CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ THẺ THANH TOÁN VÀ RỦI RO HOẠT ĐỘNG KINH DOANH THẺ 1. Tổng quan về thẻ thanh toán 1. Nguồn gốc ra đời và phát triển của thẻ thanh toán Tính đến năm 2014, có gần 15 tỷ thẻ ngân hàng đã được phát hành trên toàn thế giới. Vào cuối thế kỷ 18 thì các nhà buôn và tiêu dùng người Mỹ đã thay thế có việc sử dụng các khái niệm như uy tín, tín nhiệm khi trao đổi hàng hóa, như là sử dụng một loại xu hoặc một tấm thẻ để thay thế cho tiền mặt, lúc này ta có thể cho rằng đây chính là những chiếc thẻ thanh toán đầu tiên.
Tuy nhiên thì đây không phải là do một tổ chức cung cấp cho các khách hàng, như hình thức thẻ ngân hàng hiện nay, mà nó cũng giống như dạng ngân phiếu, một loại tiền tệ để trao đổi giữa các cá nhân hay tổ chức với nhau. Theo nguồn tin từ tổ chức phát hành thẻ Visa thì thẻ thanh toán đầu tiên được ra đời vào năm 1914, công ty Western Union- một công ty điện báo của Mỹ đã phát hành 1 loại thẻ để bán cho khách hàng của họ nhằm giao dịch trên thị trường, ta có thể tin rằng đó là tấm thẻ thanh toán đầu tiên dưới dạng thẻ. Sau đó thì một số những công ty tại California, Texas, Mỹ cũng cho phát hành những tấm “ thẻ thanh toán” nhằm phục vụ cho khách hàng của họ với cái tên “ thẻ trung thành” để tạo dựng niề tin với khách hàng. Thẻ ngân hàng đầu tiên đã xuất hiện tại Mỹ đã xuất hiện vào năm 1946 với cái tên “Charg-It” do John Biggins nghĩ ra.
Loại thẻ này chỉ sử dụng trong phạm vi địa phương và khách hàng của ngân hàng Biggins. Khi mà khách hàng mua sắm thì những hóa đơn sẽ được vận chuyển đến ngân hàng, sau đó ngân hàng trả tiền cho nhà kinh doanh và khách hàng sẽ trả tiền cho ngân hàng. Và sau 3 năm thì tiền thân của thẻ ngân hàng xuất hiện, một người đàn ông trong lúc dùng bữa tại một nhà hàng và đến khi thanh toán quên mang theo tiền nên ông đã phải gọi vợ đến trả. Sau đó, ông đã nghĩ ra một cách thanh toán hoàn toàn không dùng tiền mặt.
Frank đã cùng với các đối tác của mình lập ra công ty Diners để phát hành hàng loạt các loại thẻ chuyên để thanh toán tại các nhà hàng,và đã có khá nhiều những nhà hàng tại New York chấp nhận liên kết với công ty của ông để sử dụng loại thẻ này. Và sau 3 đó, do tốc độ phát triển khá tốt thì thẻ đã mở rộng thể ra thanh toán cho các mục đích như du lịch, giải trí. Đến năm 1969, tại ngân hàng Chemical Bank ở Long Island, New York, chiếc thẻ ATM đầu tiên đã ra đời và đến nă, 1972 thì Ngân hàng Lloyds phát hành thẻ ngân hàng đầu tiên có mã số nhận dạng và cả mã PIN để bảo mật, và có dải từ mã hóa thông tin, cấu hình thẻ giống như thẻ ngân hàng của chúng ta bây giờ. Ngoài thẻ ATM thì thẻ tín dụng và thẻ ghi nợ cũng được ra đời và khoảng thời gian này tại Mỹ và đó cũng chính là các tổ chức mà chúng ta biết đến hiện tại đó chính là VISA và MasterCard.
