tra

Cần có sự giám sát chặt chẽ từ các cơ quan chức năng để đảm bảo doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tham gia BHXH. Việc này giúp bảo vệ quyền lợi cho người lao động.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về bảo hiểm xã hội

Nghiên cứu cho thấy, việc tham gia BHXH không chỉ mang lại lợi ích cho người lao động mà còn giúp doanh nghiệp phát triển bền vững. Các doanh nghiệp có chính sách BHXH tốt thường có tỷ lệ giữ chân nhân viên cao hơn.

4.1. Kết quả từ các doanh nghiệp thực hiện tốt BHXH

Nhiều doanh nghiệp đã áp dụng chính sách BHXH hiệu quả, giúp tăng cường sự gắn bó giữa người lao động và doanh nghiệp. Điều này không chỉ nâng cao năng suất lao động mà còn tạo ra môi trường làm việc tích cực.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ các nước khác

Các nước phát triển đã có những mô hình BHXH thành công, có thể áp dụng tại Việt Nam. Việc học hỏi từ kinh nghiệm của các nước này sẽ giúp cải thiện hệ thống BHXH trong khu vực ngoài quốc doanh.

V. Kết luận và tương lai của bảo hiểm xã hội khu vực ngoài quốc doanh

BHXH cho khu vực ngoài quốc doanh là một vấn đề quan trọng cần được giải quyết. Tương lai của BHXH phụ thuộc vào sự nỗ lực của cả doanh nghiệp và cơ quan chức năng trong việc thực hiện các chính sách hiệu quả.

5.1. Tầm quan trọng của BHXH trong phát triển bền vững

BHXH không chỉ là quyền lợi của người lao động mà còn là yếu tố quan trọng trong phát triển bền vững của doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần nhận thức rõ điều này để tham gia tích cực hơn.

5.2. Định hướng phát triển BHXH trong tương lai

Cần có những định hướng rõ ràng cho việc phát triển BHXH trong khu vực ngoài quốc doanh, nhằm đảm bảo quyền lợi cho người lao động và thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một trong những quyền cơ bản của con người, đã được cộng đồng quốc tế công nhận tại Tuyên ngôn Nhân quyền năm 1948 và Công ước số 102 năm 1952 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO). Tại Việt Nam, trong thời kỳ chiến tranh và giai đoạn đầu xây dựng đất nước sau hòa bình, chính sách BHXH chủ yếu áp dụng trong phạm vi hẹp cho công nhân viên chức và lực lượng vũ trang thuộc khu vực nhà nước từ nguồn ngân sách. Sự bao cấp này bộc lộ nhiều bất cập và chưa đảm bảo tính công bằng xã hội đối với toàn thể lực lượng lao động.

Bước sang thời kỳ Đổi mới và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, khu vực kinh tế ngoài quốc doanh (KVKTNQD) phát triển mạnh mẽ, thu hút đông đảo lực lượng lao động xã hội và đóng góp ngày càng lớn vào sự tăng trưởng của nền kinh tế quốc dân. Để điều chỉnh quan hệ lao động mới, Nghị định 43/CP (1993) và tiếp đó là Bộ luật Lao động (1994) cùng Nghị định 12/CP (1995) đã mở rộng diện tham gia BHXH bắt buộc sang khu vực ngoài quốc doanh. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai thực tế, việc thực hiện chính sách BHXH tại khối doanh nghiệp này còn nhiều hạn chế: nhận thức của chủ sử dụng lao động và người lao động chưa đầy đủ, tình trạng trốn tránh, trì hoãn và chây ỳ đóng BHXH diễn ra phổ biến, khiến quyền lợi hợp pháp của người lao động bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Trước yêu cầu cấp bách của thực tiễn, chuyên đề thực tập tốt nghiệp "Bảo hiểm xã hội ở khu vực kinh tế ngoài quốc doanh: thực trạng và giải pháp" do sinh viên Phan Bích Hà thực hiện (dưới sự hướng dẫn của PGS. TS. Nguyễn Văn Định tại Hà Nội, tháng 4 năm 2005) tập trung giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về bảo hiểm xã hội, bản chất, vai trò của BHXH trong nền kinh tế thị trường và tính tất yếu của việc thực hiện BHXH đối với khu vực ngoài quốc doanh.
2. Khái quát đặc điểm kinh tế - lao động của KVKTNQD và phân tích thực trạng tình hình thực hiện chính sách BHXH tại khu vực này giai đoạn 1995 - 2004.
3. Đề xuất phương hướng, giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện cơ chế, nâng cao hiệu quả thực thi chính sách BHXH tại khu vực kinh tế ngoài quốc doanh.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định chính sách, cơ chế quản lý và thực tiễn tổ chức thực hiện BHXH bắt buộc tại các đơn vị kinh tế ngoài quốc doanh.
• Phạm vi nghiên cứu: Do giới hạn về thời gian và nguồn tư liệu, tác giả tập trung khảo sát 4 loại hình đơn vị sản xuất kinh doanh nòng cốt cấu thành nên khu vực kinh tế ngoài quốc doanh tại Việt Nam, bao gồm: doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần và công ty hợp danh. Dữ liệu thực tiễn và thống kê tập trung vào giai đoạn 1995 – 2004.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Tác giả tiếp cận vấn đề dựa trên các quan điểm kinh tế học an sinh và hệ thống an toàn xã hội:

• Khái niệm BHXH: Là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ không may gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trên cơ sở hình thành và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo an toàn xã hội.
• Bản chất của BHXH: Thể hiện qua 5 đặc trưng cốt lõi: là nhu cầu khách quan của nền kinh tế thị trường; phát sinh trên cơ sở quan hệ lao động ba bên (bên tham gia, bên bảo hiểm, bên được bảo hiểm); bảo vệ trước các rủi ro ngẫu nhiên (ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp) và phi ngẫu nhiên (thai sản, tuổi già); bù đắp thu nhập từ quỹ tập trung do các bên đóng góp với sự bảo trợ của Nhà nước; hướng tới thỏa mãn các nhu cầu thiết yếu theo khuyến nghị của ILO.
• Phân định hệ thống bảo đảm xã hội: Làm rõ mối quan hệ tương hỗ giữa ba trụ cột: Bảo hiểm xã hội, Cứu trợ xã hội (dựa vào ngân sách dự phòng và từ thiện) và Ưu đãi xã hội (chính sách đền ơn đáp nghĩa đối với người có công).
• Khung pháp lý quốc tế và trong nước:
  • Quốc tế: Công ước ILO số 102 (1952), Tuyên ngôn Nhân quyền LHQ (1948), các Công ước ILO số 111 (1958), 128 (1967), 156 (1981), 158 (1982).
  • Việt Nam: Các Sắc lệnh 29/SL (1947), 76/SL và 77/SL (1950); Hiến pháp 1959; Nghị định 218/CP (1961); Nghị quyết Đại hội Đảng VII, VIII; Nghị định 43/CP (1993); Bộ luật Lao động 1994 và Luật sửa đổi bổ sung năm 2002; Nghị định 12/CP (1995); Nghị định 19/CP (1995 thành lập BHXH Việt Nam); Chỉ thị 15/CT-TW (1997); Quyết định 20/2002/QĐ-TTg; Nghị định 01/2003/NĐ-CP; Quyết định 02/2003/QĐ-TTg và Thông tư 49/2003/TT-BTC.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Nghiên cứu các quan điểm học thuật (như nhận định của Giáo sư Henri Kliller - Đại học Solvay, Bỉ), lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin về quan hệ sản xuất và hệ thống văn bản pháp quy của Nhà nước.
• Phương pháp thống kê mô tả và so sánh: Tổng hợp, phân tổ và so sánh chuỗi số liệu thứ cấp qua các năm (1995, 2000 - 2004) để đánh giá sự biến động về số lượng doanh nghiệp, quy mô vốn, lực lượng lao động, tổng mức bán lẻ và tỷ trọng đóng góp GDP giữa ba khu vực: Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN), Doanh nghiệp ngoài quốc doanh (DNNQD) và Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).
• Nguồn dữ liệu: Niên giám Thống kê 2004 (Tổng cục Thống kê), kết quả Tổng điều tra cơ sở kinh tế, hành chính sự nghiệp năm 2002 của Tổng cục Thống kê, Báo cáo tổng kết công tác năm 2003 của Bảo hiểm xã hội Việt Nam và tư liệu từ Vụ BHXH.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Một số vấn đề về bảo hiểm xã hội ở khu vực kinh tế ngoài quốc doanh ở nước ta

Chương này tập trung làm rõ nguồn gốc lịch sử, bản chất, vai trò của BHXH và phân tích toàn diện bức tranh kinh tế của khu vực ngoài quốc doanh.

1. Lịch sử hình thành và phát triển của BHXH:

   • Khởi nguồn từ phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân đòi quyền lợi sau Cách mạng Công nghiệp; các cột mốc quốc tế lớn: Đạo luật bảo hiểm tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp tại Phổ năm 1838; các quỹ ốm đau tại Đức và Bỉ (1850, 1861); Đạo luật BHXH đầu tiên của Đức (1883); Đạo luật An sinh xã hội Hoa Kỳ (1935); Kế hoạch Beveridge (1942).
   • Tại Việt Nam: Khởi đầu từ các sắc lệnh giai đoạn 1947 - 1950, Điều lệ tạm thời theo Nghị định 218/CP (1961), đến thời kỳ đổi mới với việc hình thành hệ thống BHXH độc lập khỏi ngân sách nhà nước theo tinh thần Đại hội Đảng VII và Nghị định 12/CP.

2. Vai trò nhiều mặt của BHXH:

   • Đối với người lao động: Đảm bảo ổn định thu nhập khi gặp biến cố giảm/mất khả năng lao động; tạo tâm lý an tâm trong công việc.
   • Đối với xã hội: Tăng cường gắn kết trách nhiệm ba bên (Nhà nước - NSDLĐ - NLĐ), thể hiện tinh thần tương thân tương ái và thực hiện điều tiết, phân phối lại thu nhập.
   • Đối với kinh tế thị trường: Giảm gánh nặng tài chính trực tiếp cho doanh nghiệp khi rủi ro xảy ra; hình thành quỹ tập trung nhàn rỗi để tái đầu tư phát triển; lành mạnh hóa quan hệ cung - cầu trên thị trường lao động.

