đặt vấn đề và kết luận chuy n đề gồm 2 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở l luận về làng nghề và ô nhiễm môi trƣờng làng nghề Chƣơng 2 : Đặc điểm địa bàn nghi n cứu Chƣơng 3: Thực trạng và giải pháp giảm thiểu ô nhiễm môi trƣờng làng nghề 6 C ƣơ I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ N N Ề V Ô NHIỄM MÔ TRƢỜNG LÀNG NGHỀ 1.1 Làng nghề với phát triển kinh tế xã h i của nông thôn 1.1 Khái niệm và tiêu chí công nhận làng nghề Khái niệm: Làng nghề Có nhiều ý kiến đƣa ra về khái niệm làng nghề. Theo Trần Minh Yến khái niệm làng nghề bao gồm những nội dung sau: - Làng nghề là một thiết chế kinh tế xã hộiở nông thôn, đƣợc cấu thành bởi hai yếu tố ngành và nghề, tồn tại trong một không gian địa lý nhất định,trong đó bao gồm nhiều hộ gia đình sinh sống bằng nghề thủ công là chính, giữa họ có mối liên kết về kinh tế, v n hóa và xã hội. - Xét về mặt định tính: làng nghề ở nông thôn nƣớc ta đƣợc hình thành và phát triển do yêu cầu của phân công lao động và chuyên môn hóa sản xuất nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển và chịu sự chi phối của nông nghiệp và nông thôn. Làng nghề gắn liền với những đặc trƣng của nền v n hóa lúa nƣớc và nền kinh tế hiện vật, sản xuất nhỏ tự cấp tự túc.
- Xét về mặt định lƣợng: làng nghề là những làng mà ở đó có số ngƣời chuyên làm nghề thủ công và sống chủ yếu bằng nguồn thu nhập từ nghề đó chiếm một tỷ lệ lớn trong tổng dân số của làng. Khái niệm về nghề thủ công Nghề thủ công là những nghề sản xuất ra sản ph m mà kỹ thuật sản xuất chủ yếu là làm bằng tay. Cùng với sự phát triển của khoa học k thuật, các nghề thủ công có thể sử dụng máy, hóa chất và các giải pháp kỹ thuật của công nghiệp trong một số công đoạn, phần việc nhất định, nhƣng phần quyết định chất lƣợng và hình thức đặc trƣng của sản ph m vẫn làm bằng tay. Khái niệm về thủ công m nghệ Thủ công m nghệ là các nghề thủ công làm ra các sản ph m mỹ nghệ, hoặc các sản ph m tiêu dùng đƣợc tạo hình và trang trí tinh xảo giống nhƣ sản ph m m nghệ.Ở sản ph m mỹ nghệ, chức n ng v n hóa, th m mỹ trở nên quan trọng hơn chức n ng thông thƣờng.
7 Các tiêu chí công nhận làng nghề - Giá trị sản xuất và thu nhập từ nghề phi nông nghiệp ở làng nghề đạt trên 50% so với tổng giá sản xuất và thu nhập chung của làng nghề trong n m hoặc doanh thu từ ngành nghề ít nhất 300 triệu đồng. Theo thông tƣ 116/2006/TT – BNN ngày 18/12/2006 về hƣớng dẫn thực hiện NĐS số 66/2006/NĐ – CP ngày 7/7/2006 về phát triển ngành nghề nông thôn thì tiêu chí công nhận làng nghề gồm có 3 tiêu chí: - Có tối thiểu 30% tổng số hộ tr n địa bàn tham gia các hoạt động ngành nghề nông thôn; - Hoạt động sản xuất kinh doanh ổn định tối thiểu 2 n m tính đến thời điểm đề nghị công nhận; - Chấp hành tốt chính sách, pháp luật của Nhà nƣớc.2 Đặc điểm chung của các làng nghề Ở mỗi làng nghề tuy bao giờ cũng có sự khác nhau về quy mô sản xuất,quy trình công nghệ, tính chất sản ph m nhƣng đều có chung một số đặc điểm sau: - Lực lƣợng lao động trong làng nghề đa số là ngƣời dân sống trong làng. Các ngành nghề phi nông nghiệp trong làng sẽ tạo ra sản ph m giúp cho ngƣời dân t ng thu nhập trong lúc nông nhàn. - Hộ gia đình là đơn vị cơ bản của sản xuất với nguồn nhân lực từ thành vi n trong gia đình và cơ sở hạ tầng tự có.
