Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu giải pháp bảo vệ rừng cộng đồng ở huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu đề xuất một số giải pháp bảo vệ rừng cơ cở cộng đồng ở huyện gio linh tỉnh quảng trị, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Bùi Quang Linh
• Người hướng dẫn: PGS, TS Vũ Nhân
• Trường học: Trường đại học lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất một số giải pháp bảo vệ rừng trên cơ sở cộng đồng ở huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ BẢO VỆ RỪNG TRÊN CƠ SỞ CỘNG ĐỒNG
• 1.1. Nhận thức về bảo vệ rừng trên cơ sở cộng đồng
• 1.1.1. Khái niệm về bảo vệ rừng trên cơ sở cộng đồng
• 1.2. Bảo vệ rừng trên cơ sở cộng đồng ở một số nước
• 1.2.1. Népal
• 1.2.2. Indonesia
• 1.2.3. Nhật Bản
• 1.3. Bảo vệ rừng trên cơ sở cộng đồng ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp bảo vệ rừng cộng đồng tại Gio Linh

Huyện Gio Linh, Quảng Trị, nổi bật với hệ sinh thái phong phú và đa dạng. Việc bảo vệ rừng cộng đồng không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn là nhiệm vụ của từng cá nhân trong cộng đồng. Giải pháp bảo vệ rừng cộng đồng tại đây cần được triển khai đồng bộ và hiệu quả để đảm bảo sự phát triển bền vững.

1.1. Tầm quan trọng của bảo vệ rừng tại Gio Linh

Rừng không chỉ cung cấp tài nguyên thiên nhiên mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Việc bảo vệ rừng giúp bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân địa phương.

1.2. Các chính sách hiện hành về bảo vệ rừng

Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách nhằm tăng cường quản lý và bảo vệ rừng. Những chính sách này bao gồm việc khuyến khích cộng đồng tham gia vào công tác bảo vệ và phát triển rừng bền vững.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo vệ rừng cộng đồng

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo vệ rừng, nhưng huyện Gio Linh vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Việc khai thác rừng trái phép, ô nhiễm môi trường và sự thay đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của rừng.

2.1. Tác động của con người đến rừng

Hoạt động khai thác gỗ và đất canh tác không hợp lý đã làm giảm diện tích rừng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động tiêu cực đến đời sống của người dân.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến rừng

Biến đổi khí hậu gây ra những hiện tượng thời tiết cực đoan, làm tăng nguy cơ cháy rừng và suy giảm chất lượng rừng. Cần có các biện pháp ứng phó kịp thời để bảo vệ tài nguyên rừng.

III. Phương pháp bảo vệ rừng cộng đồng hiệu quả

Để bảo vệ rừng cộng đồng tại Gio Linh, cần áp dụng các phương pháp quản lý bền vững. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế là rất quan trọng.

3.1. Hợp tác cộng đồng trong bảo vệ rừng

Hợp tác giữa các tổ chức, chính quyền và cộng đồng là chìa khóa để thực hiện các giải pháp bảo vệ rừng. Các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức về bảo vệ rừng cần được triển khai rộng rãi.

3.2. Ứng dụng công nghệ trong quản lý rừng

Sử dụng công nghệ thông tin và các ứng dụng hiện đại trong quản lý rừng giúp theo dõi tình trạng rừng và phát hiện kịp thời các hành vi vi phạm.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc bảo vệ rừng cộng đồng không chỉ mang lại lợi ích về môi trường mà còn cải thiện đời sống của người dân. Các mô hình bảo vệ rừng thành công cần được nhân rộng.

4.1. Các mô hình bảo vệ rừng thành công

Một số mô hình bảo vệ rừng cộng đồng đã được triển khai thành công tại Gio Linh, giúp tăng cường ý thức bảo vệ rừng và cải thiện thu nhập cho người dân.

4.2. Kết quả từ các dự án bảo vệ rừng

Các dự án bảo vệ rừng đã mang lại nhiều kết quả tích cực, như tăng cường độ che phủ rừng và cải thiện chất lượng môi trường sống cho cộng đồng.

V. Kết luận và tương lai của bảo vệ rừng tại Gio Linh

Bảo vệ rừng cộng đồng tại huyện Gio Linh là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Tương lai của rừng phụ thuộc vào sự tham gia tích cực của cộng đồng và các chính sách hỗ trợ từ chính quyền.

5.1. Tầm nhìn cho bảo vệ rừng bền vững

Cần xây dựng một tầm nhìn dài hạn cho việc bảo vệ rừng, trong đó cộng đồng là trung tâm của mọi hoạt động bảo vệ và phát triển rừng.