3. Khái niệm, phân loại và đặc điểm kinh tế của KVKTNQD:

   • Khái niệm: Toàn bộ các đơn vị sản xuất kinh doanh do tư nhân đứng ra thành lập, đầu tư và quản lý. Phân loại theo hình thức tổ chức: Doanh nghiệp tư nhân, Công ty TNHH (1 thành viên và 2 thành viên trở lên), Công ty cổ phần, Công ty hợp danh, Doanh nghiệp FDI, Doanh nghiệp tập thể/Hợp tác xã và Doanh nghiệp đoàn thể.
   • Các đặc điểm nổi bật qua số liệu thống kê:
     • Quy mô vốn: Phần lớn là doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn eo hẹp. Năm 2004, tỷ lệ doanh nghiệp có quy mô vốn dưới 0,5 tỷ đồng chiếm 99,4%; vốn từ 0,5 đến dưới 1 tỷ đồng chiếm 98,86%; vốn dưới 5 tỷ đồng chiếm trên 90%.
     • Phân bố: Mất cân đối lớn giữa thành thị và nông thôn, tập trung chủ yếu ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng. Quy mô lao động từ 5 người trở xuống chiếm tới 99,39%.
     • Tăng trưởng số lượng: Doanh nghiệp ngoài quốc doanh tăng từ 35.004 đơn vị năm 2000 lên 76.240 đơn vị năm 2004, luôn chiếm trên 80% tổng số doanh nghiệp cả nước.
     • Lực lượng lao động: Thu hút 1.040.902 lao động năm 2000 (chiếm 29,32%) và tăng mạnh lên 2.398.754 lao động năm 2004 (chiếm 39,32%). Đáng chú ý, chi phí đầu tư cho một chỗ làm việc trong khu vực ngoài quốc doanh chỉ bằng 1/3 so với khu vực nhà nước.
     • Đóng góp vĩ mô: Chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ tiêu dùng (năm 2004 đạt 294.134 tỷ đồng, tương đương 80,77%); đóng góp GDP theo giá thực tế năm 2004 đạt 352.166 tỷ đồng (chiếm 49,36% tổng GDP cả nước).
     • Tồn tại hạn chế: Công nghệ lạc hậu; chấp hành pháp luật chưa nghiêm (hơn 60% số hộ cá thể không có giấy phép kinh doanh, khoảng 14% doanh nghiệp kinh doanh sai nội dung đăng ký, tình trạng trốn lậu thuế và vi phạm an toàn lao động còn diễn biến phức tạp).

4. Tính tất yếu và căn cứ pháp lý mở rộng BHXH:

   • Là yêu cầu bình đẳng giữa các thành phần kinh tế, đảm bảo an toàn cho lực lượng lao động đang tăng nhanh ở khối tư nhân.
   • Cân đối tài chính quỹ BHXH: Báo cáo của cơ quan BHXH Việt Nam đưa ra dự báo đến khoảng năm 2022 số chi BHXH sẽ bắt kịp số thu trong năm; những năm sau đó phải dùng đến quỹ tồn tích và đến khoảng năm 2030 quỹ sẽ mất khả năng chi trả nếu không đẩy mạnh mở rộng đối tượng đóng góp từ khu vực ngoài quốc doanh.
   • Căn cứ pháp lý hoàn thiện qua các giai đoạn: Thí điểm tại 5 tỉnh/thành phố năm 1989; Nghị định 43/CP (1993); Nghị định 12/CP (1995); Luật sửa đổi Bộ luật Lao động 2002 và Nghị định 01/2003/NĐ-CP (bãi bỏ quy định giới hạn từ 10 lao động trở lên, mở rộng bắt buộc cho hợp đồng lao động từ đủ 3 tháng trở lên).

---

Chương II: Tình hình thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội ở khu vực kinh tế ngoài quốc doanh ở nước ta

Chương II đi sâu vào các chế độ chính sách áp dụng, công tác chỉ đạo của ngành BHXH và phân tích thực trạng tổ chức thực thi tại các địa phương.

1. Khung chế độ BHXH áp dụng đối với khu vực ngoài quốc doanh:

   • Theo Bộ luật Lao động sửa đổi (2002) và Nghị định 01/2003/NĐ-CP, người lao động tại KVKTNQD làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 3 tháng trở lên thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc và BHYT bắt buộc (theo Quyết định 20/2002/QĐ-TTg), bao gồm 5 chế độ:
     • Trợ cấp ốm đau: Điều kiện tham gia từ 3 tháng trở lên, hưởng mức trợ cấp bằng 85% tiền lương làm căn cứ đóng.
     • Trợ cấp thai sản: Điều kiện tham gia từ 3 tháng trở lên, không khống chế số lần sinh con.
     • Tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp: Điều chỉnh khung trợ cấp tính theo lương bình quân đóng BHXH.
     • Hưu trí: Điều chỉnh tuổi nghỉ hưu linh hoạt (nâng tuổi đối với lao động nữ quản lý/khoa học, giảm tuổi đối với lao động làm công việc nặng nhọc, độc hại).
     • Tử tuất: Nâng mức trợ cấp tử tuất một lần (mỗi năm đóng bằng 1,5 tháng tiền lương bình quân đóng).
     • Bổ sung quy định về loại hình bảo hiểm thất nghiệp.

