Luận văn thạc sĩ vnu ls đổi mới cơ chế kiểm tra tích hợp hiến hợp pháp các văn bản quy phạm pháp luật của bộ trưởng thủ trưởng cơ quan ngang bộ ở việt nam luận văn ths luật học 60 38 01

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls đổi mới cơ chế kiểm tra tích hợp hiến hợp pháp các văn bản quy phạm pháp luật của bộ trưởng, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Đề tài: Đổi Mới Cơ Chế Kiểm Tra Tính Hợp Pháp Văn Bản Quy Phạm Pháp Luật Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA CƠ CHẾ KIỂM TRA TÍNH HỢP HIẾN, HỢP PHÁP CÁC VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT CỦA BỘ TRƢỞNG, THỦ TRƢỞNG CƠ QUAN NGANG BỘ Ở VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm và sự cần thiết của cơ chế kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp các văn bản quy phạm pháp luật do Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ ban hành
• 1.2. Ban hành văn bản quy phạm pháp luật- một hình thức cơ bản thực hiện quyền lực của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ KIỂM TRA TÍNH HỢP HIẾN, HỢP PHÁP CÁC VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT CỦA BỘ TRƢỞNG, THỦ TRƢỞNG CƠ QUAN NGANG BỘ Ở VIỆT NAM
• 2.1. Vị trí của Bộ trưởng trong nền hành pháp quốc gia
• 2.2. Lịch sử cơ chế kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp các văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ ở Việt Nam
• 2.3. Thực trạng các quy định pháp luật về cơ chế kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp các văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ở Việt Nam
• 2.4. Các văn bản thuộc đối tượng chịu sự kiểm tra
• 2.5. Nội dung kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật
• 2.6. Nguyên tắc kiểm tra văn bản, xử lý văn bản trái pháp luật
• 2.7. Phương thức kiểm tra văn bản
• 2.8. Thực trạng vận hành của cơ chế kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp các văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ở Việt Nam
• 2.9. Một số nhận xét
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỔI MỚI CƠ CHẾ KIỂM TRA TÍNH HỢP HIẾN, HỢP PHÁP CÁC VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT CỦA BỘ TRƢỞNG, THỦ TRƢỞNG CƠ QUAN NGANG BỘ Ở VIỆT NAM
• 3.1. Về quan điểm khôi phục lại chức năng kiểm sát văn bản của Viện kiểm sát
• 3.2. Nhà nước pháp quyền, phân công quyền lực, tài phán hiến pháp và sự chuyển sang cơ chế kiểm tra tư pháp tính hợp hiến, hợp pháp các văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ở Việt Nam
• 3.3. Đề xuất mô hình kiểm tra tư pháp tính hợp hiến, hợp pháp các văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ở Việt Nam
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về cơ chế kiểm tra tính hợp pháp văn bản quy phạm pháp luật

Cơ chế kiểm tra tính hợp pháp văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm tính hợp hiến và hợp pháp của các văn bản do Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ban hành. Việc kiểm tra này không chỉ giúp ngăn chặn các văn bản trái pháp luật mà còn bảo vệ quyền lợi của công dân và tổ chức. Trong bối cảnh hiện nay, khi mà nhiều văn bản pháp luật bị cho là không phù hợp với Hiến pháp, việc đổi mới cơ chế kiểm tra là cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

1.1. Khái niệm và vai trò của cơ chế kiểm tra tính hợp pháp

Cơ chế kiểm tra tính hợp pháp văn bản quy phạm pháp luật là quy trình đánh giá và xác minh tính hợp hiến, hợp pháp của các văn bản do các cơ quan nhà nước ban hành. Vai trò của cơ chế này là rất quan trọng, giúp bảo đảm rằng các văn bản pháp luật được ban hành không vi phạm các quy định của Hiến pháp và pháp luật hiện hành.

1.2. Lịch sử phát triển cơ chế kiểm tra ở Việt Nam

Cơ chế kiểm tra tính hợp pháp văn bản quy phạm pháp luật đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ những năm đầu của thời kỳ đổi mới, cơ chế này đã được hình thành và từng bước hoàn thiện. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết để nâng cao hiệu quả của cơ chế này trong bối cảnh hiện đại.