5.2. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng

Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động bảo vệ rừng sẽ tạo ra những giá trị bền vững cho cả môi trường và đời sống người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị sở hữu tổng diện tích tự nhiên 47.236,6 ha, trong đó đất lâm nghiệp có rừng chiếm 25.723,9 ha và diện tích đất quy hoạch cho lâm nghiệp là 9.370,2 ha. Nằm ở vị trí bán sơn địa xung yếu với địa hình dốc từ Tây sang Đông, hệ sinh thái rừng tại Gio Linh đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ môi trường, duy trì nguồn nước cho lưu vực sông Bến Hải, sông Hiếu và phục vụ phòng hộ hồ Trúc Kinh.

Tuy nhiên, công tác bảo vệ rừng tại địa phương trong thời gian dài gặp phải nhiều rào cản nghiêm trọng. Phương thức quản lý rừng truyền thống chủ yếu dựa vào mệnh lệnh hành chính của các cơ quan Nhà nước và lực lượng kiểm lâm mỏng, trong khi chủ rừng doanh nghiệp như Lâm trường Đường 9 quản lý 965,1 ha chỉ bố trí 1 đến 2 nhân sự bảo vệ rừng bán chuyên trách. Ngược lại, cộng đồng dân cư địa phương – đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số Vân Kiều tại các xã vùng cao như Linh Thượng, Vĩnh Trường với tỷ lệ hộ nghèo lên tới 55,7% và thu nhập từ lâm nghiệp chiếm 40% đến 60% tổng sinh kế – chưa được trao quyền quản lý và hưởng lợi trực tiếp. Hậu quả là tài nguyên rừng liên tục suy giảm, thể hiện qua 219 vụ vi phạm lâm luật với 291,455 m3 gỗ bị tịch thu trong giai đoạn 2000-2006.

Luận văn thạc sĩ lâm nghiệp của tác giả Bùi Quang Linh tập trung phân tích thực trạng quản lý tài nguyên rừng, đánh giá các nhân tố tự nhiên, kinh tế - xã hội và tri thức bản địa, nhằm đề xuất hệ thống giải pháp bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng tại huyện Gio Linh. Nghiên cứu xác lập khung giải pháp kết hợp hài hòa giữa bảo tồn sinh thái và cải thiện sinh kế cho người dân bản địa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết liên ngành nhằm giải quyết bài toán quản trị tài nguyên:

• Lý thuyết hệ thống sinh thái - kinh tế - xã hội: Xem xét rừng là một bộ phận không thể tách rời của hệ thống kinh tế - xã hội địa phương, nơi 90% số hộ dân tham gia sản xuất nông lâm nghiệp. Mọi biến động của 5.221 ha rừng tự nhiên đều tác động trực tiếp đến an ninh nguồn nước, sinh kế và chuỗi cung ứng lâm sản.
• Lý thuyết quản trị tài nguyên dựa vào cộng đồng (CBFM): Kế thừa kinh nghiệm quốc tế từ Nepal (chuyển giao 9.000 ha rừng cho 1.908 nhóm người dùng), Indonesia (giao 10.000 ha rừng thí điểm cho cộng đồng) và Nhật Bản (rừng cộng đồng chiếm 10% trong tổng số 25,21 triệu ha rừng).
• Hệ thống khái niệm chuyên ngành: Luận văn chuẩn hóa các khái niệm then chốt theo Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004, bao gồm: cộng đồng dân cư thôn bản, thể chế bản địa, hương ước bảo vệ rừng và quyền hưởng lợi lâm sản bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình tiếp cận có sự tham gia toàn diện và kết hợp phân tích định lượng chặt chẽ:

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Căn cứ tiêu chí chọn điểm của Donovan (1997) về thành phần dân tộc, độ dốc và mức độ tiếp cận rừng, nghiên cứu lựa chọn 3 xã đại diện gồm Linh Thượng, Vĩnh Trường và Trung Sơn. Tại mỗi xã, tác giả chọn từ 1 đến 3 thôn bản và tiến hành khảo sát ngẫu nhiên phân tầng 30 hộ gia đình/thôn (gồm hộ khá, trung bình và nghèo của cả dân tộc Vân Kiều và dân tộc Kinh), đạt tổng cỡ mẫu 90 hộ điều tra sâu.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Kết hợp phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA). Nghiên cứu tổ chức các cuộc thảo luận nhóm tập trung, phỏng vấn sâu bán định hướng đối với lãnh đạo UBND huyện, cán bộ Hạt Kiểm lâm Gio Linh, lãnh đạo UBND xã và các già làng, trưởng thôn.
• Phương pháp phân tích và mô hình hóa: Toàn bộ dữ liệu được tổng hợp và phân tích trên phần mềm Microsoft Excel và SPSS. Tác giả ứng dụng hàm sản xuất Cobb-Douglas dạng Logarit tự nhiên ($LnY = a_0 + \beta_1 LnX_1 + \beta_2 LnX_2 + ... + \beta_n LnX_n + D$) để phân tích độ co giãn và định lượng mức độ ảnh hưởng của từng nguồn thu nhập từ tài nguyên rừng đối với tổng thu nhập của các hộ gia đình.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Bất cập trong phân cấp và quản lý quỹ đất rừng: Toàn huyện có 17.109,2 ha rừng chưa được giao cụ thể mà tạm giao cho UBND cấp xã quản lý theo Quyết định 245/1998/QĐ-TTg (gồm 11.084,2 ha rừng tự nhiên và 6.025 ha rừng trồng). Do thiếu nhân lực và ngân sách tuần tra, tình trạng chặt phá diễn ra phức tạp, điển hình là vụ việc 330 ha rừng trồng phòng hộ tại xã Vĩnh Trường bị tàn phá trong giai đoạn 2005-2006, gây thiệt hại ước tính hơn 1,4 tỷ đồng và làm mất khả năng phòng hộ của 170,5 ha. Ngược lại, 2.602,7 ha rừng trồng đã giao cho hộ gia đình và 136 ha rừng tự nhiên vùng cát do cộng đồng thôn Thủy Bạn quản lý đều được bảo vệ rất tốt.
2. Sức ép sinh kế và thói quen tiêu thụ lâm sản bản địa: Khảo sát cho thấy 95% hộ gia đình tại các thôn Ba De (xã Linh Thượng), Trường Thành (xã Vĩnh Trường) sử dụng vật liệu gỗ từ rừng để dựng nhà và làm chuồng trại, tiêu thụ bình quân 1 đến 2 m3 gỗ và 10 đến 30 ster củi/hộ/năm. Canh tác nương rẫy theo tập quán "phát, đốt, cọc, trỉa" cung cấp 45% đến 65% nhu cầu lương thực cho người Vân Kiều. Thu nhập bình quân đầu người tại xã Linh Thượng chỉ đạt 158.316 đồng/tháng và xã Vĩnh Trường đạt 143.256 đồng/tháng, dẫn đến việc người dân buộc phải vào rừng khai thác lâm sản trái phép để trang trải cuộc sống.
3. Tác động từ chăn thả tự do và suy giảm động vật hoang dã: Địa bàn các xã miền núi có trên 1.000 con trâu, bò thả rông trong rừng, làm phá hoại hàng chục hecta rừng trồng mới mỗi năm. Hoạt động săn bắt động vật hoang dã diễn ra quanh năm; Hạt Kiểm lâm bình quân mỗi năm phải truy quét tháo dỡ từ 80 đến 100 bẫy thú và triệt phá 8 đến 12 lán trại dựng trái phép trong rừng.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát được tổng hợp chi tiết qua các bảng ma trận đánh giá mâu thuẫn bên liên quan và biểu đồ diễn biến vi phạm lâm luật 2000-2006 (với 219 vụ vi phạm, thu giữ 381 kg động vật hoang dã và 15 kg dầu re hương). Các số liệu chứng minh rằng khi người dân bị đặt ngoài quyền lợi của rừng, các chế tài xử phạt hành chính không đủ sức ngăn chặn nạn xâm hại tài nguyên.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm sáng tỏ giá trị của tri thức bản địa thông qua hệ thống tín ngưỡng "rừng thiêng", "rừng ma" của đồng bào Vân Kiều tại thôn Ba De. Những khu rừng này được bảo vệ nghiêm ngặt khỏi mọi hành vi đốn hạ nhờ luật tục truyền đời. Kết quả này tương đồng với các mô hình giao rừng điểm tại Đakrông và Hướng Hóa (quy mô 216 ha năm 2006) cũng như mô hình tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Điền, khẳng định việc gắn quyền quản lý với lợi ích kinh tế của cộng đồng dân cư là giải pháp căn cơ nhất để phục hồi rừng bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đẩy nhanh tiến độ giao đất, giao rừng tự nhiên cho cộng đồng: Chuyển giao toàn bộ 11.084,2 ha rừng tự nhiên hiện do UBND cấp xã quản lý sang cho cộng đồng dân cư thôn bản quản lý lâu dài; cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp đồng bộ cho 100% thôn bản nhận rừng trong lộ trình 2007-2010. Chủ thể thực hiện: UBND huyện Gio Linh, Chi cục Kiểm lâm Quảng Trị và UBND các xã.
2. Thể chế hóa hương ước và thành lập tổ tự quản tuần tra: Hướng dẫn 100% thôn, bản giáp rừng xây dựng và phê duyệt quy ước bảo vệ rừng lồng ghép các luật tục tích cực; thành lập tổ tuần tra bảo vệ rừng nòng cốt từ 5 đến 10 người/thôn có sự tham gia của các tổ chức đoàn thể địa phương. Chủ thể thực hiện: Hạt Kiểm lâm Gio Linh phối hợp cùng Ban chỉ huy cấp thôn.
3. Chuyển đổi cơ cấu sinh kế và nâng cao năng lực sản xuất: Triển khai các gói hỗ trợ kỹ thuật thâm canh nông lâm kết hợp, hỗ trợ giống cây lâm nghiệp (keo lai, thông nhựa) và khoanh vùng bãi chăn thả có kiểm soát cho đàn gia súc hơn 1.000 con, nhằm giảm tỷ lệ hộ nghèo tại Linh Thượng từ 55,7% xuống dưới 30% trong giai đoạn 2008-2012. Chủ thể thực hiện: Phòng Nông nghiệp & PTNT huyện, Ban Quản lý Dự án 661.
4. Xây dựng cơ chế hưởng lợi và quỹ phát triển rừng thôn bản: Quy định rõ tỷ lệ chia sẻ lợi ích lâm sản phụ và trích từ 30% đến 50% nguồn thu dịch vụ môi trường rừng để gây quỹ phúc lợi chung (tu sửa đường liên thôn, trường học) và trả thù lao tuần tra trực tiếp (tối thiểu 100.000 đến 150.000 đồng/người/tháng) cho lực lượng tuần tra cộng đồng. Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý rừng cộng đồng thôn bản và Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Gio Linh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ quản lý Nhà nước và Kiểm lâm địa bàn: Cung cấp cơ sở thực tiễn và phương pháp luận để triển khai thực thi Quyết định 245/1998/QĐ-TTg, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng 2004, tối ưu hóa công tác quản lý trên 47.236,6 ha diện tích tự nhiên của huyện.
• Chính quyền cấp xã và Ban quản lý thôn bản: Hướng dẫn chi tiết các bước xây dựng hương ước thôn bản, quy chế tuần tra rừng tự quản và cách thức vận hành quỹ phúc lợi cộng đồng minh bạch, hiệu quả.
• Học viên, giảng viên và nhà nghiên cứu lâm nghiệp: Nguồn tư liệu chuyên khảo giá trị về ứng dụng phương pháp RRA/PRA kết hợp mô hình kinh tế lượng Cobb-Douglas phân tích kinh tế tài nguyên rừng tại khu vực Bắc Trung Bộ.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và chuyên gia phát triển: Tài liệu tham khảo hữu ích với dữ liệu thực địa phong phú về 219 vụ vi phạm lâm luật và đặc thù văn hóa dân tộc Vân Kiều phục vụ thiết kế các dự án sinh kế gắn với bảo tồn đa dạng sinh học.