2. Công tác chỉ đạo, điều hành của hệ thống Bảo hiểm xã hội Việt Nam:

   • Chỉ đạo nghiệp vụ và ban hành văn bản: BHXH Việt Nam ban hành Công văn số 724/BHXH-QLT (1998), Công văn số 348/BHXH-QLT và Chỉ thị số 349/BHXH-QLT (1999), Công văn số 751/BHXH-QLT (2002) nhằm hướng dẫn quản lý thu, thanh tra và đôn đốc các tỉnh, thành phố.
   • Tổ chức triển khai: Tháng 3/1998 tổ chức hội thảo chuyên đề tại TP. Hồ Chí Minh với cơ quan thuế và doanh nghiệp; ngày 02/06/1998 tổ chức Hội nghị toàn quốc triển khai BHXH khu vực ngoài quốc doanh; tổ chức hội nghị sơ kết 5 năm thực hiện để rút kinh nghiệm.
   • Các địa phương đạt kết quả tốt: TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội, Hải Phòng, Bình Dương, Thanh Hóa, Hà Giang, Hà Tây, Quảng Nam, Quảng Bình, Gia Lai, Thừa Thiên Huế, Thái Bình, Đà Nẵng.

3. Thực trạng và những khó khăn, tồn tại:

   • Tỷ lệ bao phủ thấp: Tính đến ngày 31/12/2004, toàn quốc mới chỉ có 7,242 triệu người lao động tham gia BHXH trong tổng số khoảng 54,3 triệu người trong độ tuổi lao động (chiếm tỷ lệ chưa đầy 20%), thấp hơn rất nhiều so với các nước trong khu vực và trên thế giới (Malaysia 90%, Đức 95%, Mỹ 95%). Khoảng 80% lực lượng lao động chưa được bảo hiểm tập trung chủ yếu ở khu vực kinh tế ngoài quốc doanh.
   • Hiện tượng vi phạm phổ biến: Nhiều chủ doanh nghiệp ngoài quốc doanh cố tình né tránh nghĩa vụ bằng cách ký hợp đồng ngắn hạn dưới 3 tháng, khai báo giảm quỹ lương, chây ỳ nợ đọng đóng BHXH. Công tác thanh tra, kiểm tra và xử phạt vi phạm hành chính chưa đủ sức răn đe.

---

Chương III: Một số giải pháp và kiến nghị nhằm thực hiện tốt hơn chính sách BHXH ở khu vực kinh tế ngoài quốc doanh

Dựa trên thực trạng phân tích, tác giả đề xuất định hướng các nhóm giải pháp và kiến nghị trọng tâm:

1. Hoàn thiện môi trường pháp lý và chính sách:

   • Đẩy nhanh tiến độ xây dựng và ban hành Luật Bảo hiểm xã hội đồng bộ, tạo cơ sở pháp lý vững chắc và nâng cao hiệu lực thi hành đối với mọi thành phần kinh tế.
   • Quy định rõ ràng, khả thi các chế tài xử lý vi phạm; áp dụng triệt để quy định tại Quyết định 02/2003/QĐ-TTg và Thông tư 49/2003/TT-BTC (phạt lãi suất chậm nộp theo mức vay quá hạn của Ngân hàng Nhà nước, trích tiền trực tiếp từ tài khoản ngân hàng của doanh nghiệp vi phạm).
   • Nghiên cứu thiết kế chính sách BHXH tự nguyện với các gói đóng - hưởng linh hoạt, phù hợp với đặc thù thu nhập bấp bênh của lao động phi chính thức và hộ cá thể.

2. Đổi mới và tăng cường công tác thông tin, tuyên truyền:

   • Thực hiện Chỉ thị 15/CT-TW, phối hợp chặt chẽ với các cơ quan thông tấn, báo chí để tuyên truyền sâu rộng về mục đích nhân văn, quyền lợi và nghĩa vụ tham gia BHXH cho cả chủ sử dụng lao động và người lao động.
   • Nâng cao vai trò lãnh đạo của các tổ chức Đảng, Công đoàn và đoàn thể trong các doanh nghiệp ngoài quốc doanh nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động.

3. Cải cách thủ tục hành chính và nâng cao năng lực tổ chức của cơ quan BHXH:

   • Đơn giản hóa quy trình đăng ký, kê khai, thu nộp và giải quyết chế độ chi trả, giảm thiểu phiền hà cho doanh nghiệp và người thụ hưởng.
   • Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ và phẩm chất đạo đức cho đội ngũ cán bộ ngành BHXH các cấp.