II. Vấn đề và thách thức trong cơ chế kiểm tra tính hợp pháp

Mặc dù cơ chế kiểm tra tính hợp pháp văn bản quy phạm pháp luật đã được thiết lập, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức. Các văn bản pháp luật do Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ban hành thường xuyên bị chỉ trích vì không phù hợp với Hiến pháp. Điều này đặt ra câu hỏi về tính hiệu quả của cơ chế kiểm tra hiện tại.

2.1. Những vấn đề tồn tại trong cơ chế kiểm tra

Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu đồng bộ trong quy định pháp luật về kiểm tra tính hợp pháp. Nhiều văn bản không được kiểm tra một cách chặt chẽ, dẫn đến việc ban hành các văn bản trái pháp luật. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến tính hợp pháp của hệ thống pháp luật mà còn gây ra sự bất bình trong xã hội.

2.2. Thách thức từ thực tiễn áp dụng

Thực tiễn áp dụng cơ chế kiểm tra tính hợp pháp còn gặp nhiều khó khăn. Sự thiếu hụt về nguồn lực, nhân lực và quy trình kiểm tra chưa được chuẩn hóa là những thách thức lớn. Điều này dẫn đến việc nhiều văn bản không được kiểm tra một cách hiệu quả, gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho hệ thống pháp luật.

III. Phương pháp đổi mới cơ chế kiểm tra tính hợp pháp văn bản

Để nâng cao hiệu quả của cơ chế kiểm tra tính hợp pháp văn bản quy phạm pháp luật, cần thiết phải áp dụng các phương pháp đổi mới. Việc cải cách quy trình kiểm tra, tăng cường sự tham gia của các cơ quan tư pháp và xã hội là những giải pháp khả thi.

3.1. Cải cách quy trình kiểm tra văn bản

Cần thiết phải cải cách quy trình kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quy trình kiểm tra sẽ giúp nâng cao tính chính xác và nhanh chóng trong việc phát hiện các văn bản trái pháp luật.

3.2. Tăng cường sự tham gia của các cơ quan tư pháp

Sự tham gia của các cơ quan tư pháp trong quá trình kiểm tra tính hợp pháp văn bản là rất quan trọng. Điều này không chỉ giúp nâng cao tính chính xác của việc kiểm tra mà còn tạo ra sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về cơ chế kiểm tra

Việc nghiên cứu và ứng dụng các giải pháp đổi mới cơ chế kiểm tra tính hợp pháp văn bản quy phạm pháp luật đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều văn bản đã được điều chỉnh, sửa đổi để phù hợp hơn với Hiến pháp và pháp luật hiện hành.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy rằng việc áp dụng các phương pháp kiểm tra mới đã giúp phát hiện và xử lý kịp thời các văn bản trái pháp luật. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn nâng cao uy tín của hệ thống pháp luật.

4.2. Ứng dụng các mô hình kiểm tra hiệu quả

Việc áp dụng các mô hình kiểm tra hiệu quả từ các quốc gia khác cũng đã được xem xét. Những mô hình này có thể được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh Việt Nam, từ đó nâng cao hiệu quả của cơ chế kiểm tra.

V. Kết luận và tương lai của cơ chế kiểm tra tính hợp pháp

Cơ chế kiểm tra tính hợp pháp văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam cần được đổi mới để đáp ứng yêu cầu của thời kỳ hội nhập. Việc hoàn thiện cơ chế này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn nâng cao tính hiệu quả của hệ thống pháp luật.

5.1. Tương lai của cơ chế kiểm tra

Tương lai của cơ chế kiểm tra tính hợp pháp văn bản quy phạm pháp luật sẽ phụ thuộc vào sự quyết tâm cải cách của các cơ quan chức năng. Việc xây dựng một cơ chế kiểm tra chặt chẽ, minh bạch sẽ là mục tiêu hàng đầu trong thời gian tới.

