phần mở đầu và kết luận, có 4 chương: Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hƣớng sản xuất hàng hóa; Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu; Chƣơng 3: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hƣớng sản xuất hàng hóa tại huyện Hiệp Hòa; Chƣơng 4: Một số giải pháp chủ yếu chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hƣớng sản xuất hàng hóa tại huyện Hiệp Hoà, tỉnh Bắc Giang. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 4 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP THEO HƢỚNG SẢN XUẤT HÀNG HÓA 1. Một số vấn đề lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp 1. Khái niệm về nông nghiệp và vai trò của sản xuất nông nghiệp trong nền kinh tế quốc dân a) Khái niệm nông nghiệp: Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất quan trọng trong nền kinh tế quốc dân.
Nông nghiệp và kinh tế nông thôn được nói đến như một khu vực truyền thống. Trong thời gian dài của lịch sử, nông nghiệp là ngành kinh tế chủ yếu của hầu hết các quốc gia. Nông nghiệp là khu vực duy nhất sản xuất ra lương thực, thực phẩm để nuôi sống ra con người. Hiện nay, khoa học và công nghệ đã đạt đến trình độ, phát triển cao nhưng vẫn không có một ngành sản xuất nào thay thế hoàn toàn được sản phẩm của nông nghiệp.
Nông nghiệp theo nghĩa hẹp (truyền thống) chỉ bao gồm trồng trọt và chăn nuôi. Tuy nhiên, theo nghĩa rộng (nghĩa khu vực nông nghiệp) bao gồm cả nông nghiệp truyền thống, lâm nghiệp, thủy sản (khai thác tự nhiên và nuôi trồng), thủy sản (khai thác tự nhiên và nuôi trồng), diêm nghiệp (làm muối). Cũng như các ngành kinh tế, sự phân ngành nội bộ nông nghiệp phản ánh sự phát triển và trình độ phát triển phân công lao động xã hội, trong đó nhân tố tác động trực tiếp là trình độ phát triển khoa học công nghệ. b) Vai trò của sản xuất nông nghiệp trong nền kinh tế quốc dân Nước ta từ một nước nông nghiệp nghèo nàn, lạc hậu đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa nên nông nghiệp càng có vị trí vô cùng quan trọng.
Việc xác định vai trò của nông nghiệp trong phát triển nền kinh tế là sự thể hiện quan điểm của Đảng ta trong việc xác định phương hướng và mô hình phát triển nông nghiệp đối với toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Đại hội đại biều toàn quốc lần thứ VII của Đảng ta đã khẳng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 5 định: “Phát triển nông, lâm, ngư nghiệp gắn với công nghiệp chế biến, phát triển toàn diện kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu để ổn định tình hình kinh tế - xã hội ”(Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII). Đại hội IX của Đảng cũng chỉ rõ “tăng cường sự chỉ đạo và huy động các nguồn lực cần thiết để đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp và nông thôn. Tiếp tục phát triển và đưa nông, lâm, ngư nghiệp lên một trình độ mới” (Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX).
Vì thế nông nghiệp có những vai trò chủ yếu sau: - Nông nghiệp là ngành sản xuất quan trọng của nền kinh tế nước ta trong giai đoạn hiện nay. Nông nghiệp sản xuất ra lương thực, thực phẩm đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu. - Nông nghiệp cung cấp nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp nhất là công nghiệp chế biến. Trên cơ sở đó góp phần thỏa mãn từng bước các mặt hàng tiêu dùng thiết yếu đa dạng cho nhân dân.
- Nông nghiệp là khu vực góp phần quan trọng vào kim ngạch xuất khẩu. Tạo điều kiện để mở rộng phân công và hợp tác quốc tế, để nước ta có ngoại tệ nhập khẩu các loại máy móc, vật tư, thiết bị cũng như các kỹ thuật cần thiết để phát triển nền kinh tế quốc dân nói chung và kinh tế nông nghiệp nói riêng. - Khu vực nông nghiệp, nông thôn góp phần quan trọng vào giải quyết công ăn việc làm ở khu vực nông thôn, nhờ đó hạn chế được tình trạng di dân từ nông thôn ra thành thị. Nông nghiệp còn là nơi cung cấp cấp lao động cho các ngành công nghiệp và dịch vụ.
- Nông nghiệp, nông thôn là thị trường rộng lớn, ổn định để tiêu thụ sản phẩm của các ngành phi nông nghiệp. Kinh tế nông nghiệp, nông thôn càng phát triển, đời sống vật chất, tinh thần không ngừng được cải thiện là điều kiện để thúc đẩy các ngành phi nông nghiệp phát triển. - Sự phát triển hợp lý của khu vực nông nghiệp góp phần bảo vệ, giữ gìn và cải tạo môi trường sinh thái. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.
Cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp a. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp * Khái niệm về cơ cấu kinh tế và cơ cấu kinh tế nông nghiệp: Cơ cấu kinh tế quốc dân hay kết cấu kinh tế vĩ mô là tổng thể các mối quan hệ giữa các ngành, các lĩnh vực, các bộ phận hợp thành nền kinh tế quốc dân. Sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội là tiền đề khách quan, trực tiếp hình thành cơ cấu kinh tế. Khi phân tích sự phát triển của phân công lao động xã hội, K.
