CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ LẬP KẾ HOẠCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG.1 Tổng quan kế hoạch hóa Hiện nay, trên thế giới, để thực hiện chức năng quản lý và điều tiết hoạt động của nền kinh tế thị trường, đa số các chính phủ đã sử dụng nhiều công cụ khác nhau song lập kế hoạch phát triển KTXH là một trong các công cụ được rất nhiều nước sử dụng để thực hiện sự can thiệp có hiệu quả vào nền kinh tế thị trường.Lập kế hoạch phát triển là việc nhà nước, địa phương hay tổ chức đưa ra các mục tiêu phát triển KTXH cần đạt tới trong thời gian nhất định trong tương lai và xác định những chính sách, giải pháp và nguồn lực tương ứng để thực hiện. Để hoạch định phát triển thực hiện chức năng là công cụ quản lý và điều hành hữu hiệu nền kinh tế, các văn bản lập kế hoạch: một mặt phải đảm bảo tính thích ứng được với nền kinh tế thị trường, chịu sự chi phối bởi quy luật thị trường và bổ sung, khắc phụ những khiếm khuyết của thị trường; mặt khác phải truyền tải được những mong muốn của chính phủ để hướng nền kinh tế theo những mục tiêu phát triển xã hội mà chính phủ muốn đạt tới. Kế hoạch hóa phát triển kinh tế xã hội. Ở tầm vĩ mô, xem xét KHH như một công cụ quản lý của nhà nước để can thiệp vào nền kinh tế, Từ điển bách khoa Việt Nam đã định nghĩa: “KHH là phương thức quản lý vĩ mô nền kinh tế quốc dân của nhà nước theo mục tiêu, là hoạt động của con người trên cơ sở nhận thức và vận dụng các quy luật xã hội và tự nhiên, đặc biệt là quy luật kinh tế để tổ chức quản lý các đơn vị kinh tế, các ngành, các lĩnh vực và toàn bộ nền kinh tế 10 quốc dân theo những mục tiêu thống nhất: dự kiến trước phương hướng, cơ cấu, tốc độ phát triển và có các biện pháp tương ứng đảm bảo thực hiện, nhằm đạt hiệu quả kinh tế xã hội cao” [13, tr.
Hệ thống kế hoạch hóa phát triển kinh tế -xã hội của Việt Nam bao gồm ba công cụ chủ yếu đó là: Chiến lược phát triển kinh tế xã hội, quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội và kế hoạch 5 năm phát triển kinh tế xã hội [10. Trong khi chiến lược đóng vai trò định hướng, xác định tầm nhìn dài hạn, quy hoạch đi sâu vào định hướng về không gian và tổ chức kinh tế-xã hội thì Kế hoạch phát triển là một công cụ quản lý và điều hành vĩ mô nền kinh tế quốc dân, nó xác định một cách hệ thống những hoạt động nhằm phát triển kinh tế-xã hội theo những mục tiêu, chỉ tiêu và các cơ chế, chính sách áp dụng trong thời kỳ nhất định. Lập KHPT KTXH là một chức năng riêng có của nhà nước nhằm định hướng và điều hành mọi mặt đời sống xã hội trên một địa bàn lãnh thổ nhất định (hiện nay, phạm vi lãnh thổ được xây dựng KHPT ở Việt Nam trùng với địa bàn hành chính gồm bốn cấp trung ương, tỉnh, huyện và xã). Cách hiểu này sẽ được sử dụng trong suốt nội dung của Luận văn Lập Kế hoạch phát triển trong nền kinh tế thị trường Sự cần thiết của lập kế hoạch phát triển trong nền kinh tế thị trường Lập KH là công cụ thực hiện sự can thiệp của chính phủ vào nền kinh tế thị trường.
Lý thuyết Kinh tế học công cộng đã nêu rõ bốn lý do cơ bản mà chính phủ cần can thiệp vào nền kinh tế thị trường. Trước hết, cơ chế thị trường chứa đựng nhược điểm lớn là tính thiển cận, chú trọng quá mức vào những lợi ích ngắn hạn, trước mắt, mang tính cá nhân, mà thiếu mất cái nhìn tổng thể, theo đuổi những lợi ích dài hạn mang tính xã hội (hoặc cộng đồng). Để bảo vệ lợi ích dài hạn của toàn thể người dân, chính phủ cần có công cụ quản lý để thực hiện chức năng định hướng phát triển của mình, và công cụ đó là lập KH phát triển. 11 Thứ hai, thị trường không phải lúc nào cũng đảm bảo phân bổ nguồn lực có hiệu quả, nhất là khi lợi ích cá thể của từng tác nhân trong thị trường không thống nhất với lợi ích chung của xã hội.
Khi đó, chính phủ có chức năng tái phân bổ nguồn lực nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế của thị trường. Thứ ba, cơ chế thị trường không giải quyết được vấn đề bất bình đẳng trong phân phối thu nhập, mà hậu quả của nó là sự phân hóa giàu nghèo và sự chia rẽ, bất ổn định trong xã hội. Để khắc phục hạn chế này của thị trường, chính phủ thực hiện chức năng phân phối lại thu nhập nhằm đảm bảo công bằng xã hội. Cuối cùng, đứng trước những bất ổn kinh niên theo chu kỳ của nền kinh tế thị trường (lạm phát, khủng hoảng, thất nghiệp…), chính phủ phải có các chính sách tiêu dùng đến cung, cầu hàng hóa và tiền tệ để ổn định lại nền kinh tế.