4. Tăng cường phối hợp liên ngành trong thanh tra, kiểm tra:

   • Thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên giữa cơ quan BHXH, cơ quan Thuế, Sở Lao động - Thương binh & Xã hội và chính quyền địa phương trong việc rà soát giấy phép đăng ký kinh doanh, kiểm tra việc ký kết hợp đồng lao động và thực hiện trích nộp BHXH.

---

Kết quả và đóng góp

Bảng tổng hợp số liệu phát triển kinh tế của KVKTNQD (2000 - 2004)

Chỉ tiêu thống kê	Năm 2000	Năm 2001	Năm 2002	Năm 2003	Năm 2004
Số doanh nghiệp NQD (đơn vị)	35.004	44.314	55.236	65.425	76.240
Tỷ trọng trong tổng số DN cả nước (%)	82,37	-	-	-	~90,3
Số lao động trong DN NQD (người)	1.040.902	1.329.615	1.706.409	2.102.510	2.398.754
Tỷ trọng lao động trong khối DN (%)	29,32	-	-	-	39,32
Vốn SXKD hàng năm DN NQD (tỷ đồng)	98.348	142.202	202.341	280.001	402.153
Tổng mức bán lẻ & dịch vụ NQD (tỷ đồng)	177.744	200.363	224.436	252.117	294.134
Tỷ trọng trong tổng mức bán lẻ toàn quốc (%)	80,77	-	-	-	81,75
Đóng góp GDP của KTNQD (tỷ đồng)	212.879	230.247	256.413	281.314	352.166
Tỷ trọng đóng góp trong GDP cả nước (%)	48,20	47,84	47,86	46,45	49,36

(Nguồn: Trích xuất từ Niên giám Thống kê 2004 trong văn bản chuyên đề)

Đóng góp chính của chuyên đề

• Về mặt lý luận: Khẳng định BHXH trong nền kinh tế thị trường không còn là chế độ đãi ngộ đơn phương từ ngân sách nhà nước mà là quan hệ bảo hiểm đóng - hưởng dựa trên sự cống hiến và trách nhiệm xã hội của các bên tham gia; chỉ rõ mối liên hệ giữa việc phát triển KVKTNQD với sự bền vững tài chính của quỹ BHXH quốc gia.
• Về mặt thực tiễn: Hệ thống hóa toàn bộ tiến trình pháp lý điều chỉnh BHXH ngoài quốc doanh tại Việt Nam từ năm 1989 đến 2004; làm nổi bật sự mâu thuẫn giữa tốc độ tăng trưởng nhanh về số lượng doanh nghiệp/lao động với tỷ lệ tham gia BHXH rất thấp (chưa đầy 20% lao động cả nước được tham gia); đưa ra cảnh báo về nguy cơ mất cân đối quỹ vào năm 2022 và cạn kiệt vào năm 2030 nếu không mở rộng nhanh diện bao phủ sang khối tư nhân.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Chuyên đề thực hiện trong khuôn khổ thời gian và nguồn dữ liệu năm 2005 nên chỉ tập trung phân tích sâu 4 loại hình cơ bản (doanh nghiệp tư nhân, công ty TNHH, công ty cổ phần, công ty hợp danh); chưa đi sâu khảo sát diện rộng khu vực kinh tế tập thể, hợp tác xã phi nông nghiệp và các hộ kinh doanh cá thể nhỏ lẻ.
• Hướng nghiên cứu mở rộng: Nghiên cứu đánh giá tác động sau khi Luật Bảo hiểm xã hội được Quốc hội chính thức thông qua; phân tích mô hình tài chính và phương thức triển khai BHXH tự nguyện cho nhóm lao động tự do, lao động mùa vụ và khu vực kinh tế phi chính thức.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng sử dụng: Sinh viên, học viên chuyên ngành Bảo hiểm, Kinh tế lao động, Quản trị nhân lực, Luật kinh tế và Quản lý công.
• Nội dung giá trị: Chuyên đề cung cấp nguồn tư liệu lịch sử - pháp lý chi tiết về giai đoạn bản lề chuyển dịch chính sách BHXH Việt Nam (giai đoạn 1993 - 2003) trước thềm ban hành Luật BHXH 2006, đồng thời cung cấp hệ thống số liệu kinh tế vĩ mô về khu vực ngoài quốc doanh giai đoạn 2000 - 2004.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Căn cứ pháp lý nào lần đầu tiên quy định việc mở rộng BHXH bắt buộc sang khu vực kinh tế ngoài quốc doanh?
Nghị định số 43/CP ngày 22/6/1993 của Chính phủ (áp dụng từ tháng 4/1993) là văn bản pháp quy đầu tiên quy định chế độ BHXH bắt buộc áp dụng cho người lao động làm việc hưởng lương hoặc tiền công tại các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế có sử dụng từ 10 lao động trở lên.

2. Điểm mới căn bản của Luật Lao động sửa đổi (2002) và Nghị định 01/2003/NĐ-CP đối với đối tượng tham gia BHXH bắt buộc là gì?
Các văn bản này đã bãi bỏ quy định khống chế quy mô doanh nghiệp phải có từ 10 lao động trở lên; mở rộng diện tham gia BHXH bắt buộc đối với tất cả người lao động làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ 3 tháng trở lên hoặc hợp đồng lao động không xác định thời hạn ở mọi loại hình doanh nghiệp, hộ kinh doanh, tổ hợp tác.

