CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRONG DOANH NGHIỆP 1.1 Cơ sở lý luận về quản lý tài chính trong doanh nghiệp 1.1 Một số khái niệm 1.1 Doanh nghiệp Nhà nước Doanh nghiệp là một tổ chức kinh tế, có tài sản và tên riêng, có trụ sở giao dịch ổn định, được cấp giấy kinh doanh theo quy định của pháp luật để thực hiện các hoạt động kinh doanh trên thị trường. Doanh nghiệp Nhà nước là tổ chức kinh tế do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ hoặc có cổ phần, vốn góp chi phối, được tổ chức dưới hình thức công ty nhà nước, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn. - Công ty nhà nước là doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ, thành lập, tổ chức quản lý, đăng ký hoạt động theo quy định của Luật Doanh nghiệp Nhà nước. Công ty nhà nước được tổ chức dưới hình thức công ty nhà nước độc lập, tổng công ty nhà nước.
- Công ty cổ phần nhà nước là công ty cổ phần mà toàn bộ cổ đông là công ty nhà nước hoặc tổ chức được Nhà nước ủy quyền góp vốn, được tổ chức và hoạt động theo quy định của Luật Doanh nghiệp. - Công ty trách nhiệm hữu hạn nhà nước một thành viên là công ty trách nhiệm hữu hạn do Nhà nước sở hữu vốn điều lệ, được tổ chức quản lý và đăng ký hoạt động theo quy định của Luật Doanh nghiệp. - Công ty trách nhiệm hữu hạn nhà nước có hai thành viên trở lên là công ty trách nhiệm hữu hạn trong đó tất cả các thành viên đều là công ty nhà nước hoặc có thành viên là công ty nhà nước và thành viên khác là tổ chức được Nhà nước uỷ quyền góp vốn, được tổ chức và hoạt động theo quy định của Luật Doanh nghiệp.2 Tài chính công Sản xuất hàng hóa và tiền tệ là nhân tố mang tính khách quan và có ý nghĩa quyết định sự ra đời, tồn tại và phát triển của tài chính. Nhà nước là nhân tố có ý nghĩa định hướng và tạo ra hành lang phát lý và điều tiết sự phát triển của tài chính.
Khi xã hội có sự phân công lao động, có sự chiếm hữu khác nhau về tư liệu sản xuất và sản phẩm lao động, nền sản xuất hàng hóa ra đời và tiền tệ xuất hiện. Các quỹ tiền tệ được tạo lập và được sử dụng bởi các tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội hay cá nhân nhằm mục tiêu dung và đầu tư phát triển kinh tế - xã hội. Các quan hệ đó đã làm xuất hiện các nguồn tài chính.Vậy “Tài chính là các quỹ tiền tệ thuộc quyền sở hữu của các chủ thể, được hình thành thông qua quá trình phân phối và phân phối lại của cải xã hội trong một thời kỳ nhất định” [5]. Trong nền Kinh Tế Quốc Dân, Nhà Nước là chủ thể kinh tế lớn nhất.Nhà Nước vừa có chức năng quản lý kinh tế, vừa có chức năng quản lý xã hội với đầy đủ quyền lực pháp lý.
Các quỹ tiền tệ của Nhà Nước được hình thành từ các nguồn thu theo luật định và quỹ tiền tệ lớn nhất của Nhà Nước là Ngân Sách Nhà Nước (NSNN). Bên cạnh đó là những cơ quan công quyền như Các Bộ, Ngành, Tỉnh, Huyện, Xã được Nhà Nước phân cấp quản lý, thực hiện các khoản thu – chi trong phạm vi quy định. Từ các quỹ này Nhà Nước và các cơ quan công quyền thực hiện các khoản chi để duy trì các hoạt động của bộ máy hành chính, an ninh quốc phòng và cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội. Các khoản chi của Nhà Nước là các khoản chi vì lợi ích cộng đồng.
Các khoản chi này được gọi là các khoản chi tiêu công. Quá trình tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ của Nhà Nước là nội dung cơ bản của Tài Chính Công Vậy Tài Chính Công là tổng thể các hoạt động thu chi bằng tiền do nhà nước tiến hành, nó phản ánh hệ thống các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tạo lập và sử dụng các quỹ công, nhằm phục vụ việc thực hiện các chức năng của nhà nước và đáp ứng các nhu cầu, lợi ích chung của toàn xã hội.3 Quản lý tài chính công a. Quản lý 6 Quản lý là sự tác động có hướng đích của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm mục tiêu đề ra. Hoạt động quản lý là hoạt động thiết yếu nhằm đảm bảo sự phù hợp những nỗ lực cá nhân để thực hiện mục tiêu chung của hệ thống.
Hoạt động quản lý chi phối tất cả mọi khâu ( tự lập kế hoạch, tổ chức, điều khiển cho đến kiểm tra và điều chỉnh) và tác động tới mọi khía cạnh, tới từng thành viên của hệ thống. Nội dung của quản lý gồm 4 nội dung chính: - Lâp kế hoạch (hoạch định): xác định mục tiêu, quyết định những công việc cần làm trong tương lai - Tổ chức lãnh đạo triển khai thực hiện: sử dụng một cách tối ưu các tài nguyên có được để thực hiện kế hoạch - Kiểm tra: Kiểm tra, giám sát quá trình hoạt động theo kế hoạch - Điều chỉnh: Nếu chưa thấy phù hợp sau khi kiểm tra phải điều chỉnh theo đúng mục tiêu. Quản lý tài chính công Quản lý tài chính công là hoạt động của các chủ thể quản lý tài chính công thông qua việc sử dụng có chủ đích các phương pháp quản lý và công cụ quản lý để tác động và điều khiển hoạt động của tài chính công nhằm đạt được mục tiêu đã định. Thực chất của quản lý tài chính công là quá trình lập kế hoạch, tổ chức, điều hành và kiểm soát hoạt động thu chi của Nhà nước nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà Nước có hiệu quả nhất.
