CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN Nghiên cứu này phân tích tác động dòng vốn vào đến nền kinh tế mở - nhỏ Việt Nam. Do đó, cơ sở lý luận được sử dụng trong nghiên cứu này là các lý thuyết, mô hình kinh tế liên quan đến ảnh hưởng dòng vốn vào đối với nền kinh tế, các chính sách kinh tế ảnh hưởng như thế nào đến sự phân bổ nguồn lực kinh tế và duy trì ổn định nền kinh tế. Mô hình quản lý nền kinh tế mở - nhỏ (EB-IB) Cơ sở lý luận căn bản được sử dụng trong nghiên cứu này là mô hình quản lý nền kinh tế mở-nhỏ (EB-IB).
Mô hình này được hình thành nhằm xây dựng cơ chế để phân tích các chính sách kinh tế vĩ mô mà một quốc gia đang phát triển nên theo đuổi để ổn định lại nền kinh tế và tạo ra môi trường thuận lợi hơn giúp tăng trưởng kinh tế nhanh. Mô hình có nội dung như sau: Nền kinh tế đạt trạng thái cân bằng khi có cân bằng ngoài nước tức là cung hàng ngoại thương bằng cầu hàng ngoại thương2 và cân bằng trong nước tức cung hàng không thể ngoại thương bằng cầu hàng không thể ngoại thương. Tại điểm cân bằng này, mức giá tương đối của hàng ngoại thương và hàng phi ngoại thương được xác định P=Pt/PN (cũng chính là tỷ giá hối đoái thực). Tập hợp những điểm cân bằng trên thị trường hàng phi ngoại thương là đường IB3, tập hợp những điểm cân bằng trên thị trường hàng ngoại thương là đường EB4, giao điểm đường EB và IB là điểm cân bằng của nền kinh tế, gọi là điểm “hạnh phúc”.
2 Đầu tư nước ngoài và viện trợ nước ngoài có thể làm tăng thêm cung hàng có thể ngoại thương bằng cách tài trợ cho các hàng nhập khẩu nên cung hàng ngoại thương bao gồm cả dòng chảy vào của vốn nước ngoài dài hạn dưới hình thức viện trợ, cho vay thương mại, và đầu tư (theo M. Perkins et al., Kinh tế học của sự phát triển) 3 Bên phải đường IB là tình trạng lạm phát, bên trái là tình trạng thất nghiệp 4 Bên phải đường EB là tình trạng thặng dư, bên trái là tình trạng thâm hụt LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 BỐN KHU VỰC TRỤC TRẶC PT/PN EB Thặng dư Lạm phát Thặng dư Thất nghiệp E Thâm hụt Lạm phát E: điểm “hạnh phúc” Thâm hụt Thất nghiệp IB A Y=A Khi nền kinh tế chệch khỏi điểm cân bằng, nó sẽ rơi vào một trong bốn khu vực trục trặc (hình trên). Mặc dù nền kinh tế có khuynh hướng tự điều chỉnh để trở lại điểm cân bằng, tuy nhiên trong một số trường hợp khả năng tự điều chỉnh của nền kinh tế gặp khó khăn (thất bại thị trường), đây là cơ sở cho sự can thiệp của Chính phủ. Khi Chính phủ can thiệp, có bốn vùng chính sách (hình dưới), các công cụ mà Chính phủ sử dụng là tỷ giá hối đoái và chính sách chi tiêu.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 BỐN VÙNG CHÍNH SÁCH IV I Tỷ A 0 giá A 0 hối đoái e 0 e 0 thực e 0 e 0 III A 0 A 0 II Tổng cầu Mô hình EB-IB là cơ sở lý thuyết rất quan trọng đối với các nước đang phát triển có nền kinh tế mở nhỏ trong việc thực hiện các chính sách ổn định hóa nền kinh tế, tạo môi trường kinh tế ổn định cho phát triển dài hạn. Căn bệnh Hà Lan Là hiện tượng suy giảm công nghiệp hóa của nền kinh tế khi có lượng ngoại tệ lớn vào (do việc khám phá nguồn tài nguyên xuất khẩu lớn, giá hàng xuất khẩu chủ lực tăng hay dòng vốn đầu tư vào lớn…) làm đồng nội tệ lên giá dẫn đến hàng hóa sản xuất trong nước giảm sức cạnh tranh so với hàng nước ngoài, xuất khẩu giảm và nhập khẩu tăng5. Căn bệnh Hà Lan có thể được giải thích bởi mô hình EB-IB như sau. Khi có nguồn ngoại tệ vào lớn mà không có chính sách vô hiệu hóa đủ tốt, nguồn cung hàng ngoại thương tăng lên với bất kì giá nào, tức là đường EB dịch sang phải (EB’).
