Chương 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Chương 2. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu Chương 3. Thực trạng quan niệm về giá trị con cái của các bậc cha mẹ ở thành phố Hà Nội hiện nay Chương 4.
Ảnh hưởng của yếu tố đặc điểm cá nhân các bậc cha mẹ đến quan niệm của họ về giá trị con cái 10 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU “Giái trị con cái” (value of children) được nghiên cứu từ đầu những năm 70 của thế kỷ XX khi Fawcett và Hoffman vận dụng để đo lường thực nghiệm các quyết định và hành vi sinh sản, trong đó có tính đến những tác động của yếu tố văn hóa - xã hội khác nhau đến các quyết định và hành vi sinh sản của các cặp vợ chồng. Trong công trình nghiên cứu, Hoffman cho rằng: “Giá trị con cái đề cập đến các chức năng mà chúng phục vụ hoặc những nhu cầu mà chúng đáp ứng đối với cha mẹ” (Hoffman and Hoffman, 1973). Sau đó tiếp cận về giá trị con cái của Hoffman có ảnh hưởng mạnh mẽ trong những năm 1970 và 1980 khi các nghiên cứu vận dụng để lý giải về những nguyên nhân chủ quan thúc đẩy xu hướng và quy mô sinh đẻ cao, cũng như làm rõ một số yếu tố tác động làm biến đổi mức sinh ở các gia đình trong quá trình hiện đại hóa và phát triển. Giá trị con cái liên quan đến bản chất và mức độ giá trị (tiềm năng) của con cái đối với cha mẹ, tạo động lực cho quyết định sinh con của cha mẹ (Arnold và cộng sự, (1975), Dẫn theo Nauck, B.
Trong mối liên quan với hành vi sinh sản của con người, phương pháp tiếp cận giá trị con cái cho phép giải thích một cách có hệ thống về sự biến đổi của quyết định sinh sản bằng cách tính toán đến các yếu tố cá nhân và văn hóa. Giá trị con cái thường được xem xét là tổng lợi ích của cha mẹ khi sinh con và nuôi dưỡng trừ đi các chi phí của nó (Kagitcibasi C, 1982) [41]. Dó đó, việc xác định các giá trị của con cái bao hàm trong đó cả những yếu tố tích cực và tiêu cực mà con cái mang đến cho cha mẹ trên các chiều cạnh cảm xúc, xã hội và kinh tế (Trommsdorfl G, 2010) [114]. CÁC NGHIÊN CỨU VỀ GIÁ TRỊ CẢM XÚC CỦA CON CÁI Giá trị cảm xúc là một trong những giá trị nổi bật và đầu tiên nhất mà con cái mang lại cho cha mẹ và các thành viên trong gia đình.
Giá trị cảm xúc đề cập đến cảm giác vui vẻ và sảng khoái gắn liền với mong đợi của cha mẹ về việc có con (Dẫn theo Fazeli. E và cộng sự, 2016) [29]. Là một trong những giá trị cốt lõi của con cái đối với các bậc cha mẹ và gia đình, giá trị cảm xúc của con cái được nhiều nghiên cứu quan tâm khai thác sâu sắc ở nhiều khía cạnh khác nhau và hiện diện 11 chủ yếu trong vai trò làm gia tăng cảm xúc phấn khích, vui vẻ, hạnh phúc hay căng thẳng, ức chế của cha mẹ khi có con cái (Hoffman & Hoffman, 1973 [37]; Kagitcibasi 1982, 2015 [42,44]; Lucas & Mayer, 1994 [77]; Trommsdorff, Nauck, 2005 [112]; Mayer & Trommsdroff, 2010 [55]; Nauck, 2014 [63]). Theo đó, giá trị cảm xúc của con cái hàm chứa các giá trị về tình cảm, tâm lý của cha mẹ xảy ra khi các bậc cha mẹ có con, bao gồm các cảm xúc tích cực và tiêu cực mà con cái mang lại cho cha mẹ.
