CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ BẢO MẬT VÀ AN TOÀN THÔNG TIN TRONG DỊCH VỤ NGÂN HÀNG ĐIỆN TỬ 1.1 Giới thiệu chung về ngân hàng điện tử Khi công nghệ trên thế giới bước vào giai đoạn tự động hóa, máy tính điện tử từng bước xâm nhập vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Nhiều thuật ngữ mới ra đời bổ sung cho kho tàng ngôn ngữ của nhân loại như: ngân hàng điện tử, giao dịch điện tử, thương mại điện tử, hải quan điện tử, chính phủ điện tử… Trong nền kinh tế, hoạt động ngân hàng được xếp vào nhóm thương mại dịch vụ, cho nên trước khi phân tích về ngân hàng điện tử, cũng cần nói qua khái niệm thương mại điện tử.1 Thương mại điện tử Thuật ngữ thương mại điện tử ra đời làm thay đổi một số khái niệm phổ biến từ trước đến nay. Chúng ta có thể hiểu một cách đơn giản, thương mại điện tử là quá trình mua và bán một sản phẩm hoặc dịch vụ được thực hiện thông qua một mạng điện tử, phổ bíến là mạng Internet. Thông qua hệ thống mạng, người ta có thể thiết lập các giao dịch thanh toán, mua bán bất kỳ sản phẩm gì từ hàng hóa đến dịch vụ, kể cả các dịch vụ ngân hàng.
Theo truyền thống, giao dịch thương mại diễn ra khi hai bên mua bán gặp nhau trên thị trường, cụ thể là ở chợ, để trao đổi, lựa chọn, mặc cả về giá trị, sau đó giao nhận và thanh toán. Dần dần, với những khối lượng trao đổi lớn hay với những đối tượng trao đổi đặc biệt, những trung gian xuất hiện làm cầu nối giữa hai bên mua bán. 2 Cuộc cách mạng trong công nghệ truyền thông đã tác động đến cung cách trao đổi trong mua bán khi người ta sử dụng máy điện thoại, máy fax để rút ngắn khoảng cách về địa lý thay cho việc gặp mặt trực tiếp. Ngày nay, máy tính được lập trình sẵn kết hợp với mạng Internet toàn cầu, mở rộng tiện ích trong trao đổi thương mại để cho ra đời thuật ngữ thương mại điện tử.
Theo Luật giao dịch điện tử có hiệu lực thi hành từ ngày 01/03/2006, tại điều 4, khoản 6, giao dịch điện tử là giao dịch được thực hiện bằng phương tiện điện tử.2 Dịch vụ ngân hàng điện tử Ngân hàng điện tử được hiểu là các nghiệp vụ, các sản phẩm dịch vụ ngân hàng truyền thống trước đây được phân phối thông qua các phương tiện như Internet, điện thoại, mạng không dây… Dịch vụ ngân hàng điện tử là việc thiết lập một kênh trao đổi thông tin tài chính giữa khách hàng và ngân hàng nhằm phục vụ nhu cầu sử dụng dịch vụ ngân hàng của khách hàng một cách nhanh chóng, an toàn và thuận tiện. Dịch vụ ngân hàng điện tử cung cấp cho khách hàng các dịch vụ ngân hàng trực tuyến chủ yếu thông qua mạng Internet. Ngày nay đang tồn tại hai quan điểm khác nhau về các dịch vụ ngân hàng điện tử: - Quan điểm thứ nhất cho rằng, các dịch vụ ngân hàng điện tử là dịch vụ mới được bổ sung vào danh sách dịch vụ truyền thống, làm đa dạng thêm các sản phẩm dịch vụ ngân hàng cung cấp cho khách hàng. Nhóm dịch vụ này dựa trên công nghệ hiện đại, làm thay đổi hoàn toàn cách thức sử dụng cũng như tiện ích mang lại.