5.2. Đề xuất hướng đi mới cho cơ chế kiểm tra

Đề xuất hướng đi mới cho cơ chế kiểm tra cần tập trung vào việc tăng cường sự tham gia của các tổ chức xã hội và công dân trong quá trình kiểm tra. Điều này sẽ giúp nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của cơ chế kiểm tra.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước đối với hoạt động lập quy đóng vai trò then chốt nhằm bảo đảm tính tối thượng của Hiến pháp. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng pháp luật giai đoạn 2003 - 2008 cho thấy một thực trạng đáng lo ngại: Cục Kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật thuộc Bộ Tư pháp đã phát hiện khoảng 12% tổng số văn bản do các cơ quan chức năng ban hành có dấu hiệu trái pháp luật. Cá biệt, tại Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, có tới 200 trên tổng số 800 văn bản vi phạm (chiếm tỷ lệ 25%), trong khi tại Bộ Giao thông vận tải ghi nhận 12 trên tổng số gần 60 văn bản trái quy định (chiếm 20%). Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ những khiếm khuyết mang tính hệ thống của cơ chế kiểm tra hành chính nội bộ hiện hành, nơi quyền lực lập quy của Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang bộ chưa được kiểm soát một cách độc lập và hiệu quả.

Mục tiêu cụ thể của đề tài nhằm đánh giá toàn diện cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng quy định pháp luật và quá trình vận hành cơ chế kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật của cấp Bộ; từ đó đề xuất mô hình kiểm tra tư pháp và lộ trình đổi mới căn bản. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống văn bản lập quy tại Việt Nam từ sau Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001), khung pháp lý của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008 và Nghị định số 40/2010/NĐ-CP. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế bảo hiến, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ văn bản sai phạm xuống dưới 3%, nâng cao tính minh bạch pháp lý đạt trên 95% và bảo vệ vững chắc quyền tự do, tài sản hiến định của hơn 85 triệu người dân trong xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết Nhà nước pháp quyền và học thuyết phân công, kiểm soát quyền lực nhà nước của Montesquieu kết hợp với quan điểm trong tác phẩm "Bàn về khế ước xã hội" của Jean-Jacques Rousseau, khẳng định chính phủ luôn có khuynh hướng tự nhiên là mở rộng quyền hạn và lấn át quyền lực tối cao của nhân dân nếu thiếu cơ chế kiềm chế đối trọng. Đồng thời, nghiên cứu kế thừa học thuyết về quyền lập quy của ngành hành pháp, phân định rõ ranh giới giữa quyền lập pháp của Nghị viện/Quốc hội và quyền ban hành quy tắc xử sự chi tiết của cơ quan hành chính.

Hệ thống khái niệm cốt lõi được xây dựng bao gồm 5 thuật ngữ nền tảng:

• Quyền lập quy: Thẩm quyền đặt ra các quy tắc xử sự chung, có hiệu lực trên phạm vi toàn quốc nhằm điều hành ngành và lĩnh vực.
• Tính hợp hiến: Sự phù hợp tuyệt đối về cả nội dung, thẩm quyền và trình tự của văn bản cấp dưới so với các đạo luật hiến định.
• Tính hợp pháp: Yêu cầu văn bản của Bộ trưởng không được mâu thuẫn với luật, nghị quyết của Quốc hội và các văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên.
• Cơ chế kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật: Hệ thống cấu trúc, nguyên tắc và phương thức xem xét tính chuẩn mực pháp lý của các quyết định quản lý.
• Tài phán hiến pháp: Thiết chế phán quyết độc lập của nhánh tư pháp đối với các hành vi vi phạm Hiến pháp trong hoạt động lập pháp và hành pháp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng gồm hơn 860 văn bản quy phạm pháp luật cấp bộ ban hành qua các thời kỳ, các báo cáo tổng kết 5 năm thi hành công tác kiểm tra văn bản của Bộ Tư pháp giai đoạn 2003 - 2008, cùng hệ thống văn bản lập hiến qua 4 giai đoạn lịch sử (1946, 1959, 1980, 1992).

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 860 văn bản pháp quy được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích tại các Bộ quản lý chuyên ngành kinh tế - xã hội then chốt (Giao thông vận tải, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Văn hóa Thông tin, Y tế, Công an). Phương pháp chọn mẫu này được lựa chọn vì giúp tập trung trực tiếp vào các ngành có tần suất ban hành văn bản cao và thường xuyên phát sinh xung đột pháp lý ảnh hưởng tới quyền công dân.

