MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Truyện dân gian là cánh cửa đưa con người đến với thế giới rộng lớn cùng bao điều lí thú. Bước qua cánh cửa rộng mở đó, con người sẽ đối diện với những tâm hồn, cảm xúc và số phận của những nhân vật khác nhau, những không gian và thời gian khác nhau. Mục đích của truyện dân gian là “Phản ánh nhận thức, khám phá hiện thực đời sống con người theo quy luật của cái đẹp nhằm thỏa mãn cho con người những tình cảm thẩm mỹ vô cùng phong phú và đa dạng”.
Truyện dân gian đem lại sự hưởng thụ thẩm mỹ, hướng con người đến với cái chân cái thiện. Truyện dân gian còn là thông điệp, là tiếng lòng đến với tiếng lòng. Truyện dân gian là một cuộc sống thu nhỏ - “tấm gương soi” của cuộc sống. Nó phản ánh tư tưởng, tình cảm, tâm hồn, lối sống đạo đức của từng con người trong xã hội với những mặt tốt, xấu xen lẫn.
Nhưng nếu chỉ là “tấm gương” phản ánh thì nó không thể được gọi là truyện dân gian, giá trị đích thực của truyện dân gian là những giá trị giáo dục, giá trị nhận thức, là phần ẩn bên trong mà con người phải rút ra được để bồi dưỡng, hoàn thiện nhân cách, chuẩn mực xã hội, giáo dục tâm hồn một cách chân – thiện – mĩ. Nhận thức được tầm quan trọng trong việc sử dụng truyện dân gian và giáo dục con người, từ xa xưa ông cha ta đã dùng truyện dân gian như một phương tiện tốt nhất để giáo dục con người, đặc biệt là trẻ em. Khi chữ viết chưa ra đời, trẻ em đã được tiếp xúc với văn học thông qua những tiếng hát ru của bà và mẹ, qua những bài đồng dao, những câu chuyện kể được truyền miệng từ đời này qua đời khác. Nhờ đó các em hiểu được cuộc sống đang diễn ra xung quanh mình, có được tình cảm yêu thương, gắn bó với quê hương, đất nước.
Đồng thời các em cũng được rèn luyện trở thành con người có nhân cách, có phẩm chất đạo đức phù hợp với yêu cầu của xã hội. Từ khi chữ viết ra đời thì hệ thống trường lớp cũng dần dần xuất hiện, trẻ em được cắp sách đến trường để tiếp thu kho tàng văn minh của nhân loại với 6 Khóa luận tốt nghiệp Nguyễn Minh Thu – Khoa Tiểu học thể loại phong phú: văn học dân gian, truyện dân gian, truyện cổ tích, truyền thuyết, thơ,… Văn học dân gian là tài sản vô giá. Đó là những sáng tác nghệ thuật truyền miệng do con người sáng tạo ra khi tham gia sinh hoạt tập thể nhằm biểu đạt, ghi lại những tri thức, kinh nghiệm, tư tưởng, tình cảm về cuộc sống, xã hội, thiên nhiên và vũ trụ. Văn học dân gian chính là bộ “Bách khoa toàn thư” vĩ đại, là nơi kết tinh rực rỡ những tri thức, tài năng nghệ thuật, tinh hoa văn hóa của dân tộc.
Do vậy, đối với nhân dân ở tất cả các thời đã qua, văn học dân gian là nơi họ có thể tìm được những kinh nghiệm thực tiễn để vận dụng vào cuộc sống hằng ngày. Nói đến văn học dân gian cùng những giá trị vĩnh hằng của nó, ta không thể không nhắc đến truyện dân gian. Truyện dân gian là một bộ phận của văn học dân gian Việt Nam. Những câu chuyện bình dân, gần gũi nhưng có sức thu hút, sức hấp dẫn lớn đối với mọi tầng lớp, đặc biệt là thiếu nhi.