Chức năng đó được gọi là chức năng ổn định hóa nền kinh tế quốc dân của chính phủ. Các chức năng trên đã tạo ra các yếu tố dẫn dắt thị trường phát triển (tác giả Vũ Cương [16 tr. Để thực hiện chức năng đó, chính phủ có thể sử dụng các nhóm công cụ chủ yếu sau: (1) Hệ thống luật pháp; (2) KHHPT; (3) Các chính sách kinh tế điều tiết (tài khoá, tiền tệ, thương mại, ñầu tư…); (4) Các công cụ đòn bẩy kinh tế (thuế,trợ cấp, trợ giá…) và (5) Lực lượng kinh tế của nhà nước (doanh nghiệp nhà nước, dự trữ quốc gia…). Như vậy, lập KHPT là một công cụ quản lý của chính phủ để điều tiết nền kinh tế quốc dân.
Đặc trưng của nhóm công cụ này khác với các nhóm khác là ở chỗ đây là phương pháp quản lý nền kinh tế của nhà nước theo mục tiêu. Nó thể hiện bằng những mục tiêu định hướng phát triển KTXH phải đạt được trong một khoảng thời gian nhất định của một quốc gia, một vùng, một ngành hay một địa phương, và những giải pháp chính sách cần thiết để đạt mục tiêu với hiệu quả và hiệu lực cao nhất. 12 Lập KH là công cụ huy động và phân bổ nguồn lực khan hiếm nhằm thực hiện các mục tiêu ưu tiên. Khan hiếm nguồn lực luôn là một bài toán khó với tất cả các nền kinh tế.
Do đó, bài toán đặt ra là phải biết phân bổ nguồn lực đó cho mục tiêu ưu tiên. Vì ưu tiên của thị trường có thể không giống với ưu tiên của xã hội nên công cụ lập KH có thể giúp chính phủ xác định mục tiêu ưu tiên cho từng thời kỳ, phân bổ nguồn lực do chính phủ kiểm soát theo các mục tiêu đó và hoạch định các chính sách khuyến khích đầu tư của khu vực tư nhân vào giải quyết các vấn đề bức xúc của xã hội. KH là công cụ để Chính phủ công bố các mục tiêu phát triển của mình và huy động nguồn lực xã hội cùng hướng tới đạt được mục tiêu. Sự công bố cụ thể về những mục tiêu xã hội và kinh tế quốc gia hoặc của một địa phương dưới dạng một KHPT cụ thể có ảnh hưởng quan trọng với thái độ hay tâm lý dân cư.
Nó giúp tập hợp quần chúng đằng sau chính phủ trong một chiến lược chung được đồng thuận để giải quyết những vấn đề mà người dân quan tâm. KH còn là cơ sở để thu hút các nguồn tài trợ quốc tế, đa quốc gia cho phát triển một quốc gia, địa phương và lĩnh vực, góp phần không nhỏ vào đạt được các mục tiêu phát triển từ khi nước ta thực hiện công cuộc đổi mới. Những lập luận trên đây đã khẳng định sự cần thiết của lập KH với tư cách là công cụ quản lý nhà nước vào nền kinh tế thị trường. Vậy lập KH trong kinh tế thị trường khác về cơ bản với lập KH trong cơ chế KHH tập trung ở chỗ nào? Chức năng của lập kế hoạch trong nền kinh tế thị trường Bản chất của lập kế hoạch là giống nhau nhưng biểu hiện cụ thể của nó lại khác nhau trong mỗi nền kinh tế.
Trong nền kinh tế tập trung mệnh lệnh trước đây, lập kế hoạch phát triển thể hiện ở sự điều hành trực tiếp của Nhà nước đối với những hoạt động KT-XH thông qua quá trình đưa ra những quyết định pháp lệnh từ Trung ương. Các mục tiêu, chỉ tiêu trong các văn bản 13 kế hoạch được giao từ cấp cao nhất Trung ương đến các địa phương theo kỳ kế hoạch. Trong nền kinh tế thị trường, lập kế hoạch phát triển thể hiện nỗ lực, ý chí của Chính phủ trong quá trình thể hiện sự can thiệp ở tầm vĩ mô nền kinh tế quốc dân nhằm đạt được mục tiêu sử dụng có hiệu quả những tiềm năng hiện có. Chức năng của lập kế hoạch là công cụ định hướng tương lai thể hiện ở sự dự đoán về những gì sẽ xẩy ra trong tương lai, dự đoán kết quả của những phương án hành động khác nhau để xác định cái nào sẽ được lựa chọn hoặc là sắp đặt các hoạt động của tương lai.Hoạch định không chỉ đưa ra các quyết định về công việc sẽ phải thực hiện để đạt được các mục tiêu đề ra mà còn sắp xếp thứ tự thực hiện ưu tiên các công việc đó sao cho chúng tiến hành một cách lô gic và sử dụng các nguồn lực vốn có hạn một cách hợp lý nhất 9.