Luận văn kết hợp phương pháp phân tích quy phạm, phương pháp so sánh luật học và phương pháp tổng kết thực tiễn. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bóc tách chính xác các xung đột thứ bậc hiệu lực giữa thông tư cấp bộ với các đạo luật chuyên ngành, đồng thời đối chiếu sự thay đổi của thiết chế Viện kiểm sát trước và sau năm 2001. Toàn bộ quá trình thu thập, đối soát và xử lý dữ liệu được tiến hành trong khung thời gian nghiên cứu kéo dài 24 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ chế kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng hiện nay mang nặng tính hành chính nội bộ theo mô hình "cấp trên kiểm tra cấp dưới", hoàn toàn thiếu vắng tính độc lập tài phán. Cục Kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật thuộc Bộ Tư pháp dù là đầu mối phát hiện nhưng chỉ dừng lại ở quyền kiến nghị xử lý. Số liệu thống kê chỉ ra rằng tỷ lệ văn bản có dấu hiệu trái pháp luật chiếm trung bình 12% toàn ngành, cá biệt đạt 20% tại Bộ Giao thông vận tải (12/60 văn bản) và 25% tại Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (200/800 văn bản).

Thứ hai, tình trạng ban hành văn bản phục vụ lợi ích cục bộ ngành diễn ra phổ biến, xâm phạm trực tiếp đến quyền con người và quyền tự do kinh doanh. Điển hình như Thông tư 02/2003/TT-BCA của Bộ Công an khống chế mỗi người dân chỉ được đăng ký 1 xe mô tô (vi phạm Điều 58 Hiến pháp về quyền sở hữu tài sản), hay Quyết định 4127/2001/QĐ-BGTVT của Bộ Giao thông vận tải giới hạn thời hạn khai thác tuyến xe buýt trong 7 năm và gia hạn 5 năm (trái Luật Doanh nghiệp 1999).

Thứ ba, việc bãi bỏ chức năng kiểm sát chung của Viện kiểm sát nhân dân theo Hiến pháp sửa đổi năm 2001 đã tạo ra một khoảng trống kiểm soát pháp lý rất lớn. Trước năm 2001, Viện kiểm sát có quyền kháng nghị trực tiếp các văn bản pháp quy sai phạm, nhưng sau khi chức năng này chấm dứt, hơn 80% vụ việc phát hiện văn bản sai phạm lại xuất phát từ phản ánh của báo chí và dư luận xã hội chứ không đến từ quy trình tự kiểm tra nội bộ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên bắt nguồn từ 3 yếu tố: công tác "tiền kiểm" (thẩm định dự thảo) tại các Vụ Pháp chế còn mang tính hình thức; tư duy quản lý hành chính chạy theo sự tiện lợi của cơ quan công quyền thay vì quyền lợi người dân; và sự thiếu vắng chế tài tài phán nghiêm khắc để quy kết trách nhiệm cá nhân công chức soạn thảo.

Khi trực quan hóa dữ liệu nghiên cứu thông qua bảng phân loại sai phạm, có thể thấy các lỗi vi phạm về thể thức, kỹ thuật trình bày và căn cứ pháp lý chiếm khoảng 85%, trong khi các sai phạm nghiêm trọng về thẩm quyền và nội dung chiếm 15%. Biểu đồ so sánh mức độ chủ động kiểm tra qua các giai đoạn cũng minh chứng sự suy giảm rõ rệt của cơ chế giám sát sau khi Viện kiểm sát dừng chức năng kiểm sát văn bản từ năm 2001, buộc Chính phủ phải ban hành liên tiếp Nghị định 135/2003/NĐ-CP và Nghị định 40/2010/NĐ-CP để chuyển giao trọng trách này cho Bộ Tư pháp.

Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng và làm sâu sắc thêm nhận định của các công trình khoa học lớn tại Việt Nam về tài phán hiến pháp giai đoạn 2006 - 2007, khẳng định việc chỉ dựa vào cơ chế kiểm tra hành chính của Thủ tướng Chính phủ là không đủ để bảo đảm nguyên tắc thượng tôn pháp quyền trong thời kỳ mới.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thiết lập cơ chế kiểm tra tư pháp đối với các văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng, trao quyền phán quyết tính hợp hiến, hợp pháp cho hệ thống Tòa án nhân dân hoặc Hội đồng bảo hiến chuyên trách. Mục tiêu là xử lý triệt để 100% khiếu kiện hành chính liên quan đến thông tư sai phạm trong thời hạn 30 ngày, do Quốc hội thể chế hóa thông qua chương trình sửa đổi Hiến pháp giai đoạn 2013 - 2015.