Con cái mang lại các cảm xúc tích cực cho cha mẹ Các nghiên cứu về những cảm xúc tích cực của con cái mang lại cho mẹ tập trung xem xét các trạng thái cảm xúc được thăng hoa của các bậc cha mẹ khi có con cái. Ngay từ những nghiên cứu đầu tiên nhất về giá trị con cái, các nhà nghiên cứu đã phát hiện những giá trị tinh thần của con cái trong việc mang lại niềm vui, hạnh phúc cho cha mẹ và các thành viên khác trong gia đình. Trong phát hiện của Hoffman& Hoffman (1973) [37]], sự phấn khích và niềm vui là giá trị đứng thứ 2 trong 9 giá trị vật chất và tinh thần mà con cái mang lại cho cha mẹ. Đối với các bậc cha mẹ, con cái là nguồn gốc của hạnh phúc, niềm vui và tình cảm.
Các giá trị này của con cái trong nhiều nghiên cứu được đo lường trong quan điểm của các bậc cha mẹ về “niềm vui khi có trẻ nhỏ ở quanh nhà" hoặc "niềm vui mà bạn nhận được khi xem con mình lớn lên" (Nauck, 2007) [62, tr. Trong nghiên cứu về Giá trị con cái ở Thổ Nhĩ Kỳ, Kagitcibasi chứng minh rằng, con cái là nguồn cung năng lượng “cảm xúc” dồi dào (với những cung bậc tình cảm, mức độ thăng trầm khác nhau), là tố chất kích thích (affect, stimulation) làm phong phú thêm ý nghĩa cuộc sống cha mẹ thông qua mối tương tác liên thế hệ cả bên trong và bên ngoài gia đình (Kagitcibasi, 1982). Sau đó khi nghiên cứu Giá trị con cái đối với cha mẹ trẻ và người già, Hoffman và cộng sự đã tiến hành khảo sát 2 nhóm cha mẹ trẻ tuổi và cha mẹ già ở bang Florida về sự hài lòng và không hài lòng khi có con. Kết quả nghiên cứu cho thấy, đối với cả hai nhóm, con cái thường được xem là thỏa mãn nhu cầu về tình yêu và sự đồng hành, niềm vui và sự kích thích (Hoffman, L.
Tiếp cận giá trị cảm xúc của con cái ở góc độ này, Nauck (2014) cho rằng, con cái cung cấp sự 12 kích thích về thể chất và tâm lý cho các bậc cha mẹ, thể hiện nổi bật trong tương tác sớm giữa cha mẹ và con cái, khi trẻ sơ sinh và trẻ mới biết đi cần được dinh dưỡng, chăm sóc và quan sát liên tục. Do đó, lợi ích chung của con cái để tối ưu hóa sự kích thích của cha mẹ nằm ở khả năng tạo ra những thách thức và trách nhiệm tức thì và thường không thay thế được. Ở một nghiên cứu khác, Coleman (1990) nhận thấy, con cái đóng vai trò như một yếu tố sản xuất tiềm năng quan trọng để hiện thực hóa chức năng tái sinh sản xã hội của cha mẹ. Ở mỗi quyết định sinh sản, các yếu tố cấu trúc xã hội có tương tác mạnh mẽ với quan niệm giá trị con cái của mỗi người cha, mẹ và nhằm nâng cao hạnh phúc và vị thế xã hội của cha mẹ.Hechter (1994) khi nghiên cứu Lý thuyết về giá trị con cái đã đo lường mức độ thỏa dụng của con cái gắn với việc có con cái (con trai, gái) với mức độ cảm nhận hạnh phúc của cha mẹ, qua đó xem xét những ảnh hưởng của con cái đối với các mức độ cảm nhận hạnh phúc của cha mẹ; sự hy sinh, lòng vị tha của cha mẹ đối với con cái.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, khi mỗi thanh niên “trở thành” hoặc “được làm cha/mẹ” là họ đã chuyển đổi vai trò trong chu trình sống của cá nhân, những quyền lợi, bổn phận và trách nhiệm làm cha mẹ, sự sinh sản có phù hợp, đáp ứng hay không đáp ứng được những kỳ vọng, chuẩn mực của dòng họ, cộng đồng xã hội trở thành mối quan tâm lớn của họ khi có/mong muốn có con cái. Xuất phát từ hướng tiếp cận trên, một số nhà nhân khẩu học đề cập đến tầm quan trọng và mối liên hệ giữa việc sinh con và việc cảm thấy ý nghĩa cuộc sống khi được làm cha mẹ. Hạnh phúc là động lực quan trọng khiến người ta đi tới quyết định sinh con, đẻ cái. Có con hay không có con, mặt khác, cũng được coi là cách thức cơ bản để con người đạt tới trạng thái viên mãn hoặc ngược lại.
