Động Cơ Giảng Dạy Của Giảng Viên Đại Học: Nghiên Cứu Tâm Lý Học

Khám phá luận án tiến sĩ về động cơ giảng dạy của giảng viên đại học trong lĩnh vực tâm lý học xã hội, phân tích và ứng dụng thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Văn Luợt
• Người hướng dẫn: PTS. Phạm Thành Nghị
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học xã hội
• Đề tài: Động Cơ Giảng Dạy Của Giảng Viên Đại Học
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Động Cơ Giảng Dạy Tổng Quan Nghiên Cứu Tâm Lý Học

Động cơ giảng dạy của giảng viên đại học là một chủ đề quan trọng, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu tâm lý học. Các nghiên cứu về động cơ làm việc giảng viên giúp lý giải nguồn gốc hành vi giảng dạy, điều gì thúc đẩy giảng viên hăng say với công việc. Nhìn chung, các hướng nghiên cứu chính về động cơ tập trung vào: phân tâm học, hành vi, nhân văn và lịch sử - xã hội. Mỗi hướng tiếp cận có những đóng góp nhất định trong việc làm sáng tỏ bản chất của động cơ, nhưng đồng thời cũng bộc lộ những hạn chế cần khắc phục. Việc nghiên cứu tâm lý giảng viên đại học là cần thiết để nâng cao chất lượng giáo dục. Số liệu thống kê gần đây cho thấy số lượng giảng viên chuyển khỏi ngành có xu hướng tăng [65]. Điều này cho thấy động cơ nghề nghiệp giảng viên chưa được thỏa mãn.

1.1. Các Hướng Tiếp Cận Nghiên Cứu Về Động Cơ Chung

Các hướng tiếp cận chính bao gồm: Phân tâm học (Freud, Adler, Erikson), Hành vi (Skinner, Bandura), Nhân văn (Rogers, Maslow) và Lịch sử - Xã hội (L. Axeev). Mỗi hướng có cách giải thích riêng về nguồn gốc động cơ. Ví dụ, phân tâm học nhấn mạnh bản năng, hành vi tập trung vào củng cố và trừng phạt, nhân văn coi trọng nhu cầu tự hiện thực hóa, còn lịch sử - xã hội đặt động cơ trong bối cảnh xã hội và hoạt động. Luận án này tiếp cận theo hướng lịch sử-xã hội, xem xét động cơ trong mối quan hệ với nhu cầu và hoàn cảnh thực tế của giảng viên.

1.2. Nghiên Cứu Về Động Cơ Giảng Dạy Tổng Quan Tình Hình

Ở Việt Nam, dưới góc độ khoa học tâm lý, chưa có nhiều nghiên cứu mang tính hệ thống về động cơ giảng dạy của giảng viên trong các trường đại học. Các nghiên cứu hiện có thường tập trung vào các yếu tố như sự hài lòng công việc giảng viên, áp lực công việc, và đãi ngộ giảng viên đại học. Nghiên cứu này sẽ góp phần xây dựng cơ sở lý luận về động cơ giảng dạy của giảng viên, chỉ ra những đặc điểm đặc trưng về động cơ giảng dạy của giảng viên trong các trường đại học. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở cho việc hoạch định chính sách kích thích, động viên giảng viên.

II. Vấn Đề Động Cơ Giảng Dạy Thách Thức Ảnh Hưởng

Thực tế cho thấy, chất lượng giảng dạy đại học chịu ảnh hưởng trực tiếp từ động lực làm việc giảng viên. Khi giảng viên thiếu động lực, hiệu quả giảng dạy giảm sút, ảnh hưởng đến động lực học tập của sinh viên và chất lượng đào tạo nói chung. Các yếu tố như áp lực công việc giảng viên, môi trường làm việc giảng viên không thuận lợi, đãi ngộ giảng viên đại học chưa thỏa đáng cũng là những thách thức lớn. Nghiên cứu này nhằm xác định các yếu tố ảnh hưởng động cơ giảng dạy, từ đó đề xuất các giải pháp để cải thiện tình hình. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, tỷ lệ sinh viên/giảng viên còn cao, gây áp lực lớn lên đội ngũ giảng viên [65].