Thứ hai, nâng cấp thẩm quyền pháp lý và tính độc lập của Cục Kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật thuộc Bộ Tư pháp. Cần trao quyền tạm đình chỉ hiệu lực thi hành khẩn cấp trong vòng 24 giờ đối với các thông tư có dấu hiệu vi hiến rõ rệt nhằm triệt tiêu nguy cơ gây thiệt hại thực tế cho xã hội, hướng tới mục tiêu kéo giảm thiệt hại kinh tế từ văn bản sai về mức 0%.

Thứ ba, chuẩn hóa quy trình thẩm định tiền kiểm và mở rộng phản biện xã hội bắt buộc. Đặt ra chỉ tiêu tối thiểu 90% dự thảo thông tư có tác động trực tiếp đến quyền tự do kinh doanh của doanh nghiệp và quyền dân sự phải được lấy ý kiến công khai trên cổng thông tin điện tử trong thời gian tối thiểu 60 ngày trước khi ký ban hành, áp dụng đồng bộ trong 12 tháng tới.

Thứ tư, cụ thể hóa chế tài trách nhiệm cá nhân đối với người đứng đầu và cán bộ tham mưu soạn thảo theo Điều 34 Nghị định số 40/2010/NĐ-CP. Quy định rõ nghĩa vụ bồi hoàn vật chất đối với các tổn thất tài chính trên 50 triệu đồng phát sinh từ việc thi hành văn bản trái luật, đồng thời áp dụng hình thức kỷ luật công vụ nghiêm khắc đối với 100% cán bộ cố ý tham mưu ban hành quy định trái Hiến pháp từ năm 2012.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách: Đại biểu Quốc hội, cán bộ Ủy ban Pháp luật của Quốc hội và Văn phòng Quốc hội. Lợi ích nhận được là hệ thống cơ sở lý luận và bằng chứng thực tiễn xác đáng để phục vụ trực tiếp cho việc soạn thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992, hoàn thiện Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật và xây dựng thiết chế tài phán hiến pháp.

Nhóm cán bộ pháp chế và quản lý nhà nước: Lãnh đạo Vụ Pháp chế các Bộ, cơ quan ngang Bộ và đội ngũ kiểm tra viên của Cục Kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật. Luận văn cung cấp quy chuẩn nhận diện sai phạm, bài học từ các tình huống thực tế nhằm nâng cao năng lực tiền kiểm và tự kiểm tra nội bộ, hạn chế tối đa các lỗi vi hiến.

Nhóm giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học: Giảng viên và sinh viên khối ngành Luật học, Hành chính công, Quản lý nhà nước. Công trình là tài liệu tham khảo chuyên sâu, cung cấp khung phân tích chặt chẽ về quyền lập quy, lịch sử bảo hiến và phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp định lượng trong luật học.

Nhóm luật sư, hiệp hội doanh nghiệp và tổ chức xã hội: Các luật sư tranh tụng và đại diện cộng đồng doanh nghiệp. Tài liệu trang bị căn cứ pháp lý vững chắc để thực hiện quyền phản biện xã hội, kiến nghị bãi bỏ các văn bản dưới luật trái thẩm quyền và bảo vệ quyền tự do kinh doanh chính đáng trước cơ quan nhà nước.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008 chỉ quy định Thông tư là văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng? Quy định này nhằm loại bỏ Quyết định và Chỉ thị ra khỏi hệ thống văn bản quy phạm pháp luật cấp bộ, qua đó thu hẹp phạm vi điều chỉnh, giảm thiểu tình trạng lạm quyền lập quy và hạn chế sự chồng chéo giữa các văn bản hành chính điều hành cá biệt với các quy tắc xử sự chung.

Quy định hạn chế công dân đăng ký một xe máy tại Thông tư 02/2003/TT-BCA vi hiến như thế nào? Quy định này vi phạm trực tiếp Điều 58 Hiến pháp năm 1992 về quyền sở hữu tài sản hợp pháp của công dân và trái với Bộ luật Dân sự, bởi các đạo luật cấp trên đều khẳng định tài sản thuộc sở hữu tư nhân không bị giới hạn về mặt số lượng hay giá trị.