Thưởng thức truyện dân gian là nhu cầu giải trí hàng đầu của các em. Đến với truyện dân gian các em không chỉ được thỏa mãn nhu cầu giải trí của mình mà còn được giáo dục về phẩm chất, về nhân cách, được bồi dưỡng những tình cảm thẩm mĩ… Trẻ em vốn ưa tưởng tượng, thích ước mơ, sống với thế giới nhiều xúc cảm mãnh liệt. Truyện dân gian lại là thế giới của ước mơ, tưởng tượng, vì vậy, một số thể loại truyện dân gian đã trở thành món quà tặng đầy yêu thương của người xưa dành cho các em. Đáp ứng nhu cầu thưởng thức truyện dân gian của các em nhỏ, hàng năm nhiều nhà xuất bản đã cho ra đời các truyện dân gian với số lượng đồ sộ.
Xuất phát từ những giá trị giáo dục và dạy học to lớn tiềm tàng trong truyện dân gian, các nhà biên soạn cũng đã chọn lọc, đưa nhiều truyện dân gian vào chương trình Tiểu học. Nếu chỉ có truyện dân gian trong nước thì chưa thể là “tấm gương soi” phản ánh đầy đủ cuộc sống vốn phong phú và phức tạp. Những tri thức, giá trị về đời sống xã hội, lịch sử, văn hóa,… không chỉ tồn tại trong truyện dân gian Việt Nam mà cả trong truyện dân gian nước ngoài. Những phương diện văn hóa dân tộc, cuộc sống lịch sử, xã hội, tích cách con người, chân dung tinh thần của dân tộc ấy đều được thể hiện trong các tác phẩm truyện dân gian.
Truyện dân gian nước ngoài, đặc 7 Khóa luận tốt nghiệp Nguyễn Minh Thu – Khoa Tiểu học biệt là với trẻ em ở bậc học Tiểu học, chính là cách giúp các em mở một cách cửa mới vào thế giới, vào cuộc đời, tâm hồn con người trên toàn nhân loại. Truyện dân gian nước ngoài như cánh cửa đặc biệt mở ra một thế giới đưa các em đến với những miền đất xa lạ, nơi có những con người hiếu khách, với lối sống đặc trưng của từng vùng miền. Đến với truyện dân gian nước ngoài, chúng ta được tìm hiểu về phong tục, tập quán, lối sống tư tưởng của nhiều dân tộc khác nhau trên thế giới, những nơi mà bản thân học sinh chưa có cơ hội được trải nghiệm trong thực tế. Trong chương trình Tiếng Việt ở Tiểu học, các tác phẩm truyện dân gian nước ngoài được đưa vào chương trình tương đối nhiều.
Các tác phẩm này bao gồm nhiều thể loại như truyện thần thoại, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện cười. Các tác phẩm truyện dân gian nước ngoài được đưa vào chương trình sách giáo khoa Tiểu học dưới hình thức xen kẽ theo từng chủ điểm của các cấp lớp với đề tài, nội dung khá phong phú, đa dạng, bao gồm nhiều mặt của cuộc sống. Điều này còn giúp các em hiểu biết thêm về văn hóa, về cuộc sống của nhiều dân tộc trên thế giới. Với môn Tiếng Việt nói chung cũng như phần truyện dân gian nước ngoài nói riêng nhằm dần dần từng bước nâng cao trí tuệ, tâm hồn, giá trị đạo đức cho các em.