Người ta xem đây là một cuộc cách mạng trong dịch vụ ngân hàng. 3 - Quan điểm khác cho rằng phương tiện điện tử theo cách hiểu của luật pháp như đã dẫn ở trên chỉ là kênh phân phối dịch vụ ngân hàng. Tính chất hiện đại, thậm chí cuộc cách mạng của kênh phân phối không làm thay đổi bản chất của các nhóm nghiệp vụ truyền thống ngân quỹ, thanh toán, cho vay, bảo lãnh…, dù hình thức biểu hiện có khác đi. Tác giả viết luận văn dựa theo quan điểm sau này.2Các yếu tố cần thiết cho ngân hàng điện tử 1.1 Hạ tầng cơ sở công nghệ thông tin và truyền thông Công nghệ thông tin và truyền thông là nền tảng cho sự ra đời và phát triển của dịch vụ ngân hàng điện tử.
Đối với bất kỳ sản phẩm nào của dịch vụ ngân hàng điện tử, yêu cầu về cơ sở hạ tầng bao gồm máy trạm có cấu hình tối thiểu cần thiết để sử dụng: - Pentium IV – CPU 1000 MHz, ít nhất 512 MB RAM - Ít nhất 1.5 GB chỗ trống trên ổ cứng - Hệ điều hành tối thiểu là Windows 98 hoặc mới hơn (Win ME, Window XP…). - Kết nối Internet, có cài các trình duyệt web thông dụng như Internet Explorer hoặc Firefox, có hỗ trợ giao thức HTTPS (giao thức duyệt WEB bảo mật). Hiện nay, hầu hết các nghiệp vụ ngân hàng đều được chuyển từ xử lý trên các máy tính đơn lẻ sang phương thức xử lý trên mạng. Hệ thống mạng nội bộ (Intranet), mạng cục bộ (LAN) đã được triển khai trong tất cả hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.
Và mạng Internet được triển khai trên diện rộng cung ứng các sản phẩm dịch vụ ngân hàng điện tử đến cho khách hàng. 4 Cơ sở hạ tầng bao gồm thiết bị xử lý ở hai đầu phát và nhận với mạng truyền thông nối kết hai đầu này. Thiết bị cả phần cứng lẫn phần mềm phải đảm bảo hoạt động ổn định, chính xác, và đường truyền phải luôn thông suốt. Trong các giao dịch chuyên nghiệp và thường xuyên, người ta phải có hệ thống dự phòng sẵn sàng vận hành khi hệ thống chính gặp sự cố.
Mọi sự cố kỹ thuật đều gây thiệt hại và để lại hậu quả nặng nề.2 Nguồn nhân lực Để có các sản phẩm dịch vụ ngân hàng điện tử cung cấp cho khách hàng, ngoài yếu tố cơ sở hạ tầng về công nghệ, nguồn nhân lực là yếu tố cần quan tâm thứ hai. Hệ thống thanh toán điện tử đòi hỏi đội ngũ cán bộ công nhân viên vận hành am hiểu công nghệ thông tin và nghiệp vụ ngân hàng. Đội ngũ này cần có kỹ năng làm việc trên Internet và các phương tiện hiện đại khác với một lượng vốn tiếng Anh căn bản. Tóm lại, người sử dụng dịch vụ dịch vụ ngân hàng điện tử phải tinh thông cả Anh ngữ lẫn ngôn ngữ tin học.3 Chứng từ điện tử - Chứng thư điện tử Tại điều 1, Quyết định 308/QĐ-NH2, ngày 16/9/1997 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước về việc “Ban hành qui chế lập, sử dụng, kiểm soát, xử lý, bảo quản và lưu trữ chứng từ điện tử của các ngân hàng và tổ chức tín dụng”, có khái niệm về chứng từ điện tử như sau: “Chứng từ điện tử là căn cứ chứng minh bằng dữ liệu thông tin trên vật mang tin (như băng từ, đĩa từ, các loại thẻ thanh toán) về nghiệp vụ kinh tế tài chính đã phát sinh và thực sự hoàn thành và là cơ sở để ghi chép vào sổ sách kế toán của các ngân hàng và tổ chức tín dụng”.