Cơ chế tự 5 Châu Văn Thành 2009 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 điều chỉnh sẽ đẩy nền kinh tế dịch chuyển từ điểm cân bằng 1 sang điểm cân bằng 2 với tỷ giá hối đoái thực giảm và tổng cầu tăng. PT/PN EB’’ EB Vốn cạn kiệt EB’ (3) Vốn vào (1) (2) IB A Tỷ giá hối đoái thực giảm đồng nghĩa với hai điều, thứ nhất hàng phi ngoại thương trở nên tăng giá một cách tương đối so với hàng ngoại thương, thứ hai hàng hóa sản xuất trong nước trở nên kém cạnh tranh hơn so với hàng hóa nước ngoài. Các nhà sản xuất hàng hóa có thể ngoại thương bị giảm lợi nhuận sẽ dịch chuyển nguồn lực (vốn và lao động) sang lĩnh vực có lợi nhuận cao hơn là hàng phi ngoại thương. Kết quả là sự thay đổi trong cơ cấu sản xuất, trong đó năng lực sản xuất hàng ngoại thương giảm sút, hàng phi ngoại thương gia tăng.
Một biến cố nào đó làm cho nguồn tiền không đổ vào nữa sẽ đẩy đường EB về vị trí cũ, tuy nhiên do cơ cấu sản xuất đã thay đổi nên EB không trở về vị trí cũ mà dịch chuyển xa hơn sang bên trái (đường EB”), cân bằng mới được hình thành với tỷ giá hối đoái tăng cao hơn ban đầu, thu nhập thấp hơn. Nền kinh tế bị suy giảm. Trong nghiên cứu này, các dẫn chứng từ các nước và cả trường hợp Việt Nam, dòng vốn vào (dòng vốn đầu tư) đã làm đồng nội tệ lên giá dẫn đến thâm hụt thương mại và những biểu hiện của căn bệnh Hà Lan. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Chính sách kinh tế thuận chu kì và ảnh hưởng của nó đến nền kinh tế Chính sách kinh tế thuận chu kì có nghĩa là các nước tiến hành chính sách kinh tế mở rộng (chính sách tài khóa, tiền tệ,…) khi có lạm phát và tiến hành chính sách kinh tế thắt chặt khi có suy thoái. Ngược lại người ta gọi là chính sách kinh tế nghịch chu kì. Các nước đang phát triển thường có chính sách kinh tế thuận chu kì do thiếu các công cụ bình ổn tự động. Các khoản chi ngân sách chủ yếu là tiêu dùng của Chính phủ và tiền lương, các nước này hiếm có các khoản bảo hiểm thất nghiệp, và chuyển nhượng xã hội rất thấp do đó chi ngân sách thường thuận chu kì.
Các khoản thu ngân sách chủ yếu là thuế gián thu chứ không phải thuế trực thu, nên cũng rất theo chu kì. Nghiên cứu của Kaminsky, Reinhart và Vegh 2004 cho thấy xu hướng thuận chu kì trong chính sách kinh tế của các nước đang phát triển. Các dòng vốn vào ròng có tính thuận chu kì ở các nước đang phát triển. Điều này hàm ý rằng các nước có xu hướng vay nợ nhiều hơn ở thời kì kinh tế thuận lợi và ngược lại Chính sách ngân sách và chính sách tiền tệ ở các nước đang phát triển phần lớn có tính thuận chu kì.
