phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn có kết cấu chủ yếu gồm 3 chương, 7 tiết: Chƣơng 1: Tình hình tôn giáo ở Việt Nam và quan điểm, chính sách tôn giáo của Đảng, Nhà nước ta hiện nay. Chƣơng 2: Thực trạng việc thực hiện chính sách tôn giáo của Đảng, Nhà nước ta hiện nay. Chƣơng 3: Xu hướng tôn giáo ở Việt Nam và kiến nghị nhằm đổi mới việc thực hiện chính sách đối với tôn giáo. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 TÌNH HÌNH TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM VÀ QUAN ĐIỂM, CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO CỦA ĐẢNG, NHÀ NƢỚC TA HIỆN NAY 1.
Tình hình tôn giáo ở Việt Nam 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm tín ngưỡng Theo Từ điển Tiếng Việt phổ thông, tín ngưỡng là lòng tin và sự ngưỡng mộ một tôn giáo hay một chủ nghĩa. Thông thường tín ngưỡng được hiểu theo các nghĩa: Nghĩa rộng, để chỉ niềm tin và sự ngưỡng mộ của con người về một lực lượng, một chủ thuyết, nhưng thường được hiểu là tin vào lực lượng siêu nhiên có khả năng chi phối, thậm chí quyết định cả số phận của con người, theo đó họ luôn phải tôn thờ, sùng bái.
Nghĩa hẹp, tín ngưỡng là chỉ một niềm tin - yếu tố quan trọng bậc nhất cấu thành của ý thức tôn giáo; hoặc là các hình thức khác với tôn giáo, như người Việt thường gọi “tín ngưỡng dân gian”, hay “các hình thức tín ngưỡng” (như: thờ cúng tổ tiên, thờ thành hoàng, thờ mẫu, thờ các dạng thần như thần bếp, thần thổ công…). Vậy là, tín ngưỡng được hiểu ở các phạm vi rộng, hẹp khác nhau: tín ngưỡng rộng hơn tôn giáo, tín ngưỡng đồng nghĩa với tôn giáo và tín ngưỡng là một bộ phận cấu thành của tôn giáo. Song có một điểm chung ở đây là, tín ngưỡng là những hình thức và hành vi biểu thị niềm tin của con người vào các hiện tượng và sức mạnh siêu nhiên, nằm ngoài giới hạn khách quan trong sự hiểu biết của con người, rằng con người có thể thông quan với thế giới siêu nhiên đó, nhằm thỏa mẵn những nhu cầu và ước vọng trần thế của mình. Khái niệm tôn giáo Tôn giáo (Religare), đó là sự nối liền với cái tột cùng, như sự gắn bó với Chúa, với Thượng đế; là sự phản ánh mối quan hệ giữa con người với 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thần thánh; giữa thế giới vô hình với thế giới hữu hình; giữa cái thiêng liêng với cái tục.
Theo quan điểm mác-xít, tôn giáo vừa là một hình thái ý thức xã hội, vừa là một thực thể xã hội. Là một hình thái ý thức xã hội, tôn giáo có kết cấu gồm: Tâm lý, tình cảm, niềm tin, hệ tư tưởng. Là một hiện tượng xã hội, tôn giáo thông thường có kết cấu gồm: ý thức, nghi lễ, luật lệ và tổ chức. Vậy, tôn giáo là tín ngưỡng của con người vào các vị thánh thần cụ thể, có kết cấu là một hệ thống các giáo lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức.
Các hình thức tôn giáo cụ thể có thể kể ra là: đạo Phật, đạo Hồi, đạo Công giáo và Tin lành. Tuy nhiên cũng có nhà nghiên cứu không đưa vào định nghĩa - nội hàm, khái niệm tôn giáo dấu hiệu như “tổ chức” và khi bớt đi dấu hiệu đó thì đương nhiên ngoại diên của khái niệm này đã được mở rộng rất nhiều. Khái niệm mê tín dị đoan Mê tín dị đoan, đó là tình trạng người ta quá tin vào lực lượng siêu nhiên, đến mất lý trí, mê muội, tốn tiền của và huỷ hoại sức khoẻ, thậm chí cả sinh mạng, vậy nên “Hoạt động mê tín phải bị phê phán và loại bỏ”. Để phân biệt mê tín dị đoan với các hình thức tín ngưỡng, tôn giáo, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng: “Mê tín nói ở đây căn cứ vào trình độ và lợi ích của xã hội, lấy đó là mặt bằng xã hội để xác định.