2.1. Ảnh Hưởng Của Động Cơ Đến Hiệu Quả Giảng Dạy Đại Học

Động cơ giảng dạy là yếu tố then chốt quyết định hiệu quả giảng dạy đại học. Giảng viên có động lực cao sẽ nỗ lực đổi mới phương pháp giảng dạy, tạo môi trường học tập tích cực, và truyền cảm hứng cho sinh viên. Ngược lại, giảng viên thiếu động lực có thể trở nên thờ ơ, thiếu sáng tạo, và ảnh hưởng tiêu cực đến sinh viên. Sơ đồ 3 cho thấy mối liên hệ giữa động cơ giảng dạy và kết quả giảng dạy, NCKH của giảng viên Phạm Xuân T.

2.2. Các Yếu Tố Gây Cản Trở Động Lực Giảng Dạy Của Giảng Viên

Nhiều yếu tố có thể làm suy giảm động lực làm việc giảng viên, bao gồm: Áp lực công việc lớn, thiếu thời gian cho nghiên cứu khoa học, môi trường làm việc không thuận lợi, chế độ đãi ngộ chưa thỏa đáng, và thiếu sự công nhận từ phía nhà trường. Các yếu tố khách quan như cơ sở vật chất thiếu thốn, chương trình đào tạo lạc hậu cũng có thể ảnh hưởng tiêu cực đến động lực giảng dạy.

III. Phương Pháp Tăng Động Lực Nội Tại Bên Ngoài GV

Để tăng cường động cơ giảng dạy, cần kết hợp các biện pháp tác động vào cả động lực nội tại giảng viên và động lực bên ngoài giảng viên. Các biện pháp có thể bao gồm: tạo điều kiện để giảng viên phát triển chuyên môn, nâng cao thu nhập, cải thiện môi trường làm việc, và công nhận những đóng góp của giảng viên. Quan trọng hơn, cần khơi dậy động cơ vì sự phát triển của người học trong mỗi giảng viên. C. Abraham Maslow chỉ ra rằng, cái thúc đẩy con người hoạt động chính là việc thỏa mãn các nhu cầu của họ [86 ; 348 - 349 ].

3.1. Phát Huy Động Lực Nội Tại Tự Chủ Phát Triển Bản Thân

Khuyến khích giảng viên tự chủ trong công việc giảng dạy, tạo cơ hội để họ đổi mới phương pháp giảng dạy, và tham gia vào các hoạt động nghiên cứu khoa học. Việc tham gia vào các hội thảo, khóa đào tạo chuyên môn cũng giúp giảng viên cập nhật kiến thức và kỹ năng, từ đó tăng cường động lực làm việc. Phát triển sự nghiệp giảng viên đại học cũng là một yếu tố quan trọng để tăng động lực.

3.2. Tác Động Động Lực Bên Ngoài Đãi Ngộ Công Nhận Xứng Đáng

Cải thiện chế độ đãi ngộ giảng viên đại học, bao gồm tăng lương, thưởng, và các phúc lợi khác. Đồng thời, cần có cơ chế công nhận và khen thưởng kịp thời những đóng góp của giảng viên, giúp họ cảm thấy được trân trọng và đánh giá cao. Bảng 3 cho thấy đánh giá của các nhóm GV về các yếu tố chủ quan của họ.

3.3. Xây Dựng Môi Trường Làm Việc Tích Cực Hỗ Trợ

Xây dựng môi trường làm việc giảng viên thân thiện, cởi mở, và hỗ trợ lẫn nhau. Tạo điều kiện để giảng viên chia sẻ kinh nghiệm, học hỏi lẫn nhau, và giải quyết các vấn đề khó khăn trong công việc. Bầu không khí tâm lý (BKKTL) tích cực cũng là yếu tố quan trọng để duy trì và phát triển động lực giảng dạy.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Thực Tiễn Tăng Động Cơ Giảng Dạy

Nghiên cứu này đã đề xuất và thử nghiệm một số biện pháp tăng cường động cơ nghề nghiệp giảng viên. Một trong những biện pháp đó là tổ chức các khóa tập huấn, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ cho giảng viên. Kết quả cho thấy, sau khi tham gia các khóa tập huấn, động cơ làm việc giảng viên đã được cải thiện đáng kể. Việc này cho thấy tầm quan trọng của việc đầu tư vào phát triển đội ngũ giảng viên. Bảng 30 cho thấy động cơ nghề nghiệp của giảng viên trước và sau thực nghiệm.