Câu hỏi thường gặp

1. Bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng mang lại lợi ích gì cho người dân Gio Linh?
Mô hình giúp người dân bản địa được hợp pháp hóa quyền khai thác lâm sản phụ, đáp ứng nhu cầu 10 đến 30 ster củi và 1 đến 2 m3 gỗ gia dụng/hộ/năm. Nguồn thu nhập từ tiền khoán bảo vệ rừng chiếm 40% đến 60% tổng thu nhập hộ tại các xã đặc biệt khó khăn như Linh Thượng, trực tiếp hỗ trợ xóa đói giảm nghèo.

2. Tại sao hình thức quản lý rừng thuần túy của Nhà nước trước đây lại bộc lộ hạn chế?
Lực lượng chuyên trách mỏng, điển hình như Lâm trường Đường 9 chỉ có 1 đến 2 nhân sự phụ trách 965,1 ha rừng. Việc thiếu cơ chế phối hợp và chia sẻ lợi ích với người dân địa phương khiến 330 ha rừng phòng hộ tại Vĩnh Trường bị chặt phá trong giai đoạn 2005-2006, gây thất thoát hơn 1,4 tỷ đồng.

3. Yếu tố văn hóa bản địa nào của người Vân Kiều hỗ trợ tích cực cho bảo vệ rừng?
Tục lệ bảo vệ "rừng thiêng" và "rừng ma" xuất phát từ niềm tin tâm linh đã giúp nhiều dải rừng đầu nguồn tại thôn Ba De giữ được cấu trúc tự nhiên nguyên sinh. Người dân tự giác không xâm phạm, chặt cây hay săn bắn, tạo nên cơ chế tự quản sinh thái hiệu quả mà không tốn chi phí quản lý của Nhà nước.

4. Luận văn ứng dụng công cụ định lượng nào để chứng minh tác động sinh kế của rừng?
Nghiên cứu ứng dụng hàm sản xuất Cobb-Douglas dạng tuyến tính hóa Logarit tự nhiên ($LnY = a_0 + \sum \beta_i LnX_i + D$), phân tích trên phần mềm SPSS từ dữ liệu khảo sát 90 hộ gia đình. Mô hình định lượng chính xác độ co giãn giữa thu nhập từ gỗ, nương rẫy, lâm sản ngoài gỗ đối với tổng thu nhập hộ.