Điều này có nghĩa là Chính phủ chi tiêu nhiều hơn, cung tiền cao hơn, tín dụng cao hơn ở thời kì kinh tế thuận lợi và ngược lại. Chu kì dòng vốn và chu kì chính sách kinh tế thường tăng cường lẫn nhau. Người ta gọi đây là hiện tượng “trời mưa, nước trút”, tức là chính sách vĩ mô mở rộng khi dòng tiền chảy vào và thắt chặt khi dòng tiền chảy ra. Chính sách kinh tế thuận chu kì ở các nước tạo ra chu kì “bùng – vỡ” trong nền kinh tế mà ở đó khi kinh tế bùng nổ, dòng vốn vào và chính sách kinh tế mở rộng đã làm gia tăng lạm phát, bong bóng tài sản, tín dụng tăng, thâm hụt thương mại gia tăng,… kết quả làm nền kinh tế trở nên quá nóng, nợ xấu tăng, dòng vốn chảy ra, nợ công tăng, cầu giảm,… đưa nền kinh tế đi vào suy thoái (bong bóng vỡ).
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 CHƯƠNG 2. TÁC ĐỘNG DÒNG VỐN VÀO ĐỐI VỚI NỀN KINH TẾ, KINH NGHIỆM ỨNG PHÓ CỦA CÁC QUỐC GIA Dòng vốn quốc tế bao gồm vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), vốn đầu tư gián tiếp (FPI), vốn vay nước ngoài, viện trợ phát triển chính thức (ODA)6 … đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế ở các nước đang phát triển. Các dòng vốn này giúp các nước đầu tư nhiều hơn mức mà nền kinh tế tiết kiệm được; bù đắp sự thiếu hụt ngoại tệ do thâm hụt thương mại; và mở rộng giới hạn năng lực sản xuất của nền kinh tế do sự khan hiếm yếu tố đầu vào. Tuy nhiên, đặc điểm biến động nhanh và mạnh của dòng vốn có thể tạo nên những bất ổn vĩ mô, qui mô quá lớn của dòng vốn có thể làm tăng tỷ giá hối đoái thực, tác động tiêu cực đến xuất khẩu và cán cân vãng lai.
Như vậy, dòng vốn vào một mặt tác động tích cực đến nền kinh tế nhưng mặt khác cũng có thể mang lại những bất ổn kinh tế. Do đó, việc sử dụng các dòng vốn vào để thúc đẩy tăng trưởng nhưng đồng thời kiểm soát những tác động tiêu cực của nó đến kinh tế là một chủ đề chính sách quan trọng đối với các nước đang phát triển. Phần này sẽ đi vào phân tích những tác động tích cực, các ảnh hưởng tiêu cực của dòng vốn đến nền kinh tế và kinh nghiệm của các nước trong việc ứng phó với dòng vốn vào. Tác động dòng vốn vào đến nền kinh tế Như đã phân tích ở trên dòng vốn vào có thể tác động tích cực nhưng cũng có thể tạo ra những ảnh hưởng tiêu cực cho sự ổn định và phát triển kinh tế.
Phân tích những tác động này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ vai trò của dòng vốn quốc tế đối với nền kinh tế để từ đó có những chính sách ứng phó hợp lý nhằm phát huy tốt vai trò của dòng vốn vào trong quá trình phát triển kinh tế. 6 Ở một số nước như Việt Nam, Philippines,… kiều hối bổ sung lượng vốn đáng kể cho nền kinh tế LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Những đóng góp của dòng vốn vào đối với tăng trưởng kinh tế Thứ nhất, dòng vốn vào giúp các nước đầu tư nhiều hơn mức mà nền kinh tế tiết kiệm được. Ở hầu hết các nước đang phát triển, tỷ lệ tiết kiệm thấp7 luôn là trở lực cho nhu cầu vốn đầu tư mở rộng năng lực sản xuất.
Vì vậy, dòng vốn nước ngoài8 có vai trò quan trọng bù đắp cho nhu cầu đầu tư thiếu hụt do tỷ lệ tiết kiệm thấp.