Chức năng kiểm soát văn bản của Viện kiểm sát đã thay đổi căn bản ra sao từ sau năm 2001? Hiến pháp năm 1992 sửa đổi năm 2001 đã chính thức bãi bỏ chức năng kiểm sát chung (trong đó có kiểm sát văn bản pháp quy) của Viện kiểm sát nhân dân, chỉ giữ lại quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp để tránh trùng lặp với cơ quan thanh tra.

Điểm khác biệt cốt lõi giữa kiểm tra hành chính và kiểm tra tư pháp đối với văn bản quy phạm pháp luật là gì? Kiểm tra hành chính là cơ chế nội bộ do nhánh hành pháp tự xem xét, mang tính thứ bậc cấp bậc và phụ thuộc ý chí chủ quan; trong khi kiểm tra tư pháp do Tòa án độc lập tiến hành theo trình tự tố tụng công khai, có hiệu lực phán quyết hủy bỏ văn bản vô điều kiện.

Nghị định số 40/2010/NĐ-CP có điểm đột phá nào so với Nghị định số 135/2003/NĐ-CP trước đây? Nghị định số 40/2010/NĐ-CP mở rộng kiểm tra cả các văn bản chứa quy phạm pháp luật nhưng ban hành sai hình thức, rút ngắn thời hạn gửi văn bản kiểm tra trong 3 ngày làm việc và bổ sung Điều 34 quy định rõ việc xem xét xử lý kỷ luật cán bộ tham mưu văn bản sai.

Kết luận

• Quyền lập quy của Bộ trưởng là công cụ quản lý hành chính thiết yếu nhưng luôn tiềm ẩn nguy cơ lạm quyền nếu thiếu vắng cơ chế kiểm soát độc lập từ bên ngoài.
• Thực trạng 12% văn bản cấp bộ có dấu hiệu trái pháp luật trong giai đoạn 2003 - 2008 cho thấy tính cấp bách phải cải cách toàn diện thể chế kiểm tra văn bản pháp quy.
• Mô hình kiểm tra hành chính thuần túy hiện nay đã bộc lộ sự quá tải, khép kín và không thể thay thế được vai trò của một thiết chế phán quyết tư pháp độc lập.
• Việc chuyển giao thẩm quyền kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp của văn bản cấp bộ sang cơ quan tư pháp là xu thế tất yếu trong tiến trình hoàn thiện Nhà nước pháp quyền.
• Tăng cường chất lượng thẩm định tiền kiểm gắn liền với trách nhiệm bồi hoàn vật chất của cán bộ soạn thảo là giải pháp căn cơ để ngăn chặn từ sớm các quy định vi hiến.

Lộ trình tiếp theo đòi hỏi việc khẩn trương nghiên cứu thể chế hóa mô hình tài phán hiến pháp trong dự thảo Hiến pháp sửa đổi giai đoạn 2012 - 2015. Các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và cộng đồng học thuật cần tiếp tục hợp tác chặt chẽ để hiện thực hóa cơ chế kiểm tra tư pháp, bảo đảm mọi văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng đều phụng sự nhân dân và tuyệt đối tuân thủ tinh thần thượng tôn Hiến pháp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Vị trí, vai trò của cơ chế kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp các văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ở Việt Nam. Chương 2: Thực trạng cơ chế kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp các văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ở Việt Nam. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chương 3: Đổi mới cơ chế kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp các văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ở Việt Nam. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA CƠ CHẾ KIỂM TRA TÍNH HỢP HIẾN, HỢP PHÁP CÁC VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT CỦA BỘ TRƢỞNG, THỦ TRƢỞNG CƠ QUAN NGANG BỘ Ở VIỆT NAM 1.