4.1. Tổ Chức Khóa Tập Huấn Nâng Cao Trình Độ Chuyên Môn

Các khóa tập huấn cần tập trung vào các nội dung như: đổi mới phương pháp giảng dạy, ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy, và phát triển kỹ năng nghiên cứu khoa học. Giảng viên cũng cần được trang bị kiến thức về tâm lý giảng viên đại học và các kỹ năng giao tiếp, tư vấn cho sinh viên.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Của Các Biện Pháp Tăng Động Cơ Giảng Dạy

Cần có hệ thống đánh giá hiệu quả giảng dạy khách quan và minh bạch, dựa trên các tiêu chí rõ ràng và được thống nhất trong toàn trường. Kết quả đánh giá cần được sử dụng để điều chỉnh các chính sách và biện pháp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy đại học.

V. Kết Luận Động Cơ Giảng Dạy và Tương Lai Giáo Dục

Nghiên cứu này đã góp phần làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn về động cơ giảng dạy của giảng viên đại học. Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc quan tâm đến tâm lý giảng viên đại học, tạo điều kiện để họ phát triển chuyên môn và sự nghiệp giảng viên đại học, và xây dựng môi trường làm việc tích cực là những yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng giảng dạy đại học. Để xây dựng đội ngũ giảng viên chất lượng cao, cần có chính sách đãi ngộ giảng viên đại học hợp lý và tạo điều kiện để giảng viên phát huy hết tiềm năng của mình.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Về Động Cơ Giảng Dạy

Nghiên cứu về động cơ giảng dạy không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có giá trị thực tiễn cao, góp phần xây dựng cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách và biện pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đại học.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Động Cơ Giảng Dạy

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc tìm hiểu sâu hơn về các yếu tố cá nhân và xã hội ảnh hưởng đến động cơ làm việc giảng viên, cũng như phát triển các mô hình can thiệp hiệu quả để tăng cường động lực nội tại giảng viên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu động cơ theo hướng tiếp cận lịch sử - xã hội dựa trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử với các tác giả tiêu biểu như: Phạm Minh Hạc, Nguyễn Quang Uẩn, Lê Đức Phúc, Lê Khanh, Lê Thanh Hương v…v… Các nghiên cứu về vấn đề động cơ được triển khai trên các nhóm khách thể chủ yếu là học sinh, sinh viên và người lao động. Trong nghiên cứu của tác giả luận án, hướng tiếp cận lịch sử- xã hội là hướng tiếp cận chính được sử dụng làm cơ sở lý luận để nghiên cứu ĐCGD của GV. ĐCGD của GV được hình thành trong hoạt động và giao tiếp của họ trong các mối quan hệ đa dạng. Do đó, khi xem xét vấn đề ĐCGD của GV phải xem xét thông qua các hoạt động, trong các mối quan hệ xã hội của họ.

Xem xét ĐCGD của GV phải gắn liền với nhu cầu và trên bình diện nhân cách của GV. Vấn đề động cơ hoạt động nói chung không phải đối tượng nghiên cứu của luận án này. Chính vì thế phần tổng quan nghiên cứu tác giả luận án chủ yếu tập trung phân tích những vấn đề về động cơ giảng dạy của GV đại học. Nghiên cứu về động cơ giảng dạy 1.

Ở nước ngoài Vấn đề động cơ giảng dạy của giáo viên nói chung, GV nói riêng là vấn đề chưa được nghiên cứu đầy đủ trong Tâm lý học [78, 94], khái quát các công trình nghiên cứu về động cơ giảng dạy của giáo viên, GV trên thế giới có thể thấy có 3 hướng nghiên cứu chính sau đây: - Nghiên cứu về thực trạng ĐCGD của giáo viên, GV. - Nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến ĐCGD của giáo viên, GV.hoi TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Nghiên cứu về mối quan hệ giữa động cơ giảng dạy của giáo viên, GV và thành tích của người học. Hướng nghiên cứu về thực trạng động cơ giảng dạy của giáo viên, GV Hướng nghiên cứu về thực trạng động cơ giảng dạy của giáo viên, GV được tiến hành chủ yếu ở các nước đang phát triển hoặc các nước nghèo. Vấn đề động cơ giảng dạy ở các nước đang phát triển và các nước kém phát triển là một vấn đề rất phức tạp, rất khó nghiên cứu.

Động cơ giảng dạy của giáo viên bị chi phối bởi điều kiện kinh tế, văn hoá- xã hội nơi giáo viên đang sinh sống. Các vấn đề xung đột sắc tộc, tôn giáo, nội chiến cũng ảnh hưởng rất mạnh mẽ đến ĐCGD của giáo viên ở khu vực này. Các kết quả nghiên cứu chủ yếu cho thấy: - Phần lớn giáo viên cho rằng, người có động lực trong việc giảng dạy là những giáo viên đến trường thường xuyên và cung cấp các tri thức một chiều cho người học chứ không bao gồm các công việc liên quan đến việc giao tiếp với người học và cha mẹ chúng [87]. - ĐCGD của giáo viên ở các nước đang phát triển và kém phát triển là rất hạn chế.