Nhờ vào nhân lực gia đình đã tạo cho các hộ gia đình khả n ng thu nhập không phân biệt lứa tuổi và giới tính vì nó đáp ứng nhu cầu chung của các thành vi n trong gia đình Do đó, nó có thể huy động mọi ngƣời trong gia đình tham gia tích cực vào việc t ng sản ph m sản xuất của gia đình - Cơ sở sản xuất dịch vụ tại làng xã là nơi có nhiểu hộ gia đình cùng tham gia. Điều này tạo nên tính chất riêng biệt của làng nghề, dẫn đến xu thế độc quyền những nghề nghiệp, sản ph m. - Tính chuyên môn hóa và sự phụ thuộc lẫn nhau trong các làng nghề rất 8 rõ rệt. Một số trƣờng hợp, sự phân chia lao động trong làng nghề phụ thuộc vào từng khâu trong quy trình sản xuất.
Nghề càng phức tạp, càng có nhiều công đoạn sản xuất thì tính chuyên môn hóa càng cao. Sự phân chia này không chỉ trong một làng mà còn có thể mở rộng trong nhiều làng. - Phần lớn kỹ thuật - công nghệ của làng nghề còn lạc hậu, chủ yếu vẫn sử dụng các thiết bị thủ công, bán cơ khí hoặc đã đã đƣợc cải tiến một phần,đa số mua lại từ các cơ sở công nghiệp quốc doanh, các thiết bị này đã cũ, không đồng bộ, không đảm bảo tiêu chu n kỹ thuật và điều kiện làm việc cho ngƣời lao động. Công nghệ sản xuất đơn giản đôi khi còn lạc hậu), cần nhiều sức lao động (với kỹ thuật cũ mang lại lợi nhuận thấp so với sức lao động đã bỏ ra).
- Biết tận dụng nguyên vật liệu và nhân lực thông qua kỹ n ng lao động và sự kh o l o để tạo thu nhập trong điều kiện thiếu vốn.3 Phân loại và đặc trưng sản xuất của các làng nghề Làng nghề với những hoạt động phát triển đã tạo ra những tác động tích cực và tiêu cực đến đời sống kinh tế xã hội và môi trƣờng nông thôn Việt Nam với đặc thù hết sức đa dạng. Cần phải nhìn nhận theo nhiều khía cạnh, góc độ khác nhau mới có thể hiểu rõ đƣợc bản chất cũng nhƣ sự vận động của loại hình kinh tế này và các tác động của nó gây ra đối với môi trƣờng Để giúp cho công tác quản lý hoạt động sản xuất cũng nhƣ quản lý, bảo vệ môi trƣờng và làm cơ sở thực tiễn để thấy đƣợc bức tranh tổng thể về làng nghề Việt Nam, có thể phân loại làng nghề theo một số dạng sau: (1). Phân loại theo làng nghề truyền thống và làng nghề mới: dựa tr n đặc thù v n hoá, mức độ bảo tồn các làng nghề đặc trƣng cho các vùng v n hoá lãnh thổ khác nhau. Phân loại theo ngành sản xuất, loại hình sản ph m: nhằm xác định nguồn và khả n ng đáp ứng nguyên liệu cho hoạt động sản xuất cũng nhƣ phần nào thấy đƣợc xu thế và nhu cầu tiêu thụ sản ph m của xã hội.