5. Điều kiện tiên quyết để nhân rộng thành công mô hình bảo vệ rừng cộng đồng tại Gio Linh là gì?
Điều kiện tiên quyết là chính quyền phải hoàn thành việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho cộng đồng đối với 11.084,2 ha rừng tự nhiên chưa giao, đồng thời ban hành quy chế chia sẻ lợi ích rõ ràng, trích 30% đến 50% nguồn thu lâm nghiệp vào quỹ phúc lợi thôn bản theo lộ trình từng năm.

Kết luận

• Hệ sinh thái rừng huyện Gio Linh sở hữu diện tích lớn với 25.723,9 ha đất có rừng nhưng phân bổ trách nhiệm quản lý chưa tương xứng với tiềm năng sinh thái.
• Thực tiễn 219 vụ vi phạm lâm luật giai đoạn 2000-2006 chứng minh các biện pháp hành chính đơn thuần không thể ngăn chặn suy giảm tài nguyên nếu thiếu sự đồng hành của người dân.
• Sinh kế của 90% hộ dân gắn liền với nông lâm nghiệp, trong đó nguồn thu từ rừng đóng góp tới 60% tổng thu nhập tại các xã có tỷ lệ nghèo trên 55%.
• Tri thức bản địa và tín ngưỡng "rừng thiêng" của đồng bào Vân Kiều là nguồn lực nội sinh quý giá cần được thể chế hóa thành hương ước bảo vệ rừng cấp thôn bản.
• Ứng dụng hàm định lượng Cobb-Douglas xác nhận việc giao rừng và đa dạng hóa sinh kế là đòn bẩy kinh tế quyết định sự thành công của công tác bảo tồn.

Công trình nghiên cứu của tác giả Bùi Quang Linh đã đóng góp luận cứ khoa học xác đáng, mở ra hướng đi bền vững cho công tác quản trị lâm nghiệp tại tỉnh Quảng Trị. Kế hoạch tiếp nối cần tập trung chuyển giao toàn bộ diện tích rừng xã quản lý cho cộng đồng thôn bản trong giai đoạn 2008-2010. Hãy tham khảo và áp dụng toàn văn luận văn thạc sĩ này để xây dựng các phương án quản lý rừng cộng đồng hiệu quả tại địa phương!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé Gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé N«ng nghiÖp vµ ptNt Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp Bïi Quang Linh nghiªn cøu ®Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p b¶o vÖ rõng trªn c¬ së céng ®ång ë huyÖn Gio Linh, tØnh qu¶ng trÞ LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp hµ T©y, N¨m 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bé Gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé N«ng nghiÖp vµ ptNt Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp Bïi Quang Linh nghiªn cøu ®Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p b¶o vÖ rõng trªn c¬ së céng ®ång ë huyÖn Gio Linh, tØnh qu¶ng trÞ Chuyªn ngµnh : L©m häc M· sè : 60.60 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp C¸n bé h­íng dÉn : PGS, TS Vò Nh©m hµ T©y, N¨m 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1 §Æt vÊn ®Ò Rõng lµ tµi nguyªn quý gi¸ cña ®Êt n­íc, cã kh¶ n¨ng t¸i t¹o, lµ bé phËn quan träng cña m«i tr­êng sinh th¸i, cã gi¸ trÞ to lín ®èi víi nÒn kinh tÕ Quèc d©n, g¾n liÒn víi ®êi sèng cña nh©n d©n vµ sù sèng cßn cña ®ång bµo d©n téc Ýt ng­êi. Nh­ vËy, rõng ®ãng vai trß hÕt søc quan träng trong ®êi sèng cña con ng­êi [24]. Tuy nhiªn, trong thêi gian qua, con ng­êi ®· khai th¸c, sö dông tµi nguyªn rõng mét c¸ch qu¸ møc, lµm cho diÖn tÝch, chÊt l­îng rõng suy gi¶m mét c¸ch ®¸ng kÓ. Tr­íc thùc tr¹ng ®ã, Nhµ n­íc ®· ban hµnh nhiÒu chñ tr­¬ng, chÝnh s¸ch lín ®Ó t¨ng c­êng hiÖu lùc qu¶n lý nhµ n­íc vÒ rõng, ng¨n chÆn t×nh tr¹ng chÆt ph¸ rõng, n©ng cao tr¸ch nhiÖm vµ khuyÕn khÝch c¸c tæ chøc, c¸ nh©n b¶o vÖ, ph¸t triÓn rõng, ph¸t huy c¸c lîi Ých cña rõng x©y dùng, b¶o vÖ Tæ Quèc phï hîp víi t×nh h×nh thùc tiÔn, ®¸p øng nhu cÇu b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng, ®ång thêi, quy ®Þnh tr¸ch nhiÖm BVR lµ cña toµn §¶ng, toµn d©n vµ toµn qu©n.