3. Cơ cấu quy mô vốn của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh năm 2004 có đặc điểm gì nổi bật?
Phần lớn các doanh nghiệp có quy mô vốn rất nhỏ: 99,4% số doanh nghiệp có quy mô vốn dưới 0,5 tỷ đồng, 98,86% có vốn từ 0,5 đến dưới 1 tỷ đồng và trên 90% số doanh nghiệp có mức vốn dưới 5 tỷ đồng.

4. Tại sao tác giả cảnh báo nguy cơ tài chính đối với quỹ BHXH quốc gia vào năm 2022 và 2030?
Theo dự báo của cơ quan BHXH Việt Nam được trích dẫn trong chuyên đề, nếu không mở rộng nhanh đối tượng tham gia đóng góp từ khu vực ngoài quốc doanh (nơi chiếm phần lớn trong số hơn 80% lao động chưa tham gia BHXH), thì đến khoảng năm 2022 số chi sẽ bằng số thu trong năm, sau đó phải sử dụng quỹ tồn tích và đến khoảng năm 2030 quỹ sẽ mất khả năng chi trả.

5. Lợi thế về chi phí tạo việc làm của khu vực kinh tế ngoài quốc doanh so với khu vực nhà nước được phản ánh như thế nào?
Chi phí đầu tư để tạo ra một chỗ làm việc mới tại khu vực kinh tế ngoài quốc doanh chỉ bằng 1/3 so với chi phí đầu tư cho một chỗ làm việc tương đương trong khu vực kinh tế quốc doanh, giúp khu vực này có khả năng thu hút nhanh chóng lực lượng lao động dôi dư và lao động phổ thông.

---

Kết luận

Chuyên đề tốt nghiệp đã luận giải một cách có hệ thống cơ sở lý luận và tính tất yếu khách quan của việc mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội sang khu vực kinh tế ngoài quốc doanh trong nền kinh tế thị trường tại Việt Nam. Thông qua việc phân tích chuỗi số liệu thống kê giai đoạn 2000 - 2004, công trình đã làm rõ những đóng góp kinh tế to lớn của khu vực ngoài quốc doanh song song với những bất cập, hạn chế và nguy cơ mất cân đối quỹ BHXH dài hạn do tỷ lệ tham gia của khối này còn quá thấp. Các giải pháp và kiến nghị được đề xuất mang tính đồng bộ từ hoàn thiện thể chế luật pháp, đổi mới công tác tuyên truyền đến tăng cường chế tài thanh tra và cải cách hành chính, đóng góp giá trị thiết thực cho công tác hoạch định chính sách an sinh xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI NÓI ĐẦU Bảo hiểm xã hội (BHXH) là nhu cầu tất yếu khách quan của ngƣời lao động. Nhu cầu đó đã xuất hiện khá sớm và phát triển theo quá trình phát triển xã hội. BHXH đã trở thành một những quyền của con ngƣời và đƣợc xã hội thừa nhận.1952,tổ chức lao động quốc tế(ILO) đã ký công ƣớc Giơnevơ (Công ƣớc 102) về “BHXH cho ngƣời lao động” đã khẳng định tính tất yếu phải triển khai các chế độ BHXH cho ngƣời lao động và gia đình họ. ở nƣớc ta BHXH đã có mầm mống từ thời phong kiến Pháp thuộc.

Trong chiến tranh và những năm sau hoà bình, do khả năng kinh tế có hạn chỉ có một bộ phận lao động xã hội đƣợc hƣởng chế độ BHXH. Đó là công nhân viên chức. Điều này đã không đảm bảo công bằng giữa những ngƣời lao động, thể hiện nhiều bất cập, không phù hợp.1993 Chính phủ đã ban hành Nghị định 43/CP về việc mở rộng đối tƣợng BHXH cho các thành phần kinh tế khác trong đó có doanh ngiệp ngoài quốc doanh (DNNQD), đánh dấu bƣớc đổi mới của BHXH Việt Nam. Chính sách BHXH trong các DNNQD đƣợc thực hiện không chỉ đảm bảo sự công bằng giữa những ngƣời lao động, sự gắn bó giữa ngƣời lao động với doanh nghiệp mà còn đảm bảo công bằng giữa các thành phần kinh tế Lực lƣợng lao động trong các DNNNQ ngày càng phát triển, trở thành một bộ phận đáng kể trong toàn bộ lực lƣợng lao động xã hội và là nhân tố quan trọng góp phần triển sự nghiệp BHXH.

Đảng và nhà nƣớc có chủ trƣơng, đƣờng lối, chính sách khuyến khích, tạo mọi điều kiện cho các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh tham gia BHXH. Bƣớc đầu triển khai cho kết quả rất khả quan. Tuy nhiên trong quá trình thực hiện bộc lộ nhiều yếu kém. Các đơn vị doanh nghiệp tham gia chƣa có sự hiểu biết rõ ràng về BHXH.