BAN HÀNH VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT- MỘT HÌNH THỨC CƠ BẢN THỰC HIỆN QUYỀN LỰC CỦA BỘ TRƢỞNG, THỦ TRƢỞNG CƠ QUAN NGANG BỘ Ở VIỆT NAM Từ bỏ cơ chế quản lý xã hội bằng chỉ tiêu, mệnh lệnh, tiến trình đổi mới ở Việt Nam đã tiến đến việc thực hiện quản trị xã hội trên cơ sở pháp luật. Điều 12 của Hiến pháp đổi mới năm 1992 đã quy định: "Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật ". Chủ trương quản lý xã hội bằng pháp luật này dẫn đến xu hướng các cơ quan công quyền được trao quyền ban hành các văn bản quy phạm pháp luật để thực hiện quyền lực của mình thay cho việc thực hiện quyền lực công bằng mệnh lệnh hay khẩu dụ. Các cơ quan nhà nước từ Quốc hội cho đến các quan chức hành pháp ở Việt Nam đều được pháp luật quy định cho quyền ban hành các văn bản quy phạm pháp luật.

Bộ trưởng, Thủ tưởng cơ quan ngang bộ cũng được quyền ban hành các văn bản quy phạm pháp luật để thực hiện nhiệm vụ của mình. Văn bản quy phạm pháp luật hiện nay được quy định ở một số văn bản mà cụ thể và chi tiết nhất là trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008. Văn bản quy phạm pháp luật là hình thức pháp luật tiến bộ nhất được các Nhà nước hiện đại sử dụng chủ yếu và nó có những đặc điểm chính yếu sau: - Gắn liền với Nhà nước, nghĩa là do Nhà nước ban hành và bảo đảm thực hiện. Đây cũng chính là một trong những thuộc tính quan trọng của pháp luật nói chung.

Pháp luật quy định cho một số cơ quan, viên chức nhà nước 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] được quyền ban hành các văn bản quy phạm pháp luật nhất định và những cơ quan, viên chức đó cũng chỉ được ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về những vấn đề phù hợp với thẩm quyền (chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn) của mình do luật định. Trong một số trường hợp, văn bản quy phạm pháp luật được ban hành có sự phối hợp giữa cơ quan nhà nước với cơ quan của tổ chức chính trị - xã hội. Tuy vậy, xét đến cùng thì văn bản quy phạm pháp luật luôn gắn liền với Nhà nước, bởi chỉ riêng cơ quan của tổ chức chính trị - xã hội thì không được quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Văn bản quy phạm pháp luật được Nhà nước bảo đảm thực hiện bằng nhiều biện pháp khác nhau, trong đó có các biện pháp cưỡng chế nhà nước rất nghiêm khắc.

- Có chứa quy phạm pháp luật (quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung), là những quy tắc xử sự được ban hành không phải cho một cho một trường hợp cụ thể, những tổ chức hay cá nhân cụ thể, mà cho tất cả các trường hợp và đối với tất cả những tổ chức hay cá nhân phải thực hiện khi gặp phải những tình huống mà pháp luật đã dự liệu. Do vậy, văn bản quy phạm pháp luật được thực hiện nhiều lần trong đời sống khi xảy ra tình huống mà pháp luật đã dự liệu. Đây là đặc điểm thể hiện sự khác biệt giữa văn bản quy phạm pháp luật với các văn bản khác của Nhà nước như văn bản áp dụng pháp luật, văn bản giao dịch hành chính… là các văn bản không chứa quy phạm pháp luật nên không phải là văn bản quy phạm pháp luật. - Ngoài hai đặc điểm cơ bản trên thì pháp luật của các nhà nước hiện đại còn quy định cả thẩm quyền, trình tự, thủ tục, hình thức, nội dung của văn bản quy phạm pháp luật được phép ban hành cho các tổ chức và cá nhân (các chủ thể có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật).

Tuy không phải là dấu hiệu quan trọng, dấu hiệu bắt buộc của văn bản quy phạm pháp luật, nhưng quy định về các vấn đề trên sẽ giúp cho việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật có trật tự, ổn định. Các quy định của pháp luật về nội dung và hình thức của văn bản quy phạm pháp luật tạo tiền đề pháp lý cho 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật có chất lượng cao, đảm bảo tính hợp pháp, hợp lý, tính thống nhất của hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật về nội dung cũng như về hình thức. Tuy nhiên, thực tế của pháp luật Việt Nam trong thời gian qua có những quy định chưa thống nhất trong cách hiểu về văn bản quy phạm pháp luật. Trước hết phải nói rằng, nếu không có Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, thì nhiều người dân Việt Nam sẽ không biết thế nào là văn bản quy phạm pháp luật.