Marx đã viết “Cơ cấu kinh tế xã hội là hoàn toàn những quan hệ sản xuất phù hợp với quá trình phát triển nhất định của lực lượng sản xuất vật chất” (C. Mác góp phần phê phán kinh tế chính trị học. NXB sự thật. Như vậy, bản chất của cơ cấu kinh tế các mối liên hệ kinh tế tất yếu, phổ biến, bên trong của mỗi chính thể kinh tế.
Tuy nhiên cơ cấu kinh tế thể hiện phản ánh ra ngoài bằng quy mô, tỷ lệ, tỷ trọng, hiệu quả và xu hướng vận động của mỗi thành phần, bộ phận của nền kinh tế. Marx cũng chú ý đến cả hai mặt vật chất và lượng của cơ cấu kinh tế, theo Ông, cơ cấu kinh tế là “Một sự phân chia quan hệ về chất và một tỷ lệ về số lượng của quá trình sản xuất xã hội” (C. Q II, TII, NXB sự thật. Tóm lại, cơ cấu kinh tế là tổng thể các mối quan hệ chủ yếu về số lượng và chất lượng tương đối ổn định của các yếu tố, các bộ phận của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong hệ thống tái sản xuất xã hội, trong những điều kiện kinh tế xã hội, trong những không gian, thời gian nhất định, nhằm đạt được hiệu quả kinh tế - xã hội cao.
Cơ cấu kinh tế nông nghiệp và nông thôn là bộ phận cấu thành rất quan trọng của nền kinh tế quốc dân, có ý nghĩa rất to lớn đối với sự phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp và nông thôn là tổng thể của kinh tế bao gồm mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố của lực lượng sản xuất Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 7 và quan hệ sản xuất thuộc khu vực kinh tế nông thôn trong những khoảng thời gian và điều kiện kinh tế xã hội nhất định. Vậy cơ cấu kinh tế nông nghiệp có thể được hiểu là tổng thể các mối quan hệ theo tỷ lệ về số lượng và chất lượng tương đối ổn định của các yếu tố kinh tế xã hội liên quan đến sản xuất nông nghiệp trong khoảng thời gian và không gian nhất định. * Đặc trưng của cơ cấu kinh tế nông nghiệp: - Mang tính khách quan: Mọi sự vật hiện tượng cũng như nền kinh tế quốc dân đều vận động theo những quy luật khách quan, theo những cấu trúc và xu hướng biến đổi nhất định.
Marx đã viết “Trong sự phân công xã hội thì con số tỷ lệ là một tất yếu không sao tránh khỏi, mọi sự tất yếu thầm kín, yên lặng” (C. Q I, TII, NXB sự thật. Tr 65 ) Cơ cấu kinh tế phản ánh cơ bản, cô đọng nội dung của chiến lược kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn. Một cơ cấu kinh tế hợp lý phản ánh được sự vận động của quy luật khách quan trong nền kinh tế.
Vai trò chủ quan của con người chính là nhận thức và vận dụng theo đúng quy luật khách quan đó để xác định cơ cấu, hoạch định chiến lược kinh tế - xã hội đúng đắn. Đó là việc chủ động sáng tạo ra những yếu tố môi trường vật chất và phi vật chất cho cơ cấu kinh tế vận động. Mọi sự áp đặt, duy ý chí, nóng vội hay bảo thủ, rụt rè trong việc thay đổi cơ cấu kinh tế đều mang lại tác động xấu đối với sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. - Mang tính chất lịch sử xã hội: Nền kinh tế chỉ có phát triển bình thường khi giữa các mặt, các bộ phận có những mối liên hệ cân đối theo “tỷ lệ thép” trong sự phân công lao động xã hội.
Tuy nhiên tính ổn định của cơ cấu kinh tế chỉ là tương đối, cơ cấu kinh tế luôn luôn vận động, tới một chừng mực nhất định định “do tổ chức quá trình lao động và phát triển kỹ thuật một cách mạnh mẽ, đã làm đảo lộn toàn bộ cơ cấu kinh tế xã hội” (C. Q I, TII, NXB sự thật. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 8 Tính hai mặt vừa ổn định (tương đối) vừa vận động biến đổi thường xuyên của cơ cấu kinh tế đòi hỏi Nhà nước và các chủ thể quản lý cần phản tránh cả hai xu hướng hoặc là quá thận trọng, cầu toàn hoặc là quá nóng vội, phiến diện trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Tác động của lực lượng sản xuất có tính quyết định, song yếu tố quan hệ sản xuất, các quan hệ kinh tế giữa người với người trong nền sản xuất xã hội cũng rất quan trọng.
Lực lượng sản xuất có thể tiên tiến, những nếu trong điều kiện quan hệ sản xuất - trực tiếp trước hết là quan hệ lợi ích được giải quyết không tốt, thì vẫn không thể phát huy có hiệu quả. Bởi vậy các nước có chế độ kinh tế xã hội và trình độ phát triển như nhau, song vẫn có sự khác nhau về cơ cấu kinh tế, không thể rập khuôn giáo điều. - Không ổn định mà luôn luôn vận động và biến đổi: Để đảm bảo cho quá trình hình thành, vận động và phát triển của cơ cấu kinh tế nông nghiệp một cách khách quan.