Phần lớn họ không có động lực giảng dạy. Việc đi dạy của họ đôi khi chỉ là "sự thoả mãn cái dạ dày" [74; tr. Một nghiên cứu rất đáng chú ý về ĐCGD của giáo viên được tiến hành ở Nam Á và Châu Phi, do Paul Bennell và Kwame Akyeampong tiến hành vào năm 2007. Đây là một nghiên cứu quốc tế, được tiến hành ở 12 nước: 08 nước ở khu vực tiểu sa mạc Sahara (châu Phi): Ghana, Kenya, Lesotho, Malawi, Nigeria, Sierra Leone, Tanzania, Zambia và 04 nước thuộc khu vực Nam Á: Bangladesh, India, Nepal và Pakistan.

Kết quả từ công trình nghiên cứu này đã chỉ ra rằng giáo viên ở vùng sa mạc Sahara ở Châu Phi và các nước Nam Á ít có động lực trong giảng dạy, thậm chí họ còn đang rơi vào "cuộc khủng hoảng về động cơ" [74; tr 25]. - Các giáo viên ở các vùng nông thôn, các trường công lập có động lực giảng dạy thấp hơn so với người dạy ở các khu vực thành phố và các trường tư nhân. Một trong những nghiên cứu mới nhất về vấn đề động cơ giảng dạy của GV ở bậc đại học mà tác giả luận án có cơ hội được tiếp cận là của nhóm tác giả Gerda J. Visser-Wijnveen, Ann Stes và Peter Van Petegem (Bỉ).

Nhóm tác giả đã nghiên 9 (LUAN.hoi TIEU LUAN MOI download : [e-mail] cứu động cơ giảng dạy của 231GV đại học ở vùng Antwerp (Bỉ). Động cơ giảng dạy của GV được nghiên cứu qua 3 khía cạnh biểu hiện: sự hiệu quả (efficacy), sự yêu thích (interest) và sự nỗ lực của bản thân họ (effort) trong giảng dạy. Kết quả nghiên cứu cho thấy, có mối liên hệ chặt chẽ giữa các chiều cạnh của động cơ giảng dạy ở GV đại học, những GV đại học có sự tin tưởng mạnh về năng lực, sự hiệu quả của bản thân thường có sự yêu thích công việc giảng dạy và họ có sự nỗ lực cao trong hoạt động giảng dạy, hướng dẫn sinh viên [94; 434-435]. Tóm lại, các nghiên cứu theo hướng này đã chỉ ra rằng, động cơ giảng dạy của giáo viên, đặc biệt là giáo viên ở các nước kém phát triển hoặc đang phát triển là rất thấp.

Thậm chí, các tác giả còn cho rằng có sự khủng hoảng về động cơ của giáo viên ở các vùng này. Trong khi đó, nghiên cứu về động cơ giảng dạy của GV đại học lại cho thấy có mối liên hệ rất chặt chẽ giữa sự nỗ lực của họ với niềm tin vào năng lực bản thân và sự yêu thích công việc ở họ. Hướng nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến động cơ giảng dạy của giáo viên, GV Các nghiên cứu theo hướng này đã chỉ ra rằng có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến ĐCGD của người dạy. Có các yếu tố ảnh hưởng vĩ mô và vi mô [82]: - Ở cấp độ vĩ mô: vị trí và hình ảnh của người dạy hoặc những thay đổi/cải cách trong giáo dục.

Những công việc mà người dạy và nhà trường có rất ít quyền kiểm soát vì nó thuộc về vai trò điều tiết vĩ mô của nhà nước, ngành giáo dục. - Ở cấp độ vi mô: ứng dụng (vận dụng) một loạt các nhân tố tác động để biến đối từ sự chưa thỏa mãn đến sự thoả mãn trong công việc của người dạy. Cụ thể là các biện pháp kích thích động lực làm việc của người dạy, bầu không khí tâm lý trong tổ chức. Zoltan Dornyei đã chỉ ra 5 yếu tố ảnh hưởng tiêu cực đến ĐCGD của người dạy: căng thẳng tâm lý; giới hạn sự tự chủ của người dạy (tức là họ không được thoả mãn nhu cầu tự thể hiện); sự thiếu hụt năng lực cá nhân ở người dạy; thiếu thách thức trong nghề nghiệp/học thuật và vị trí nghề nghiệp không tương thích [82; 165].