Gio Linh lµ mét huyÖn n»m phÝa B¾c cña tØnh Qu¶ng TrÞ cã tæng diÖn tÝch tù nhiªn 47.236,6 ha, trong ®ã, diÖn tÝch ®Êt l©m nghiÖp 25.723,9 ha ®Êt cã rõng, 9.370,2 ha ®Êt quy ho¹ch cho l©m nghiÖp. Trong nh÷ng n¨m qua, diÖn tÝch rõng ë huyÖn Gio Linh kh«ng nh÷ng ®ãng gãp ®¸ng kÓ trong cho viÖc ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi trªn ®Þa bµn mµ cßn cã t¸c dông b¶o vÖ m«i tr­êng sinh th¸i. Lµ mét huyÖn thuéc vïng b¸n s¬n ®Þa cña tØnh, kinh tÕ chñ yÕu dùa vµo s¶n xuÊt n«ng - l©m nghiÖp, nh×n chung, thu nhËp cña cña ng­êi d©n trªn ®Þa bµn huyÖn cßn thÊp vµ tr×nh ®é d©n trÝ ch­a cao, s¶n xuÊt n«ng - l©m nghiÖp l¹c hËu, nªn viÖc thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o vÖ rõng ë ®©y hÕt søc khã kh¨n vµ phøc t¹p [37]. HiÖn nay, viÖc BVR ë hôyÖn Gio Linh chñ yÕu dùa vµo c¸c c¬ quan Nhµ n­íc, trong ®ã, H¹t KiÓm l©m Gio Linh ®ãng vai trß quan träng.

Trong nh÷ng n¨m qua, H¹t KiÓm l©m Gio Linh ®· cã nhiÒu cè g¾ng trong viÖc LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 chñ ®éng vµ phèi hîp víi cÊp uû §¶ng, chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng vµ c¸c c¬ quan chøc n¨ng liªn quan ®Ó tæ chøc thùc hiÖn c«ng t¸c BVR, ng¨n chÆn n¹n chÆt ph¸, khai th¸c rõng, lÊn chiÕm ®Êt rõng tr¸i phÐp nh»m b¶o vÖ tèt tµi nguyªn rõng trªn ®Þa bµn, nh­ng kÕt qu¶ ®¹t ®­îc ch­a cao, diÖn tÝch, chÊt l­îng rõng tiÕp tôc suy gi¶m. Cã nhiÒu nguyªn nh©n dÈn ®Õn sù suy tho¸i vÒ diÖn tÝch, chÊt l­îng tµi nguyªn rõng, lµm cho kh¶ n¨ng phßng hé vµ cung cÊp gç, l©m s¶n phôc vô cho qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi bÞ h¹n chÕ. Mét trong nh÷ng nguyªn nh©n c¬ b¶n lµm cho diÖn tÝch, chÊt l­îng rõng trªn ®Þa bµn huyÖn bÞ suy gi¶m lµ c«ng t¸c BVR chØ coi träng biÖn ph¸p hµnh chÝnh ph¸p chÕ mµ ch­a l«i cuèn ®­îc ng­êi d©n thuéc céng ®ång tham gia BVR. Thùc tÕ, trong thêi gian qua ®· cã mét sè diÖn tÝch rõng giao cho céng ®ång th«n qu¶n lý, b¶o vÖ th× diÖn tÝch chÊt l­îng rõng ngµy cµng ®­îc n©ng lªn râ rÖt.

XuÊt ph¸p tõ thùc tr¹ng trªn, trong khu«n khæ x©y dùng luËn v¨n Cao häc, chóng t«i thùc hiÖn ®Ò tµi “Nghiªn cøu ®Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p BVR trªn c¬ së céng ®ång ë huyÖn Gio Linh, tØnh Qu¶ng TrÞ ” nh»m gãp phÇn b¶o vÖ tèt diÖn tÝch rõng trªn ®Þa bµn vµ n©ng cao chÊt l­îng cuéc sèng cho ng­êi d©n trªn ®Þa bµn huyÖn Gio Linh. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Ch­¬ng 1 Tæng quan vÒ BVR trªn c¬ së céng ®ång 1. NhËn thøc vÒ BVR trªn c¬ së céng ®ång 1. Kh¸i niÖm vÒ BVR trªn c¬ së céng ®ång Kh¸i niÖm céng ®ång ®­îc sö dông nhiÒu trong c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu, tuy nhiªn, ch­a cã sù thèng nhÊt vÒ mÆt ng«n ng÷.