Tác giả Becker (1981), cho rằng, thanh niên quyết định tiến tới hôn nhân, sinh con đầu lòng hoặc sinh các con tiếp theo, là do họ - với tư cách là người cha/mẹ tiềm năng (hoặc cha/mẹ thực tế) - thường quan niệm, kỳ vọng rằng mình sẽ đạt được vị thế tốt hơn, hạnh phúc hơn hiện tại sau khi quyết định này được thực hiện. Khi khám phá động cơ làm cha mẹ trong thế giới công nghiệp phương Tây, tác giả Dyer đã chỉ ra rằng, hầu hết các cá nhân đều mong muốn có con cái vì những lý do liên quan đến hạnh phúc và hạnh phúc cá nhân (Dyer, 2007) [27, tr. 13 Ở Việt Nam, các nghiên cứu về cảm xúc tích cực của con cái đối với các bậc cha mẹ chủ yếu tập trung hướng đến tìm hiểu các thỏa mãn nhu cầu tâm lý, tình cảm của các bậc cha mẹ có được từ con cái và được đo lường thông qua đánh giá của các bậc cha mẹ về mức độ quan trọng của giá trị này. Nghiên cứu trên phương diện lý luận của các tác giả Hoàng Đốp (2004), Ngô Thị Tuấn Dung (2012) đã cho thấy giá trị tâm lý, tình cảm của con cái biểu hiện trong việc chúng là nguồn thỏa mãn cảm xúc tâm lý của các bậc cha mẹ.
Trong nghiên cứu của tác giả Trần Thị Minh Thi về Những giá trị cơ bản của gia đình Việt Nam đương đại (2021), giá trị tình cảm, tâm lý của con cái được tác giả đo lường qua quan niệm của các bậc cha mẹ về ý nghĩa của việc có con trong việc mang lại niềm vui, hạnh phúc cho họ, đồng thời kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra đây là giá trị con cái được các bậc cha mẹ đánh giá có vị trí quan trọng nhất trong cuộc sống của họ hiện nay. Con cái mang lại các cảm xúc tiêu cực cho cha mẹ Khi phân tích các chiều cạnh lợi ích của con cái và chi phí cho con cái, Lusca và Mayer (1994) đã chứng minh rằng, mặt bất lợi trong các giá trị tinh thần, tình cảm của con cái đối với cha mẹ là ở chỗ chúng tạo ra hàng loạt các căng thẳng cảm xúc cho các bậc cha mẹ khi có con cái. Tiếp cận các mặt bất lợi của con cái từ góc độ này, nghiên cứu của Miettinen A và cộng sự cho thấy, trong cuộc sống hiện đại, khi vai trò của nữ giới ngày càng tiến rộng ra ngoài gia đình bởi các đòi hỏi của thị trường lao động, việc làm, tình trạng căng thẳng của phụ nữ ngày càng gia tăng do gánh nặng kết hợp giữa việc làm và công việc gia đình (Miettinen A, Basten S, Rotkirch A, 2011) [56]. Nghiên cứu của Bbeun Sae Lee (2016) [18, tr.133-144], chỉ ra rằng, tác động trung gian của sự căng thẳng trong việc nuôi dạy con cái của cha mẹ có ảnh hưởng đến số lượng con cái lý tưởng mà các bậc cha mẹ mong muốn.