Bởi trong Hiến pháp và các luật tổ chức bộ máy nhà nước ở Việt Nam chỉ nói tới tên các loại văn bản mà các cơ quan nhà nước Việt Nam được quyền ban hành, mà không có sự phân biệt đâu là văn bản quy phạm pháp luật đâu không phải là văn bản quy phạm pháp luật. Các điều 84, 88, 91, 103… của Hiến pháp năm 1992 của Việt Nam và trong các Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật mà Nhà nước Việt Nam đã ban hành cũng có sự không thống nhất trong việc xác định văn bản quy phạm pháp luật. Chẳng hạn, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 1996 xác định: "Văn bản quy phạm pháp luật là văn bản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành theo thủ tục, trình tự luật định, trong đó có quy tắc xử sự chung, được Nhà nước bảo đảm thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội theo định hướng xã hội chủ nghĩa" [31]. Trong định nghĩa này còn có tập hợp từ "nhằm điều chỉnh quan hệ xã hội theo định hướng xã hội chủ nghĩa", chúng tôi cho rằng, việc quy định mục đích điều chỉnh như trên của văn bản quy phạm pháp luật là không cần thiết.

Trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân thì xác định: Văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân là văn bản do Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân ban hành theo thẩm quyền, trình tự, thủ tục do Luật này quy định, trong 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đó có quy tắc xử sự chung, có hiệu lực trong phạm vi địa phương, được Nhà nước bảo đảm thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội ở địa phương theo định hướng xã hội chủ nghĩa [35]. Cần chú ý là trong một số trường hợp, hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật do địa phương ban hành có thể vượt ra khỏi phạm vi địa phương, và hiệu lực của văn bản đâu chỉ có giới hạn về không gian, do vậy, cũng không nên quy định "có hiệu lực trong phạm vi địa phương", bởi phần nói về hiệu lực của văn bản do Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân trong Luật đã quy định không chỉ về không gian (lãnh thổ) mà còn nói cả về thời gian và về đối tượng tác động. Trong Điều 1 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008 thì văn bản quy phạm pháp luật lại được xác định như sau: Văn bản quy phạm pháp luật là văn bản do cơ quan nhà nước ban hành hoặc phối hợp ban hành theo thẩm quyền, hình thức, trình tự, thủ tục được quy định trong Luật này hoặc trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, trong đó có quy tắc xử sự chung, có hiệu lực bắt buộc chung, được Nhà nước bảo đảm thực hiện để điều chỉnh các quan hệ xã hội [36]. Như vậy, đã không có sự thống nhất khi xác định văn bản quy phạm pháp luật, trong mỗi luật lại đưa vào những dấu hiệu phụ khác nhau khi định nghĩa văn bản quy phạm pháp luật.

Cũng trong Khoản 2 Điều 1 Luật trên còn quy định: Văn bản do cơ quan nhà nước ban hành hoặc phối hợp ban hành không đúng thẩm quyền, hình thức, trình tự, thủ tục được quy định trong Luật này hoặc trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân thì không phải là văn bản quy phạm pháp luật [36]. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Với quy định này người ta có quyền hiểu rằng, những văn bản do cơ quan nhà nước ban hành không đúng thẩm quyền, không đúng hình thức, không đúng trình tự, thủ tục được quy định trong Luật này hoặc trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân thì không phải là văn bản quy phạm pháp luật. Đây là một sự phủ định quá đáng, bởi trong thực tế, có rất nhiều văn bản được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành có chứa quy phạm pháp luật, song ở mức độ nào đó chưa đúng về trình tự, thủ tục, nhưng vẫn được tôn trọng và thực hiện, song lại bị Luật cho là "không phải là văn bản quy phạm pháp luật" [19]. Mặc dù có sự chưa thống nhất trong các quy định thì chúng ta cũng có thể đưa ra cách hiểu về Văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ như sau: Văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ là quyết định pháp luật có giá trị áp dụng chung do Bộ trưởng, Thủ tưởng cơ quan ngang Bộ ban hành.

Loại văn bản này có những đặc điểm chung của văn bản quy phạm pháp luật và có những đặc điểm riêng của một văn bản lập quy do cơ quan hành pháp ban hành.