Họ chƣa coi việc BHXH là qƣyền lợi và nghĩa vụ của ngƣời sử dụng lao động và ngƣời lao động. Do vậy họ tham gia chƣa tự giác và đầy đủ, thực hiện BHXH LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đối với khu vực ngoài quốc doanh còn chƣa phổ biến, đồng đều nên kết quả còn rất hạn chế. Đặc biệt với khối DNNQD thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc nhƣng lại cố tình trì hoãn, trốn tránh nghĩa vụ tham gia. Quyền lợi của ngƣời lao động không đƣợc đảm bảo.

cần phải có các giải pháp để cải thiện tình hình này, tạo cở sở thực hiện chích sách BHXH ở khu vực kinh tế ngoài quốc doanh ngày càng tốt hơn. Đây đƣợc coi là vấn đề bức xúc hiện nay. Nhận thức đƣợc tầm quan trọng cuả vấn đề này, em đã chọn đề tài “Bảo hiểm xã hội ở khu vực kinh tế ngoài quốc doanh: thực trạng và giải pháp” để làm chuyên đề thực tập. Nội dung nội dung của chuyên đề bao gồm: Chƣơng I: Một số vấn đề về bảo hiểm xã hội ở khu vực kinh tế ngoài quốc doanh ở nƣớc ta.

Chƣơng II: Tình hình thực hiện chính sách BHXH trong khu vực kinh tế ngoài quốc doanh ở nƣớc ta. Chƣơng III: Một số giải pháp và kiến nghị nhằm thực hiện tốt hơn chính sách BHXH ở khu vực kinh tế ngoài quốc doanh. Vì thời gian và nguồn tài liệu hạn chế nên em chỉ tập trung dề cập đến doanh nghiệp tƣ nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần và công ty hợp doanh là phần cơ bản cấu thành nên khu vực kinh tế ngoài quốc doanh. Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong quá trình làm song chuyên đề tránh khỏi những hạn chế.

Em rất mong nhận đƣợc sự giúp đỡ và đóng góp ý kiến của các thầy cô để chuyên đề thực tập hoàn thiện hơn. Xin chân thành cảm ơn sự hƣớng dẫn tận tình của thầy giáo PGS, TS Nguyễn Văn Định và sự giúp đỡ nhiệt tình của TS Đặng Anh Duệ, Trần Văn Luận cùng các anh chị các bộ Vụ BHXH đã giúp đỡ em hoàn thành đề tài này. Hà nội, tháng 4 năm 2005 Sinh viên thực hiện Phan Bích Hà LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI Ở KHU VỰC KINH TẾ NGOÀI QUỐC DOANH I. Khái quát về bảo hiểm xã hội 1.

Sơ lược sự ra đời và lịch sử phát triển của bảo hiểm xã hội: Bảo hiểm xã hội (BHXH) ra đời là kết quả của một quá trình đấu tranh lâu dài giữa giai cấp công nhân làm thuê với giới chủ tƣ bản. Kết quả này đã đƣợc các nƣớc trên thế giới ghi nhận và đều cố gắng xây dựng cho mình một hệ thống BHXH phù hợp. Qua nhiều năm nghiên cứu về BHXH, giáo sƣ Henri Kliller thuộc trƣờng đại học Sol ray của Bỉ đã khẳng định rằng nguồn gốc của BHXH xuất phát từ những vấn đề kinh tế, chính trị xã hội sau đây: Cuộc cách mạng công nghiệp đã tạo điều kiện cho chủ nghĩa tƣ bản ra đời và ngày càng lớn mạnh. Xã hội tƣ bản chủ nghĩa là hiện thân của quan hệ tƣ hữu về tƣ liệu sản xuất và sản xuất hàng hóa đã ra đời.

Kinh tế hàng hóa đã buộc các chủ tƣ bản phải thuê mƣớn lao động. Sản xuất hàng hóa càng phát triển thì nhu cầu thuê mƣớn ngày càng tăng lên và đội ngũ những ngƣời gia nhập đội quân làm thuê ngày càng đông. Vì vậy giai cấp công nhân cũng đã ra đời từ cuộc cách mạng công nghiệp. Khi nền kinh tế hàng hóa phát triển, việc thêu mƣớn nhân công trở nên phổ biến.

Giai cấp công nhân là giai cấp công nhân làm thuê cho giới chủ và đƣợc giới chủ. Lúc đầu giới chủ cam kết trả tiền lƣơng, tiền công. Ngƣời lao động bị bóc lột tàn bạo và bị đối xử không công bằng. Giờ làm việc của họ thƣờng bị kéo dài và cƣờng độ lao động rất cao nhƣng tiền công đƣợc trả rất thấp.

Hiện tƣợng ốm đau, tai nạn lao động xảy ra phổ biến. Và với tiền công đƣợc trả đó họ không thể đảm bảo cuộc sống của mình cũng nhƣ gia đình mình. Thêm vào đó, nhà nƣớc cũng nhƣ giới chủ không hề quan tâm hay giúp đỡ họ. Đứng trƣớc tình hình đó giai cấp công nhân đã liên kết lại với nhau để LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tƣơng trợ, giúp đỡ lẫn nhau; lập ra các quỹ cứu trợ ngƣời ốm, ngƣời bị tai nạn; lập các tổ chức tƣơng tế và vận động mọi ngƣời tham gia; đấu tranh tự phát với giới chủ nhƣ: đòi tăng lƣơng giảm giờ làm; thành lập các tổ chức công đoàn và sau này là đấu tranh có tổ chức nhƣng bị giới chủ đàn áp thậm tệ.

