Chương 1. Cơ sở lý luận Chương 2. Thiết kế tiến trình hoạt động dạy học kiến thức “Định luật Ôm” lớp 11 nâng cao theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề. Thực nghiệm sư phạm.
6 z CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Những luận điểm cơ bản chỉ đạo đổi mới phƣơng pháp dạy học 1. Mục tiêu dạy học mới đòi hỏi phải có phương pháp dạy học mới * Mục tiêu mới của giáo dục nƣớc ta Nƣớc ta đang bƣớc vào thời kỳ công nghiệp hoá, hội nhập với cộng đồng thế giới trong nền kinh tế cạnh tranh quyết liệt. Tình hình đó đòi hỏi phải đổi mới mục tiêu giáo dục, nhằm đào tạo ra những con ngƣời có những phẩm chất mới.
Nền giáo dục không chỉ dừng lại ở chỗ trang bị cho học sinh những kiến thức công nghệ mà nhân loại đã tích luỹ đƣợc mà cần phải bồi dƣỡng cho họ tính năng động cá nhân, phải có tƣ duy sáng tạo và năng lực thực hành giỏi. Nghị quyết hội nghị Ban Chấp Hành Trung Ƣơng Đảng cộng sản Việt Nam, khoá VIII đã chỉ rõ: “nhiệm vụ cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc công nghiệp hoá, hiện đại hoá; giữ gìn và phát huy các giá trị văn hoá dân tộc, có năng lực tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại, phát huy tiềm năng của dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa hoc và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kĩ năng thực hành giỏi, có phong cách công nghiệp, có tính tổ chức kỉ luật, có sức khoẻ, là những người kế thừa xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa hồng vừa chuyên như lời căn dặn Bác Hồ” [23] * Đổi mới phƣơng pháp dạy học để thực hiện mục tiêu mới Phƣơng pháp dạy học truyền thống trong một thời gian dài đã đạt đƣợc những thành tựu quan trọng. Tuy nhiên phƣơng pháp đó nặng về truyền thụ một chiều, thầy giảng giải, minh họa, trò lắng nghe, ghi nhớ và bắt chƣớc làm theo, thì không thể đào tạo những con ngƣời có tính tích cực cá nhân, có tƣ duy sáng tạo, có kĩ năng thực hành giỏi. Cộng với xu thế phát triển chung của thế giới, nền giáo dục ở nƣớc ta đang chuyển dần từ trang bị cho HS kiến thức sang bồi dƣỡng cho họ năng lực mà trƣớc hết là năng lực sáng tạo.
Cần phải xây dựng một hệ thống phƣơng z pháp dạy học mới có khả năng thực hiện mục tiêu mới. Nghị quyết Trung ƣơng 2, khoá VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam ghi rõ: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều và rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước ứng dụng các phương pháp tiên tiến, phương pháp hiện đại vào quá trình dạy, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu của học sinh, nhất là sinh viên đại học, phát triển mạnh mẽ phong trào tự học, tự đào tạo” [23] 1. Phương hướng chiến lược đổi mới phương pháp dạy học Có thể xem Nghị quyết Trung ƣơng 2 là phƣơng hƣớng chiến lƣợc đổi mới phƣơng hƣớng chiến lƣợc này gồm bốn điểm sau đây: - Khắc phục lối truyền thụ một chiều - Đảm bảo thời gian tự học, tự nghiên cứu của HS, rèn luyện khả năng tự học hình thành thói quen tự học.
- Rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Muốn rèn luyện đƣợc nếp tƣ duy sáng tạo của ngƣời học thì điều quan trọng nhất là phải tổ chức, hƣớng dẫn, tạo điều kiện cho HS tích cực, tự lực tham gia vào quá trình tái tạo cho mình kiến thức mà nhân loại đã có, tham gia giải quyết các vấn đề học tập qua đó mà phát triển năng lực sáng tạo. - Áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, các phương tiện dạy học hiện đại vào quá trình dạy học 1. Bản chất dạy học vật lý Dạy học là một hoạt động đặc trƣng của loài ngƣời nhằm truyền lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm xã hội mà loài ngƣời đó tích luỹ đƣợc, biến chúng thành vốn liếng kinh nghiệm và phẩm chất, năng lực của cá nhân ngƣời học. Hoạt động dạy học bao gồm hai hoạt động liên quan với nhau, tác động qua lại với nhau: hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh.
Hai hoạt động này đều có chung một mục đích cuối cùng là làm cho học sinh lĩnh hội được nội dung học, đồng thời phát triển được nhân cách, năng lực của mình. Quá trình z dạy học xảy ra rất phức tạp và đa dạng, trong đó sự phối hợp hoạt động giữa giáo viên và học sinh có ý nghĩa quyết định. Bản chất của hoạt động học vật lý Hoạt động học là một hoạt động đặc thù của con ngƣời nhằm tiếp thu những tri thức, kĩ năng, kinh nghiệm mà loài ngƣời đó tích lũy đƣợc, đồng thời phát triển những phẩm chất năng lực của ngƣời học. Việc tiếp thu những tri thức, kĩ năng, kinh nghiệm nhằm sử dụng chúng trong hoạt động thực tiễn của mình.
Cách tốt nhất để hiểu là làm. Cách tốt nhất để nắm vững đƣợc (hiểu và sử dụng đƣợc) những tri thức, kĩ năng, kinh nghiệm là ngƣời học tái tạo ra chúng. Nhƣ vậy, ngƣời học không phải là tiếp thu một cách thụ động các kiến thức đã đúc kết một cách cô đọng, chuyển trực tiếp từ giáo viên, từ sách vở, tài liệu vào óc mình mà phải thông qua hoạt động tự lực của bản thân mà tái tạo chúng, chiếm lĩnh chúng. Trong khi đó, hoạt động học lại làm biến đổi chính chủ thể là ngƣời học.
