MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Việt Nam là quốc gia có đƣờng bờ biển dài 3.260 km, trong đó có nhiều đảo và quần đảo. Từ xƣa, biển đã giữ một vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, xã hội của ngƣời Việt. Không chỉ thế, biển còn là môi trƣờng sống, môi trƣờng giao tiếp văn hóa của ngƣời Việt.
Cùng với các không gian núi rừng và châu thổ, biển đã góp phần hợp thành, định diện truyền thống, bản sắc văn hóa, tƣ duy… của nhiều cộng đồng cƣ dân Việt Nam1. Vì vậy tìm hiểu văn hóa ngƣời Việt thì không thể không tìm hiểu về giá trị của biển. Khánh Hòa là một tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ, với thiên nhiên đa dạng vừa có đồng bằng, đồi núi lại vừa có biển. Những yếu tố thiên nhiên này có ảnh hƣởng rất lớn đến việc cƣ trú của con ngƣời, trong đó hình thái cƣ trú của cƣ dân trên đảo là một hình thức khá đặc biệt.
Những đặc điểm về địa lý, môi sinh, thổ nhƣỡng trên đảo đã hình thành nên một lối cƣ trú đặc thù mà trong đó yếu tố biển chi phối mạnh mẽ từ đời sống kinh tế cho đến văn hóa… Qua đó thể hiện sự thích nghi của cƣ dân với điều kiện địa lý. Ở nƣớc ta, những năm gần đây, văn hóa của cƣ dân vùng biển đã đƣợc nhiều ngƣời quan tâm, nghiên cứu. Tuy nhiên các tài liệu về đời sống của cƣ dân trên đảo tại Khánh Hòa nói chung, thành phố Nha Trang nói riêng còn khá hiếm hoi. So với các tỉnh Nam Trung Bộ, Khánh Hòa là tỉnh có tỷ lệ đảo khá cao, bao gồm 200 đảo lớn, nhỏ.
Một số đảo có diện tích khá lớn và ổn định về mặt cấu trúc hình thái, điều kiện sinh sống tƣơng đối tốt nên cƣ dân tập trung khá đông, nổi bật nhất là đảo Hòn Tre. Đảo này đƣợc biết đến nhƣ là một địa điểm du lịch nổi tiếng. Bên cạnh đó, Hòn Tre còn là địa bàn cƣ trú lâu đời của cƣ dân địa phƣơng với những nét văn hóa đặc thù. Để hiểu rõ hơn về dạng thức cƣ trú trên đảo, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài “Đời sống văn hóa của cư dân đảo Hòn Tre, thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa”.
Qua khảo sát, chúng tôi thấy đƣợc những ảnh hƣởng của môi trƣờng địa lý, yếu tố thiên nhiên trong việc hình thành những đặc điểm kinh tế, văn hóa của cƣ dân. 1 Nguyễn Văn Kim: Biển với người Việt - http://www.vn/nghien-cuu/van-hoa-viet-nam/van-hoa-ung- xu-voi-moi-truong-tu-nhien/2272-nguyen-van-kim-bien-voi-nguoi-viet.html 8 Tác giả luận văn sinh sống và làm việc tại Nha Trang, sự hiểu biết về đời sống của cƣ dân trên đảo sẽ phục vụ cho công tác chuyên môn của cơ quan cũng nhƣ cho các ban ngành chức năng khác trong tỉnh Khánh Hòa nói riêng và vùng Nam Trung Bộ nói chung, đây cũng là lý do nghiên cứu đề tài này. Trong điều kiện hiện nay, việc ứng dụng khoa học kỹ thuật hiện đại giúp đời sống vật chất con ngƣời đƣợc nâng cao nhƣng tài nguyên thiên nhiên ngày càng cạn kiệt, môi trƣờng sống con ngƣời biến đổi nghiêm trọng, thiên tai xảy ra ngày càng nhiều. Nghiên cứu đời sống của cƣ dân đảo Hòn Tre, thành phố Nha Trang qua đời sống kinh tế, văn hóa là một vấn đề quan trọng giúp nhận diện, phát triển đời sống của cƣ dân.
Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu đề tài nhằm mục đích chủ yếu tìm hiểu tác động của môi trƣờng sinh thái trong việc hình thành hình thái cƣ trú, đời sống kinh tế, văn hóa của cƣ dân sinh sống trên đảo. Đồng thời, thông qua những đặc điểm văn hóa lý giải sự thích nghi, hòa hợp và sáng tạo của cƣ dân trên đảo. Luận văn cũng vận dụng các lý thuyết nghiên cứu Văn hóa học và Nhân học để khảo sát đời sống văn hóa của cƣ dân đảo Hòn Tre, từ đó tìm ra những đặc trƣng trong đời sống văn hóa cƣ dân. Lịch sử vấn đề Nghiên cứu về biển là đề tài đƣợc không ít các nhà khoa học và các học giả quan tâm.
Đã có nhiều kết quả đáng kể từ việc nghiên cứu liên quan đến biển dƣới các khía cạnh khác nhau. Các công trình trong nƣớc Đầu tiên phải kể đến những nghiên cứu mang tính lý luận, các sách viết về biển. Trƣớc thế kỷ XX có các công trình nhƣ: Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên. Công trình đã đề cập đến biển trong mối quan hệ với ngƣời Việt; Đại Nam nhất thống chí, Đại Nam thực lục; Gia Định thành thông chí của Quốc sử quán triều Nguyễn cũng đề cập đến vai trò biển Đông trong đời sống cƣ dân.
Sang thế kỷ XX, vấn đề biển cả, cƣ dân ngƣ nghiệp và các tục lệ của họ đã thu hút đƣợc sự quan tâm của nhiều tác giả. Tác phẩm Việt Nam Văn hóa sử cương của 9 Đào Duy Anh có đề cập đến mối quan hệ của ngƣời Việt với biển, khẳng định những ảnh hƣởng của biển với đời sống văn hóa ngƣời Việt. Tục thờ cúng của ngư phủ lưới đăng Khánh Hòa (1970) của Lê Quang Nghiêm đƣợc viết trên cơ sở khảo sát thực địa. Đây là một công trình biên khảo về văn hóa biển không chỉ mang lại sự hiểu biết về giá trị đối với tục thờ cá Ông mà còn về tín ngƣỡng ngƣ dân ở vùng biển Khánh Hòa nói chung.
Tác phẩm Hải quân trong lịch sử chống ngoại xâm (1983) của nhóm tác giả Nguyễn Việt, Vũ Minh Giang, Nguyễn Mạnh Hùng nói đến tầm quan trọng của thủy quân Việt Nam trong sự nghiệp giữ nƣớc. Biển với người Việt cổ (1996) của Viện Đông Nam Á nghiên cứu về biển dƣới cách tiếp cận khảo cổ học, khái quát lịch sử về biển nƣớc ta từ thời tiền sử, sơ sử trong bối cảnh Đông Nam Á lục địa và hải đảo. Những năm gần đây, biển ngày càng đƣợc coi trọng và là nguồn tài nguyên quý giá để phát triển kinh tế - văn hóa – xã hội, nghiên cứu về biển, cƣ dân ngƣ nghiệp và văn hóa của nhóm cƣ dân này đƣợc chú ý nhiều hơn. Trong khoảng 10 năm trở lại đây, có các công trình nghiên cứu về văn hóa biển có giá trị nhƣ: Văn hóa dân gian làng ven biển (2000) của tập thể tác giả viện nghiên cứu Văn hóa dân gian.
Tác phẩm đã đề cập đến khía cạnh lịch sử và văn hóa dân gian của cộng đồng cƣ dân ven biển của Việt Nam, chủ yếu các làng Bắc Bộ. Cộng đồng ngư dân ở Việt Nam (2002) của Nguyễn Duy Thiệu là công trình khoa học thể hiện những sắc thái mới về ngƣ dân, trong đó tác giả khảo sát một số làng chài với cơ cấu tổ chức xã hội truyền thống, thời kỳ hợp tác xã và thời kỳ hiện nay. Đây đƣợc coi là công trình đầu tiên nghiên cứu về cộng đồng ngƣ dân ở Việt Nam với quy mô khá lớn và có chất lƣợng khoa học. Công trình Công cụ đánh bắt sông nước truyền thống ở Hội An (2002) của nhóm tác giả Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An có đề cập đến những công cụ đánh bắt cá ở môi trƣờng nƣớc mặn.