Giai cấp công nhân không đòi đƣợc quyền lợi mà còn bị tổn thất nặng nề. Mâu thuẫn giữa giới chủ và thợ ngày càng trầm trọng và sâu sắc. Các cuộc đấu trang của giai cấp công nhân diễn ra ngày càng rộng lớn và có tác động nhiều mặt đến đời sống kinh tế xã hội. Do vậy, Nhà nƣớc đã phải đứng ra can thiệp và điều hòa mâu thuẫn.

Sự can thiệp này một mặt làm tăng đƣợc vao trò của Nhà nƣớc, mặt khác buộc cả giới chủ và giới thợ phải đóng góp một khoản tiền nhất định hàng tháng đối với ngƣời làm thuê. Nhận thức đƣợc lợi ích của việc này nên cả giới chủ và thợ đều tham gia. Ngoài nguồn đóng góp của giới chủ, thợ để hình thành qũy còn có sự tham gia đóng góp bổ sung từ ngân sách Nhà nứơc khi cần thiết. Nguồn quỹ này nhằm đảm bảo đời sống cho ngƣời lao động khi không may gặp phải những biến cố bất lợi.

Chính nhờ những mối quan hệ ràng buộc đó mà rủi ro, bất lợi của ngƣời lao động đƣợc dàn trải, cuộc sống của ngƣời lao động và gia đình họ ngày càng đƣạơc đảm bảo ổn định. Giới chủ cũng thấy mình có lợi và đƣợc bảo vệ, sản xuất kinh doanh diễn ra bình thƣờng, tránh đƣợc những xáo trộn không cần thiết. Vì vậy, nguồn quỹ tiền tệ tập trung đƣợc thiết lập ngày càng lớn và nhanh chóng. Khả năng giải quyết các phát sinh lớn của quỹ ngày càng đảm bảo.

Đó chính là nguồn gốc sự ra đời của bảo hiểm xã hội. Bảo hiểm xã hội ra đời và lan rộng rất nhanh. Quá trình phát triển của BHXH trải qua các mốc sau: + Năm 1838 chế độ bảo hiểm tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp ra đời lần đầu tiên ở nƣớc Phổ (Cộng hòa liên bang Đức). + Năm 1850 và năm 1861 các quỹ ốm đau đƣợc thành lập ở Đức, Bỉ.

+ Năm 1883, nƣớc Đức ban hành đạo luật đầu tiên về BHXH. + Năm 1894 và 1896 nƣớc Bỉ và Hà Lan đã đƣợc ban hành Bộ luật đấu tiên về các tổ chức tƣơng tế. + Ở Mỹ, đạo luật đầu tiên về An sinh xã hội( trong đó BHXH là hạt nhân) đƣơch ban hành vào năm 1935. Trong đạo luật này có quy định về chế độ bảo hiểm tuổi già, tử tuất, tàn tật và trợ cấp thất nghiệp cho ngƣời lao động.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] + Thời kỳ chiến tranh thế giới thứ II (1940-1945) có 3 sự kiện lớn đánh dấu quá trình ra đời và phát triển BHXH, đó là: - Tổ chức lao động quốc tế đã tổ chức thảo luận một số vấn đề liên quan đến BHXH nhƣ: tàn tật và sinh đẻ liên quan đến lao động nữ. Vấn đề tử tuất của các binh sỹ trong chiến tranh. - Luật BHXH ở Mỹ đã đƣợc thông qua. - Kế hoạch Beveridge (1942) đã đƣợc Chính phủ Bỉ thông qua để chuẩn bị thành lập hệ thống BHXH ở Bỉ.

+ Ngày 10/12/1948, Đại hội đồng liên hiệp quốc Tuyên ngôn nhân quyền và trong đó có đoạn: "Tất cả mọi ngƣời với tƣ cách là thành viên của xã hội, có quyền về kinh tế, xã hội và văn hóa cần cho nhân cách và sự tự do phát triển con ngƣời”. + Ngày 25/6/1952, hội nghị toàn thể của tổ chức lao động quốc tế (ILO) đã thông qua công ƣớc số 102 (công ƣớc về an sinh xã hội). Nội dung công ƣớc đƣợc tập hợp từ các chế độ và các vấn đề an sinh xã hội đã có và thực hiện ở một số nƣớc trên thế giới trƣớc đó. Sau công ƣớc số 102 đến nay hầu hết các nƣớc ở Châu á, Châu Phi và Châu Mỹ la tinh đều xây dựng cho mình một hệ thống BHXH phù hợp với điều kiện kinh tế-xã hội; phù hợp với tƣơng quan lực lƣợng giữa giới chủ và giới thợ và phù hợp với thể chế chính trị trong mỗi thời kỳ ở từng nƣớc.