Kh¸i niÖm céng ®ång th­êng ®­îc hiÓu lµ nhãm ng­êi sèng trªn cïng mét khu vùc vµ th­êng cïng nhau chia sÎ c¸c môc tiªu chung, c¸c luËt lÖ x· héi chung, cã thÓ cã quan hÖ gia ®×nh víi nhau [25]. Mét kh¸i niÖm kh¸c vÒ céng ®ång ®­îc Ph¹m Xu©n Ph­¬ng (2001) sö dông trong b¸o c¸o t¹i Héi th¶o Quèc gia trong khu«n khæ chÝnh s¸ch hç trî qu¶n lý rõng céng ®ång ë ViÖt Nam” ®­îc tæ chøc ë Hµ Néi th× “Céng ®ång bao gåm toµn thÓ nh÷ng ng­êi sèng thµnh mét x· héi, cã nh÷ng ®iÓm t­¬ng ®ång vÒ mÆt v¨n ho¸ truyÒn thèng, cã mèi quan hÖ s¶n xuÊt vµ ®êi sèng g¾n bã víi nhau vµ th­êng cã ranh giíi kh«ng gian trong mét lµng, b¶n” [22]. Theo Gi¸o S­ Lª Quý An, th× céng ®ång ®­îc ®Þnh nghÜa lµ nhãm ng­êi sèng cïng mét ®Þa ph­¬ng hoÆc d­íi sù qu¶n lý cña cïng mét chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng [42]. Theo LuËt b¶o vÖ vµ Ph¸t triÓn rõng n¨m 2004, céng ®ång d©n c­ th«n lµ toµn bé c¸c hé gia ®×nh, c¸ nh©n sèng trong cïng mét th«n, lµng, b¶n, Êp, bu«n, phum, sãc hoÆc ®¬n vÞ t­¬ng ®­¬ng [24].

Tõ c¸c kh¸i niÖm trªn, céng ®ång cã thÓ lµ céng ®ång d©n c­ thuéc lµng, b¶n, céng ®ång c¸c dßng hä, c¸c nhãm ng­êi cã nh÷ng ®Æc ®iÓm vµ lîi Ých chung… ë nghiªn cøu cña ®Ò tµi nµy, céng ®ång ®­îc hiÓu theo nghÜa lµ céng ®ång th«n, xãm, lµng, b¶n (kÓ c¶ c¸c tæ chøc ®oµn thÓ trong céng ®ång). BVR trªn c¬ së céng ®ång lµ BVR mµ ph¸t huy ®­îc nh÷ng néi lùc cña céng ®ång cho c¸c ho¹t ®éng chèng chÆt, ph¸, lÊn chiÕm rõng, ®Êt rõng, khai th¸c l©m s¶n, s¨n, bÉy b¾t ®éng vËt rõng tr¸i phÐp, phßng ch¸y ch÷a ch¸y rõng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 (PCCCR), phßng trõ sinh vËt g©y h¹i rõng, b¶o vÖ hÖ sinh th¸i rõng vµ thùc hiÖn theo quy ®Þnh cña ph¸p luËt vÒ qu¶n lý l©m s¶n. Nh÷ng gi¶i ph¸p BVR trªn c¬ së céng ®ång lu«n chøa ®ùng nh÷ng s¾c th¸i cña luËt tôc, phong tôc, tËp qu¸n, ý thøc d©n téc, nhËn thøc, kiÕn thøc cña ng­êi d©n, ®Æc ®iÓm quan hÖ gia ®×nh, hä hµng, c¸c tæ chøc ®oµn thÓ, lµng, b¶n phï hîp víi chÝnh s¸ch, ph¸p luËt cña Nhµ n­íc. ë c¸c n­íc c«ng nghiÖp ph¸t triÓn, ng­êi ta ®Ò cao vai trß c¸ nh©n, th× ë c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn mµ nhÊt lµ ë c¸c n­íc thuéc vïng Ch©u ¸ Th¸i B×nh D­¬ng, gia ®×nh vµ céng ®ång ®· ®em l¹i hiÖu qu¶ to lín cho ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi vµ b¶o vÖ m«i tr­êng sinh th¸i.