5 Điều 2, Quyết định 44/2002/QĐ-TTg, ngày 21/3/2002 của Thủ tướng Chính phủ về việc “Sử dụng chứng từ điện tử làm chứng từ kế toán để hạch toán và thanh toán vốn” cũng qui định: “Chứng từ điện tử làm chứng từ kế toán mà các yếu tố của nó được thể hiện dưới dạng dữ liệu điện tử đã được mã hóa mà không có sự thay đổi trong quá trình truyền qua mạng máy tính hoặc trên vật mang tin như băng từ, đĩa từ, các loại thẻ thanh toán”. Qua hai khái niệm trên, chứng từ điện tử là thông tin được tạo ra, gửi đi, nhận và lưu trữ bằng phương tiện điện tử trong hoạt động tài chính, là căn cứ chứng minh dữ liệu thông tin về nghiệp vụ kinh tế tài chính phát sinh và thực sự hoàn thành, được truyền nhận qua chương trình dịch vụ, là cơ sở để ghi sổ kế toán giữa ngân hàng và khách hàng. Vì thế chứng từ điện tử cũng là loại chứng từ kế toán có giá trị như chứng từ giấy. Các giao dịch thương mại, trừ việc mua bán thực phẩm và lao vụ sinh hoạt hằng ngày với lượng nhỏ và giá trị thấp, hầu hết đều phải kèm giấy tờ chứng minh việc phải hoàn thành nghĩa vụ đã cam kết như hóa đơn, vận đơn, phiếu đóng gói, phiếu giao nhận… Trong giao dịch điện tử, thông tin trao đổi qua lại tồn tại trong thẻ nhớ của thiết bị dưới dạng những xung điện theo quy ước riêng được gọi là ngôn ngữ máy.
Luật Giao dịch điện tử giải thích tại điều 4 khoản 1: “Chứng thư điện tử là thông điệp dữ liệu do tổ chức cung cấp dịch vụ chứng thực chữ ký điện tử phát hành nhằm xác nhận cơ quan, tổ chức, cá nhân được chứng thực là người ký chữ ký điện tử”. “Phương tiện điện tử là phương tiện hoạt động dựa trên công nghệ điện, điện tử, kỹ thuật số, từ tính, truyền dẫn không dây, quang học, điện tử hoặc công nghệ tương tự”. 6 Đối chiếu các thuật ngữ pháp lý, chứng từ điện tử hay chứng thư điện tử có cùng công dụng. Chứng từ điện tử được dùng theo văn bản pháp quy trước đây, còn Luật Giao dịch điện tử dùng cụm từ chứng thư điện tử, đây là chứng cứ pháp lý được thừa nhận trong giao dịch điện tử.4 Hệ thống cung ứng sản phẩm, dịch vụ Để đưa được sản phẩm dịch vụ đến người tiêu dùng, cần có một hệ thống cung ứng phân phối hoàn chỉnh.
Hệ thống cung ứng dịch vụ ngân hàng điện tử bao gồm hệ thống công nghệ và hàng hóa. Hàng hóa ở đây chính là các dịch vụ đặc biệt của ngành ngân hàng, các dịch vụ thanh toán trực tuyến, dịch vụ mới, có chọn lọc, phù hợp với khả năng của ngân hàng và đối tượng khách hàng tiềm năng. Các ngân hàng hiện nay không ngừng nghiên cứu, triển khai, ứng dụng nhằm liên tục cải tiến, nâng cao các dịch vụ ở cấp độ cao hơn, mang lại nhiều tiện ích cho khách hàng, đồng thời đảm bảo tính ổn định, an toàn, tuân thủ đúng các quy định của pháp luật, mang lại lợi nhuận cao. Thông thường, nhà sản xuất hay nhà cung ứng đưa trực tiếp hoặc gián tiếp dịch vụ của mình đến người tiêu dùng.
Trong bán lẻ, người bán thường cung ứng trực tiếp. Trong bán buôn, người cung ứng phân phối dịch vụ thông qua mạng lưới nội bộ hay thuê ngoài. Các dịch vụ ngân hàng truyền thống được cung cấp từ Hội sở chính của ngân hàng đến từng khách hàng thông qua các chi nhánh, phòng giao dịch, điểm giao dịch…các đầu mối tiếp xúc với khách hàng. Bộ máy trung gian làm cầu nối từ nơi cung ứng đến nơi sử dụng cuối cùng và phình ra theo đà tăng doanh số.
Dịch vụ ngân hàng điện tử đã thay đổi mô hình phân phối cổ điển.