Việc đưa truyện dân gian nước ngoài vào trong chương trình Tiếng Việt ở Tiểu học được coi là cần thiết và ngày càng trở nên quan trọng trong việc tăng cường giao lưu và hội nhập với thế giới. Các tác phẩm đều được chọn lọc kĩ lưỡng, hướng tới sự hình thành và phát triển nhân cách cho học sinh Tiểu học. Các tác phẩm không chỉ chứa đựng trong đó những tình cảm sâu sắc giữa con người với con người mà còn bao gồm những chuẩn mực đạo đức giữa các mối quan hệ trong gia đình, nhà trường và xã hội. Xuất phát từ những lí do trên, tôi đã lựa chọn nghiên cứu đề tài cho khóa luận tốt nghiệp của mình là: “Giá trị của truyện dân gian nước ngoài với học sinh Tiểu học”.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề Ngay từ khi có cuốn sách giáo khoa đầu tiên cho bậc Tiểu học đặt nền móng cho sự nghiệp giáo dục của nước nhà Việt Nam, các nhà soạn giả đã chú ý đến việc 8 Khóa luận tốt nghiệp Nguyễn Minh Thu – Khoa Tiểu học biên soạn các bài Tập đọc, Kể chuyện thuộc thể loại truyện dân gian nước ngoài. Các tác phẩm đó được chọn lọc một cách kĩ lưỡng về nội dung, hình thức và ý nghĩa. Điều đó chứng tỏ các nhà soạn giả không muốn các em bị bó hẹp về không gian, muốn các em được mở rộng đến với thế giới nhân loại. Các tác phẩm truyện dân gian nước ngoài phần lớn đều viết cho thiếu nhi hoặc viết về thiếu nhi, đem đến cho học sinh Tiểu học những tình cảm tốt đẹp, cốt truyện hay, những bài học có giá trị sâu sắc.
Từ trước đến nay đã có rất nhiều các nhà nghiên cứu, nhà văn, các cuốn sách đã đề cập đến mảng truyện dân gian nước ngoài trong chương trình Tiểu học với những vấn đề ở độ nông sâu khác nhau. Mỗi vấn đề được đề cập đều hướng đến những nội dung, khía cạnh khác nhau của vấn đề chung là Truyện dân gian nước ngoài trong chương trình Tiểu học. Việc nghiên cứu truyện dân gian của chúng ta trong nhiều năm qua vẫn không ngừng được tiến hành và phát triển. Truyện dân gian đã là đối tượng quan tâm của nhiều thế hệ các nhà khoa học và những thành tựu đạt được về lĩnh vực nghiên cứu này rất đáng ghi nhận.
Họ đã tiến hành nghiên cứu đặc trưng của truyện dân gian trên cơ sở những đặc sắc của từng thể loại truyện dân gian, phân loại và nhận diện các thể loại. Sau đây tôi xin đưa ra một số tài liệu và nội dung khái quát: 1. Giáo trình “Văn học” (Tài liệu đào tạo giáo viên Tiểu học trình độ Cao đẳng và Đại học Sư phạm) do Cao Đức Tiến chủ biên. Đây là cuốn giáo trình đào tạo giáo viên Tiểu học nên đã hệ thống hóa đầy đủ thể loại truyện dân gian nước ngoài được dạy trong nhà trường tiểu học.
Đặc biệt hơn, các nhà biên soạn giáo trình, nghiên cứu bộ sách giáo khoa Tiểng Việt Tiểu học đã không hề bỏ qua một bộ phận văn học khá quan trọng, đó là mảng truyện dân gian nước ngoài trong chương trình Tiểu học. Trong cuốn giáo trình, tác giả đã chia một phần nói về mảng kiến thức này. Tác giả đã đưa ra những nét chung về truyện dân gian nước ngoài được dạy trong chương trình Tiểu học bằng cách đưa ra hệ thống câu hỏi, tên tư liệu để sinh viên tìm hiểu trả lời. Bên cạnh đó, các tác giả 9 Khóa luận tốt nghiệp Nguyễn Minh Thu – Khoa Tiểu học đã giới thiệu một số tác phẩm của họ được dạy trong trường Tiểu học ở Việt Nam.
Tiếp theo là hướng dẫn sinh viên phân tích một số tác phẩm truyện dân gian nước ngoài trong sách giáo khoa Tiểu học. Còn về ý nghĩa giáo dục của các tác phẩm truyện dân gian nước ngoài chỉ được các tác giả nêu một cách khái quát và không có dẫn chứng các tác phẩm đi kèm hay nội dung tác phẩm đó. Nhà nghiên cứu Cao Đức Tiến cũng đã khái quát đặc trưng các loại truyện cổ dân gian, đó là thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, ngụ ngôn, truyện cười trong cuốn giáo trình “Văn học” tài liệu đào tạo giáo viên Tiểu học.