Tại Việt Nam, Ngân hàng Ngoại Thương Việt Nam triển khai dịch vụ thanh toán đầu tiên vào năm 1993, và cho đến năm 2002 thì dịch vụ thẻ tại Vietcombank mới được ra mắt và cũng chính những chiếc thẻ ngân hàng đầu tiên tại Việt Nam ra đời. Đến năm 2016 thì tại Việt Nam đã có hơn 96 triệu chiếc thẻ ATM, hơn cả số dân số Việt Nam (93,64 triệu người) vào năm 2016. Có thể nói trung bình người Việt Nam mỗi người đều có 1 chiếc thẻ ngân hàng. Đến nay con số đó lên đến 111 triệu thẻ tính đến cuối quý IV của năm 2020.
Khái niệm, cấu trúc và phân loại thẻ thanh toán Theo Wikipedia, thẻ thanh toán được phát hành bởi các tổ chức tài chính và được cung cấp cho những khách hàng của họ hay còn gọi là chủ thẻ, cho phép khách hàng có thể nạp tiền, rút tiền hay thực hiện những giao dịch mua bán từ cây ATM, ứng dụng của ngân hàng hay tổ chức phát hành thẻ. Những loại thẻ như vậy được biết đến với cái tên thẻ ngân hàng, thẻ ATM, thẻ tiền mặt, thẻ khách hàng, MAC (thẻ truy cập tiền). Thông thường thì chúng ta được tiếp cận thẻ thanh toán là những loại thẻ được phát hành bởi ngân hàng, tùy nhiên những công ty hay tổ chức lớn cũng có phát hành thẻ thanh toán để dành cho những hội viên hay khách hàng của họ. Hiện nay, có 2 cách phân chia loại thẻ chính đó là theo nguồn tài chỉnh đảm bảo cho việc sử dụng thẻ và theo lãnh thổ.
- Đầu tiên ta sẽ đến với khái niệm dễ hiểu hơn thì đó là theo lãnh thổ. Theo như hầu hết chúng ta được biết thì thẻ được phân chia làm 2 loại dựa vào phạm vi mà chủ thẻ sử dụng chúng đó là thẻ nội địa và thẻ quốc tế. Với thẻ 4 nội địa thì đúng như cái tên của nó, thẻ được sử dụng với mục đích rút tiền, thanh toán hay là thực hiện những giao dịch trong nước. Còn đối với thẻ quốc tế thì ta có thể thực hiện những giao dịch trên cả ở trong nước và nước ngoài, đối với những khách hàng có nhiều nhu cầu về mua sắm, du lịch hay học tập tại nước ngoài thì thẻ quốc tế là sự lựa chọn hoàn hảo hơn.
Chính vì vậy thì chi phí sử dụng thẻ quốc tế cao hơn so với thẻ nội địa. - Tiếp theo thì với một cách phân loại khó hơn, ta sẽ đến với phân loại theo nguồn tài chỉnh đảm bảo cho việc sử dụng thẻ. Có 3 loại thẻ phổ biến hiện nay đó chính là: Thẻ ghi nợ (Debit Card), thẻ trả trước (Prepared Card) và thẻ tín dụng (Credit Card). Các loại thẻ này thì đều có những chức năng khác nhau, tuy nhiên thì chúng đều có thể rút tiền tại ATM nên được gọi chung là thẻ ATM.
Chúng ta thường hay bị nhẫm lần thẻ Master Card hay thẻ VISA là một loại thẻ nhưng đó là tên công ty phát hành thẻ chứ không phải là một loại thẻ. Thẻ ghi nợ, hay còn gọi là Debit Card, Bank Card hoặc Check Card, là loại thẻ thanh toán được làm bằng chất liệu nhựa, chủ thẻ có thể sự dụng để thanh toán thay cho tiền mặt tại các đơn vị chấp nhận thanh toán thẻ như siêu thị, nhà hàng, cửa hàng quần áo,… Thẻ ghi nợ có thể rút tiền trực tiếp từ tài khoản ngân hàng khi thực hiện thanh toán. Khi sở hữu một chiếc thẻ ghi nợ, khách hàng sẽ phải nạp tiền vào thẻ để sử dụng chúng như một công cụ để thanh toán, và số tiền đó chính là giá trị của tài khoản thanh toán của khách hàng. Cũng có cách sử dụng tương tự với thẻ ghi nợ đó là thẻ tín dụng.