Ông cho rằng, chính sự ảnh hưởng tiêu cực của 5 yếu tố trên dẫn đến tình 10 (LUAN.hoi TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trạng giáo viên mất hết động lực giảng dạy vì họ cứ phải làm một công việc đơn điệu và tẻ nhạt từ ngày này sang ngày khác. Nghiên cứu của Menyhárt (Hungary) cho thấy, giáo viên bị thúc đẩy bởi 5 khía cạnh liên quan đến động cơ trong của họ: niềm yêu thích được giảng dạy; giảng dạy là một công việc thú vị và có giá trị; phát triển trí tuệ của bản thân; những xúc cảm tích cực trong quá trình chuẩn bị giảng dạy và trách nhiệm đối với công việc. Nghiên cứu cũng chỉ ra 2 yếu tố làm giảm động cơ giảng dạy của GV đó là: (1) sự căng thẳng trong công việc; và (2) sự thiếu hụt các nguồn lực và trang thiết bị giảng dạy [85; 128- 132]. Tuy nhiên, ĐCGD của giáo viên, GV cũng bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài như những sự thưởng phạt, vị trí chính trị của GV.

Ví dụ, động cơ giảng dạy của GV ở Ấn Độ là một trường hợp điển hình. Động cơ giảng dạy của họ không chỉ là cố gắng dạy dỗ người học trong việc tiếp thu tri thức mà còn là mối liên hệ gắn bó với các nhà lãnh đạo và quan chức địa phương vì có thể nhờ mối quan hệ đó họ có được “những phần thưởng” [87]. Như vậy, hướng nghiên cứu này đã chỉ ra rằng có các yếu tố ảnh hưởng đến ĐCGD của giáo viên, GV ở tầm vĩ mô (vị thế nghề nghiệp của giáo viên) và vi mô (bầu không khí tâm lý trong lớp học, khoa, trường); Có các yếu tố chủ quan (niềm yêu thích được giảng dạy; niềm tự hào được dìu dắt thế hệ trẻ) và các yếu tố khách quan (sự thưởng/phạt) ảnh hưởng đến ĐCGD của giáo viên, GV [82, 87, 91]. Hướng nghiên cứu về ảnh hưởng của động cơ giảng dạy của giáo viên, GV tới kết quả học tập của người học Các nghiên cứu theo hướng này khẳng định, động cơ giảng dạy của GV là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động học tập và kết quả học tập của sinh viên: "động cơ của giáo viên đã có một ảnh hưởng trực tiếp đến thành tích và động cơ học tập của sinh viên" [82; 175].

Về mặt lý luận, các thực nghiệm đã chỉ ra rằng, sự trông đợi của giáo viên ảnh hưởng đến thành tích học tập của học sinh. Đây chính là hiện tượng được biết đến với tên gọi“hiệu ứng Pygmalion” trong Tâm lý học xã hội. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu của các nhà Tâm lý học giáo dục cho thấy, hiệu ứng này không chỉ ảnh 11 (LUAN.hoi TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hưởng ở khía cạnh tích cực, ở cấp độ cá nhân mà còn ảnh hưởng ở cả khía cạnh tiêu cực và ở cấp độ nhóm. Deci và cộng sự (1997) đã nhấn mạnh rằng "mối quan hệ giữa động cơ giảng dạy của giáo viên và động cơ học tập của người học là mối quan hệ tương hỗ, nó có thể là mối quan hệ tích cực cũng có thể là mối quan hệ tiêu cực" [dẫn theo 82; 180].

Về mặt thực tiễn, các nghiên cứu được tiến hành đều đi đến kết luận rằng: rõ ràng động cơ của người dạy ảnh hưởng đến thành tích học tập của học sinh, đến tính tích cực (hay ngược lại) của người học. Nghiên cứu của Anne P.Sweet đã chỉ ra rằng, sự trông đợi của giáo viên ảnh hưởng đến động cơ học tập của người học [92]; nghiên cứu của Mercè Bernaus và cộng sự cho thấy giáo viên dạy ngoại ngữ có động cơ đổi mới phương pháp giảng dạy thì việc đổi mới đó cũng ảnh hưởng đến việc học của học viên. Học viên tích cực và chủ động hơn khi giáo viên áp dụng các phương pháp giảng dạy mới [75].