Những tri thức, kĩ năng, kinh nghiệm mà ngƣời học tái tạo lại không có gì mới đối với nhân loại, nhƣng những biến đổi trong bản thân ngƣời học, sự hình thành phẩm chất và năng lực ở ngƣời học thực sự là những thành tựu mới, chúng sẽ giúp cho ngƣời học sau này sáng tạo ra đƣợc những giá trị mới. Trong học tập vật lý, những định luật vật lý, kĩ năng sử dụng các máy đo, kinh nghiệm tiến hành các thí nghiệm vật lý đều là những điều đã biết, học sinh tái tạo lại chúng để biến chúng thành vốn liếng của bản thân mình, chứ không đem lại điều gì mới mẻ cho kho tàng kiến thức vật lý. Nhƣng với bản thân học sinh, thông qua hoạt động tái tạo kiến thức đó mà trƣởng thành lên. Bản chất của hoạt động dạy vật lý Mục đích của hoạt động dạy là làm cho học sinh lĩnh hội đƣợc kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm xã hội, đồng thời hình thành và phát triển ở họ phẩm chất và năng lực.
Nhƣ ta đó biết, học sinh thực hiện đƣợc mục đích đó bằng hoạt động, trong hoạt động của bản thân học sinh. Nhƣ vậy, hoạt động dạy của giáo viên là tổ chức, hƣớng dẫn, tạo điều kiện cho học sinh thực hiện thành công các hành động học của họ. Dạy vật lý không phải là giảng giải, minh họa cho học sinh hiểu ý z nghĩa của những khái niệm, định luật vật lý, uốn nắn họ thực hiện đúng những kĩ năng của nhà nghiên cứu vật lý, nhồi nhét vào đầu học sinh những kinh nghiệm xã hội đã đƣợc đúc kết hoàn chỉnh, nhƣ quan niệm cổ truyền về dạy học. Theo quan điểm hiện đại, dạy vật lý là tổ chức, hƣớng dẫn cho học sinh thực hiện các hành động nhận thức vật lý nhƣ đã nói ở trên, để họ tái tạo đƣợc kiến thức, kinh nghiệm xã hội và biến chúng thành vốn liếng của mình, đồng thời làm biến đổi bản thân học sinh, hình thành và phát triển những phẩm chất năng lực của họ.
Muốn thực hiện tốt mục đích trên của hoạt động dạy, ngƣời giáo viên cần phải nghiên cứu hoạt động học, căn cứ vào đặc điểm của hoạt động học của mỗi đối tƣợng cụ thể để định ra những hành động dạy thích hợp, mà trƣớc hết là những hành động để tạo ra những điều kiện thuận lợi giúp cho học sinh có thể thực hiện tốt các hành động học tập. Vấn đề phát triển năng lực sáng tạo trong dạy học vật lý 1. Năng lực sáng tạo và dạy học giải quyết vấn đề 1. Khái niệm năng lực sáng tạo "Sáng tạo là một hoạt động mà kết quả của nó là một sản phẩm tinh thần hay vật chất có tính đổi mới, có ý nghĩa xã hội, có giá trị" [Sáng tạo- Bách khoa toàn thư LX.
Tập 42, trang 5] Năng lực sáng tạo có thể hiểu là khả năng tạo ra những giá trị mới về vật chất và tinh thần, tìm ra cái mới, giải pháp mới, công cụ mới, vận dụng thành công những hiểu biết đã có vào hoàn cảnh mới. Nền giáo dục của hầu hết các nƣớc tiên tiến toàn thế giới trong nửa cuối thế kỉ XX đều rất quan tâm đến vấn đề phát triển năng lực sáng tạo ở HS. Nhiều lý thuyết về việc phát triển năng lực đã ra đời, trong đó nổi bật là “lý thuyết thích nghi” của Jean Piaget và “lý thuyết về vùng phát triển gần ” của Lep Vƣgốtxki Theo lí thuyết thích nghi của Piaget, những phẩm chất mới của con ngƣời đƣợc phát triển thông qua các giai đoạn: Mất cân bằng - điều ứng - đồng hóa - thích nghi - lập lại cân bằng ở trình độ cao hơn. z Bằng hoạt động tích cực, tự lực, con ngƣời sáng tạo ra chính bản thân mình, những phẩm chất mới của mình.
Quá trình nhận thức thực chất là quá trình trải qua các giai đoạn cân bằng và mất cân bằng để đạt tới sự cân bằng ở mức độ cao hơn. Theo lí thuyết về vùng phát triển gần của Vƣgốtsxki, chỗ tốt nhất để phát triển những phẩm chất tâm lý là vùng phát triển gần. Đó là vùng nằm giữa khả năng đang có và nhiệm vụ mới phải thực hiện mà ta chƣa biết cách làm, nhƣng nếu có sự cố gắng cá nhân và có sự giúp đỡ của những ngƣời cùng trình độ hoăc có trình độ cao hơn thì cá nhân có thể tự lực thực hiện đƣợc. - Nếu trao cho học sinh nhiệm vụ nằm trong vùng phát triển gần thì học sinh cố gắng một chút có thể hoàn thành đƣợc.
- Sự giúp đỡ của bạn bè và thày giáo có thể hỗ trợ cho học sinh tìm ra cách vƣợt qua khó khăn, hoàn thành nhiệm vụ. Năng lực sáng tạo gắn liền với kĩ năng, kĩ xảo và vốn hiểu biết của chủ thể.