ChiÕn l­îc vµ chÝnh s¸ch BVR trªn c¬ së céng ®ång. ChiÕn l­îc vµ chÝnh s¸ch qu¶n lý, b¶o vÖ tµi nguyªn miÒn nói, trong ®ã cã rõng trªn c¬ së céng ®ång c¸c n­íc trong khu vùc ®Òu ®­îc tæ chøc thùc hiÖn theo c¸c h­íng sau: - Nh÷ng gi¶i ph¸p chñ yÕu ®Ó t¨ng c­êng quyÒn qu¶n lý, BVR trªn c¬ së céng ®ång : Ph¸t huy nh÷ng luËt tôc, phong tôc, tËp qu¸n tÝch cùc vµ tr¸ch nhiÖm cña toµn céng ®ång ®èi víi c«ng t¸c BVR, x©y dùng quy ­íc, h­¬ng ­íc BVR cña th«n, b¶n, quy ®Þnh râ quyÒn lîi vµ tr¸ch nhiÖm BVR cña mäi ng­êi d©n trong céng ®ång. -KÕt hîp nh÷ng gi¶i ph¸p vÒ chÝnh s¸ch ®Ó hç trî kinh tÕ - x· héi víi nh÷ng gi¶i ph¸p cøng r¾n, trong ®ã chó träng sö dông ®ång bé c¸c gi¶i ph¸p vÒ chÝnh s¸ch ®Ó hç trî ph¸t triÓn kinh tÕ, gi¶i ph¸p vÒ tæ chøc x©y dùng lùc l­îng, gi¶i ph¸p vÒ ®µo t¹o, tËp huÊn trong viÖc BVR trªn cë së céng ®ång. -C¸c h×nh thøc BVR nh­ : TuÇn tra BVR, PCCCR trªn ®Þa bµn ph¶i ®­îc thùc hiÖn theo ph­¬ng ph¸p cïng tham gia, ë tÊt c¶ c¸c giai ®o¹n tuÇn tra b¶o vÖ, x©y dùng lùc l­îng, kÕ ho¹ch b¶o vÖ.

Ng­êi ta cho r»ng, ®©y lµ ph­¬ng ph¸p cho phÐp ph¸t huy ®Çy ®ñ nhÊt nh÷ng néi lùc c¸c céng ®ång ®èi víi c«ng t¸c BVR. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3- Quan ®iÓm vÒ BVR trªn c¬ së céng ®ång B¶o vÖ cã hiÖu qu¶ tµi nguyªn rõng chÝnh lµ ®Ó n©ng cao chÊt l­îng cuéc sèng cho céng ®ång d©n c­ th«n, b¶n. C«ng t¸c BVR cÇn ph¶i ®­îc tiÕn hµnh ®ång thêi víi sù ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi vµ gãp phÇn n©ng cao thu nhËp cho céng ®ång d©n c­ th«n, b¶n trªn ®Þa bµn. MÊu chèt cña vÊn ®Ò BVR trªn c¬ së céng ®ång lµ võa b¶o vÖ ®­îc tµi nguyªn rõng võa gi¶i quyÕt tèt vÊn ®Ò n©ng cao chÊt l­îng cuéc sèng cho céng ®ång [39].

B¶o vÖ tµi nguyªn rõng, nÕu kh«ng cã sù tham gia cña céng ®ång d©n c­ th«n, b¶n th× kh«ng thµnh c«ng. V× vËy, ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p ®Ó n©ng cao tr¸ch nhiÖm vµ quyÒn h­ëng lîi cña céng ®ång d©n c­ th«n, b¶n trong BVR lµ rÊt cÇn thiÕt. Ho¹t ®éng BVR chØ ®¹t ®­îc hiÖu qu¶ cao th× ph¶i cã biÖn ph¸p khuyÕn khÝch, thu hót sù tham gia tÝch cùc vµ chÝnh s¸ch hç trî kinh tÕ - x· héi ®èi víi céng ®ång d©n c­ th«n, b¶n [33] 1.2- BVR trªn c¬ së céng ®ång ë mét sè n­íc *ë Nª Pal : N¨m 1957, Nhµ n­íc thùc hiÖn quèc h÷u ho¸ rõng, Nhµ n­íc tËp trung qu¶n lý, BVR vµ ®Êt rõng. Ng­êi d©n Ýt quan t©m ®Õn BVR cña Nhµ n­íc, kÕt qu¶ lµ trong vßng 20 n¨m, hµng triÖu ha rõng bÞ tµn ph¸ Tõ n¨m 1978, ChÝnh phñ ®· giao quyÒn qu¶n lý vµ BVR cho ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng ®Ó thùc hiÖn chÝnh s¸ch ph¸t triÓn l©m nghiÖp céng ®ång.

Nhµ n­íc giao quyÒn qu¶n lý vµ b¶o vÖ cho Panchayat (§¬n vÞ qu¶n lý hµnh chÝnh). Tuy nhiªn, sau mét thêi gian, ng­êi ta nhËn thÊy c¸c ®¬n vÞ hµnh chÝnh nµy kh«ng phï hîp víi viÖc qu¶n lý vµ BVR, do c¸c khu rõng n»m ph©n t¸n, kh«ng theo ®¬n vÞ hµnh chÝnh vµ ng­êi d©n cã nhu cÇu, së thÝch sö dông s¶n phÈm rõng kh¸c nhau.