Tuy nhiên khi thanh toán bằng thẻ tín dụng thì Ngân hàng sẽ ứng tiền và trả trước cho người bán hàng và chủ thẻ sẽ phải thanh toán khoản tiền đó sau. Mỗi một thẻ tín dụng sẽ có một ngày đáo hạn, và trước khi đến ngày đó thì khách hàng phải trả hết khoản nợ đó, nếu không sẽ bị tính phí thêm. Thẻ tín dụng còn khác thẻ ghi nợ ở một chỗ đó là để mở được chúng thì khách hàng phải có uy tín, phải chứng minh được khả năng tài chính của mình với đơn vị ngân hàng cung cấp thẻ tín dụng. - Ngoài 2 cách phân loại phổ biến trên thì ta có thể phân loại theo tổ chức phát hành thẻ là: Tổ chức ngân hàng và phi ngân hàng ; hoặc phân loại theo hạn 5 mức tín dụng đó là: thẻ hạng vàng (Golden card) và thẻ hạng chuẩn(standard card), nếu tìm hiểu kỹ hơn thì hiện nay còn có thẻ hạng bạch kim (Plantinum card), Black Card hay thẻ Infinite theo thứ tự hạn mức tăng dần, riêng đối với thẻ Infinite thì không có hạn mức tín dụng.
Và đương nhiên để được cấp những thẻ này thì sẽ tùy thuộc vào khả năng tài chính của mỗi người. Các chủ thể tham gia trong quá trình phát hành và thanh toán thẻ Theo thông tư 19/2016/TT-NHNN về hoạt động thẻ ngân hàng: Các chủ thể tham gia vào quá trình phát hành thẻ gồm: Chủ thẻ, đơn vị phát hành thẻ, tổ chức thẻ Quốc tế, ngân hàng thanh toán thẻ, đơnvị chấp nhận thẻ và Trung tâm thẻ. Đơn vị phát hành thẻ Đơn vị phát hành thẻ không chỉ bao gồm ngân hàng mà còn có thể là tổ chức tín dụng hoặc công ty tài chính. Những tổ chức này cần được cấp phép, giấy tờ từ Ngân hàng nhà nước và phải tuân theo những quy định của Chính Phủ, Nhà nước.
Tổ chức phát hành thẻ thuộc thông tư 19/2019/TT-NHNN về hoạt động của thẻ ngân hàng thì: Tổ chức phát hành thẻ bao gồm những ngân hàng trong nước hoặc những chi nhánh của những ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam được phát hành thẻ khi hoạt động cung ứng dịch vụ thẻ được ghi trong Giấy phép hoặc Giấy phép bổ sung, sửa đổi(nếu có) do Ngân hàng Nhà nước cung cấp; thẻ sẽ được Ngân hàng chính sách phát hành tuân theo quy định của Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ; ngoài ra thì đối với các tổ chức tài chính, với điều kiện được Ngân hàng Nhà nước chấp thuận thì cũng được phát hành thẻ. Tuy nhiên đối với những công ty tài chính bao thanh toán thì sẽ không được phát hành thẻ. Đối với tổ chức tín dụng được phép hoạt động ngoại hối, khi phát hành thẻ cần ký kết với TCQT và thẻ sau khi phát hành sẽ có BIN do TCQT cấp cho. Những tổ chức phát hành thẻ đều phải có những quy định trong nội bộ của tổ chức về việc phát hành thẻ.
Khi phát hành thẻ ngân hàng điện tử, tổ chức phát hành thẻ phải xây dựng tài liệu mô tả các quy trình liên quan đến thẻ như mở thẻ, ngừng thẻ hay quy trình về giao dịch của khách hàng khi sử dụng thẻ, quy trình về nhận diện, đo lường, kiểm soát và xử lý 6 rủi ro, phạm vi sử dụng thẻ và biện pháp kiểm soát việc sử dụng thẻ đúng phạm vi đã thỏa thuận. Chủ thẻ Khách hàng đăng ký sử dụng dịch vụ thẻ có thể là một cá nhân hoặc một tổ chức, tuy nhiên trong trường hợp khách hàng là một tổ chức thì sẽ phải có 1 cá nhân đứng tên để được xin cấp thẻ và ủy quyền để tên nổi được in trên thẻ.