Phân loại theo quy mô sản xuất, theo quy trình công nghệ: nhằm xác định trình độ công nghệ sản xuất và quản lý sản xuất của các làng nghề qua đó có thể xem xét tiềm n ng phát triển đổi mới công nghệ sản xuất đáp 9 ứng cho các nhu cầu đa dạng hoá sản ph m và giảm thiểu ô nhiễm môi trƣờng. Phân loại theo nguồn thải và mức độ ô nhiễm: nhằm phục vụ mục ti u đánh giá đặc thù, quy mô nguồn thải từ hoạt động sản xuất của làng nghề. Phân loại theo mức độ sử dụng nguyên, nhiên liệu: nhằm xem xét, đánh giá mức độ sử dụng tài nguyên tại các làng nghề, tiến tới có đƣợc giải pháp quản lý và kinh tế trong sản xuất nhằm giảm lƣợng tài nguyên sử dụng cũng nhƣ hạn chế tác động đến môi trƣờng. Phân loại theo thị trƣờng tiêu thụ sản ph m, tiềm n ng tồn tại và phát triển: nhằm xem xét tới các yếu tố ảnh hƣởng trực tiếp và quan trọng nhất đối với sự phát triển của làng nghề.
Tuỳ thuộc vào các tiêu chí mà ta áp dụng cách phân loại này hay phân loại kia. Với mục đích nghi n cứu về môi trƣờng làng nghề, cách phân loại theo ngành sản xuất và loại hình sản ph m là phù hợp hơn cả. Vì thực tế cho thấy nếu đánh giá đƣợc ngành sản xuất, quy trình công nghệ sản xuất, quy mô sản xuất thì sẽ đánh giá đƣợc tác động của sản xuất ngành nghề đến môi trƣờng. Làng nghề nƣớc ta phong phú về chủng loại, đa dạng về hình thức đã tạo ra những sản ph m đáp ứng nhu cầu đa dạng của ngƣời tiêu dùng.
Cách tiếp cận tốt nhất là nhóm các làng nghề lại theo các kiểu sản ph m và phƣơng thức sản xuất chính. Theo cách tiếp cận này, làng nghề đƣợc xem x t đồng thời trên các mặt: quy trình sản xuất, sản ph m sản xuất và quy mô sản xuất. Phân loại làng nghề theo 6 nhóm: 10 C¸c ngµnh nghÒ VËt liÖu x©y kh¸c dùng, khai th¸c 15% ®¸ 5% DÖt nhuém ¬m t¬, thuéc da Thñ c«ng mü 17% nghÖ 39% ChÕ biÕn l¬ng ChÕ biÕn l¬ng thùc , thùc phÈm, thùc, thùc phÈm, ch¨n nu«i, giÕt ch¨n nu«i, giÕt mæ mæ 20% 20% Biểu đ 1.1: Phân lo i làng nghề Việt Nam theo ngành nghề sản xuất (Nguồn: Báo cáo môi trường quốc gia năm ) Sự phân chia theo nhóm ngành cho chúng ta thấy: - Mỗi ngành chính có nhiều ngành nhỏ liên quan phụ thuộc vào nhau tạo thành các nhóm ngành. - Mỗi nhóm ngành làng nghề trong hoạt động sản xuất, sẽ gây ảnh hƣởng khác nhau đến môi trƣờng.4 Vai trò cuả các làng nghề trong sự phát triển kinh tế xã hội Sự phát triển của làng nghề đã góp phần vào công cuộc phát triển chung của đất nƣớc, hội nhập kinh tế quốc tế theo hƣớng công hiện đại hóa,làng nghề có những tác động sau: Sự phát triển cơ sở hạ tầng ở nông thôn Điều kiện cơ sở hạ tầng kỹ thuật là một yếu tố cực kỳ quan trọng hỗ trợ phát triển các làng nghề.
Khả n ng tiếp cận thông tin, điện, nƣớc sạch, giao thông và các yếu tố khác về cơ sở vật chất là rất cần thiết cho sự phát triển của các làng nghề.