Trong tác phẩm Văn hóa Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm (2003), Trần Quốc Vƣợng đã có lƣu tâm về biển trong bài viết “Mấy nét khái quát lịch sử cổ xƣa về cái nhìn biển của ngƣời Việt Nam”. Bài viết bàn về huyền thoại, huyền tích và thực tiễn khảo cổ học tiền sử và sơ sử ở Việt Nam; quan hệ thƣơng mại biển quốc tế và Việt 10 Nam, ngƣời Việt trong mắt ngƣời nƣớc ngoài; cái nhìn về biển của ngƣời Chăm và lịch sử quân sự Việt Nam trên biển. Môi trường và văn hóa cuối Pleistosen đầu Holosen ở Việt Nam (2004) của hai tác giả Nguyễn Khắc Sử và Vũ Thế Long đã cho thấy cái nhìn về quá trình hình thành biển Việt Nam nói riêng và khu vực nói chung. Cộng đồng ngư dân Việt ở Nam bộ (2004) của Trần Hồng Liên đã bƣớc đầu nghiên cứu đối sánh qua trƣờng hợp giữa hai làng biển ở Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ.
Lễ hội dân gian của ngư dân Bà Rịa – Vũng Tàu (2004) của Phan An, Đinh Văn Hạnh. Các tác giả đã nghiên cứu, miêu tả một số lễ hội dân gian của ngƣ dân địa phƣơng tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu trong quá trình hình thành và phát triển. Trong công trình Tìm về Bản sắc Văn hóa Việt Nam (2004) của Trần Ngọc Thêm có nói đến yếu tố biển trong đời sống văn hóa, biển đóng vai trò quan trọng và chi phối trong cơ cấu bữa ăn, giao thông của ngƣời Việt. Những điều cần biết về đất, biển, trời Việt Nam (2007) của Lƣu Văn Lợi đã đề cập đến mối quan hệ giữa con ngƣời đối với biển, những nhận thức về biển cũng nhƣ những ứng xử của con ngƣời với biển trong lĩnh vực môi trƣờng và quốc phòng.
Văn hóa biển Miền Trung và văn hóa biển Tây Nam Bộ (2008) của Hội văn nghệ dân gian Việt Nam. Tác phẩm là công trình tập hợp những bài tham luận phân tích vai trò của biển trong kinh tế, văn hóa, quân sự, du lịch… Mặc dù sách đề cập về miền Tây Nam Bộ nhƣng nội dung sách giúp cho chúng tôi hiểu thêm về cách tiếp cận biển để chúng tôi khảo sát về biển ở miền Trung. Con người, môi trường và văn hóa (2009) của Nguyễn Xuân Kính cũng có một bài viết về việc ứng xử của ngƣời Việt đối với nƣớc. Công trình mặc dù không đề cập nhiều đến biển nhƣng ở mặt nào đó giúp độc giả nhận thức đƣợc vai trò của nƣớc nói chung và biển nói riêng trong đời sống vật chất và tinh thần của con ngƣời.
Người Việt với biển (2011) của nhóm nghiên cứu thƣơng mại châu Á, tập hợp các nhà nghiên cứu trẻ. Từ cách tiếp cận liên ngành, chủ yếu là Khảo cổ học - Sử học - Quốc tế học. các tác giả cố gắng làm sáng tỏ một số vấn đề, lĩnh vực truyền thống biển Việt Nam, qua đó giúp hiểu rõ hơn các giá trị văn hóa biển Việt Nam trong mối liên hệ với lịch sử. 11 Đề tài trọng điểm cấp Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh Đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội của cư dân vùng biển, đảo Nam Bộ (2011) qua góc nhìn nhân học biển (Maritime anthropology) của Phan Thị Yến Tuyết đã cung cấp cho ngƣời đọc một bức tranh vừa khái quát vừa cụ thể về đời sống kinh tế, văn hóa cùng những biến động xã hội của các cƣ dân Nam Bộ trong sự tƣơng tác, thích nghi, sáng tạo của con ngƣời đối với môi trƣờng biển của Nam Bộ.