- Chủ thể quản lý tài chính công là Nhà Nước hoặc các cơ quan được Nhà Nước giao nhiệm vụ thực hiện các hoạt động tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ công. Chủ thể trực tiếp quản lý tài chính là bộ máy tài chính trong hệ thống cơ quan nhà nước. - Đối tượng của quản lý tài chính công là các hoạt động thu chi bằng tiền của Nhà Nước, hoạt động tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ công 7 1.4 Quản lý tài chính đối với các doanh nghiệp Nhà nước Quản lý tài chính đối với các doanh nghiệp là việc lựa chọn và đưa ra các quyết định tài chính, tổ chức và thực hiện các quyết định đó nhằm đạt được mục tiêu hoạt động tài chính của doanh nghiệp, mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận, phát triển ổn định, không ngừng gia tăng giá trị của doanh nghiệp và tăng khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường. Có thể thấy rằng quản lý tài chính doanh nghiệp là một quá trình, từ việc phân tích tình hình tài chính của doanh nghiệp cũng như môi trường hoạt động của doanh nghiệp để đưa ra các quyết định tài chính hợp lý đến đảm bảo các quyết định tài chính được thực hiện phù hợp với mục tiêu phát triển chung của doanh nghiệp.2 Mục tiêu quản lý tài chính trong doanh nghiệp Mỗi doanh nghiệp đều có những mục tiêu quản lý tài chính khác nhau trong từng thời kỳ phát triển.Mục tiêu tổng quát của quản lý tài chính cônglà tạo ra sự cân đối và hiệu quả của tài chính công, tạo ra môi trường tài chính thuận lợi cho sự ổn định và phát triển kinh tế và xã hội nhằm thực hiện mục tiêu chiến lược phát triển kinh tế, xã hội của đât nước.
Các mục tiêu cụ thể của quản lý tài chính trong doanh nghiệp. - Thứ nhất, bảo đảm kỷ luật tài khóa tổng thể. Chủ doanh nghiệp quản lý nhu cầu có tính cạnh tranh trong giới hạn nguồn tài chính cho phép, từ đó góp phần ổn định kinh tế. - Thứ hai, đảm bảo hiệu quả phân bổ và huy động nguồn lực.
Doanh nghiệp phải xác định được thứ tự ưu tiên trong phân bổ nguồn lực; phù hợp với các chiến lược và kế hoạch của doanh nghiệp. - Thứ ba, đảm bảo hiệu quả hoạt động, tức là làm cách nào để doanh nghiệp cung ứng được các hàng hóa và dịch vụ có hiệu quả mong muốn trong phạm vi ngân sách cho trước hoặc với chi phí thấp nhất. Bất cứ một doanh nghiệp nào cũng cần có các nguồn lực tài chính để duy trì bộ máy của doanh nghiệp và phục vụ cho công tác quản lý.Các nguồn tài chính này có thể 8 được huy động từ mọi lĩnh vực, mọi thành phần kinh tế trong xã hội dưới nhiều hình thức và biện pháp khác nhau.3 Nguyên tắc quản lý tài chính đối với doanh nghiệp Hoạt động quản lý tài chính công được thực hiện theo những nguyên tắc cơ bản như sau: - Nguyên tắc tập trung dân chủ: Tập trung dân chủ là nguyên tắc hàng đầu trong quản lý tài chính. Các khoản thu, chi trong quản lý tài chính phải được bàn bạc thực sự công khai nhằm đáp ứng các mục tiêu vì lợi ích chung.
Tập chung dân chủ đảm bảo cho các nguồn lực của doanh nghiệp được sử dụng tập trung và phân phối hợp lý. - Nguyên tắc hiệu quả: Nguyên tắc hiệu quả là nguyên tắc quan trọng trong quản lý tài chính. Hiệu quả trong quản lý tài chính được thể hiện ở tất cả các lĩnh vực, kinh tế chính trị và xã hội. Khi thực hiện các nội dung chi tiêu, doanh nghiệp luôn hướng tới việc thực hiện các nhiệm vụ và mục tiêu trên cơ sở lợi ích của toàn doanh nghiệp.
Ngoài ra, hiệu quả về kinh tế cũng là thước đo quan trong để các nhà quản lý cân nhắc khi ban hành các chính sách và các quyết định liên quan tới chi tiêu. Hiệu quả về xã hội là tiêu chí rất cần quan tâm trong quản lý tài chính. Mặc dù rất khó định lượng, song những lợi ích xã hội luôn được đề cập, cân nhắc thận trọng trong quá trình quản lý tài chính. - Nguyên tắc thống nhất: Thống nhất quản lý theo những văn bản pháp luật là những nguyên tắc không thể thiếu trong quản lý tài chính công.
Thống nhất là việc tuân thủ theo quy định chung từ việc hình thành, sử dụng, thanh tra, kiểm tra, thanh quyết toán, xử lý những vướng mắc trong quá trình triển khai, thực hiện. Nguyên tắc thống nhất sẽ đảm bảo tính bình đẳng, đảm bảo hiệu quả, hạn chế những tiêu cực và rủi ro khi quyết định các khoản chi tiêu.