Những gì trái với lợi ích của xã hội, gây thiệt hại cho chính những người tin theo mê muội và không phù hợp với trình độ tiến bộ chung được cả xã hội nhìn nhận là mê tín” [6]. Chẳng hạn, theo tập quán của người Ấn Độ, khi một người đàn bà gặp phải khó khăn lúc lâm bồn thì chỉ cần uống một chén nước đã được mẹ chồng nhúng ngón chân cái vào sẽ có… thể sinh nở dễ dàng và nhanh chóng. Còn như ở Việt Nam, người ta tin: Các yếu tố ngày, giờ và năm sinh của mỗi người có ảnh hưởng quyết định đến tương lai, sự nghiệp, tình cảnh gia đình và cả tuổi thọ của người đó. Đặc biệt là quan niệm nếu hai người nam, nữ sinh ra vào những năm “kỵ” nhau mà kết hôn với nhau thì sẽ không có hạnh phúc, thậm chí trong những trường hợp nghiêm trọng một trong hai người còn có 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thể chết sớm.
Dễ thấy hơn là trong các đám tang, các lễ cúng, người ta đốt vàng mã với những hình tượng quần áo, giày dép, tiền bạc, ngựa xe, nhà cửa, v. làm bằng chất liệu giấy để gửi cho những người đã chết ở cõi khác sử dụng… Tất cả những điều này nói chung được gọi là mê tín [47]. Các khái niệm trên đây, chúng tôi rút ra từ khá nhiều quan niệm của các nhà tôn giáo học ở trong và ngoài nước, song vẫn không hy vọng đó đã là nhận thức có sự thống nhất cao nhất. Trong giới nghiên cứu, nó cũng chỉ là tương đối mà thôi, vì thế việc bổ sung, phát triển các khái niệm này vẫn luôn được đặt ra hiện nay.
Quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo Tôn giáo, với tính cách là một hình thái ý thức xã hội, trên cơ sở tồn tại xã hội, phản ánh hư ảo hiện thực khách quan, vì thế, so với các hình thái ý thức xã hội khác, như chính trị, đạo đức, pháp quyền, nghệ thuật. nó được xem là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt. Còn với tính cách là một hiện tượng xã hội (thực thể), tôn giáo là một bộ phận thuộc kiến trúc thượng tầng xã hội, nên trong mối quan hệ với cơ sở hạ tầng, nó chỉ là yếu tố bị quyết định, là tính thứ hai mà thôi. Tôn giáo thường được xem là một yếu tố mang tính bảo thủ của thượng tầng kiến trúc, ngay cả khi tồn tại xã hội đã có những thay đổi căn bản, bởi nó đã ăn sâu vào tình cảm, tư tưởng, trở thành thói quen, tập quán, truyền thống của con người qua các thế hệ.
Qua sự phản ánh của tôn giáo, những lực lượng tự phát của tự nhiên và xã hội lại trở thành “sức mạnh siêu nhiên”, có quyền uy tối thượng và vô hình tác động đến một cộng đồng, một nhóm xã hội có tổ chức. Đấy chính là bản chất của tôn giáo, bởi vì, "Tất cả mọi tôn giáo chẳng qua chỉ là sự phản ánh hư ảo - vào đầu óc của con người ta - của những lực lượng ở bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh mà trong đó những lực lượng ở trần thế đã mang hình thức những lực lượng siêu trần thế" [2, tr. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Như thế, nội dung phản ánh trong tôn giáo đã tách khỏi hiện thực, bồng bềnh và được nâng lên, gán cho nó là những lực lượng siêu nhiên, được thần thánh hoá, trở thành ý thức tôn giáo, thực thể tôn giáo. Vậy, bản chất, nguồn gốc của tôn giáo, sâu xa và trực tiếp, đều được quy định bởi những yếu tố tự nhiên và xã hội, trong đó lĩnh vực kinh tế - xã hội là cơ bản nhất.
Chỉ có điều, dường như không cưỡng được, rằng tôn giáo xuất hiện, tồn tại và phát triển không phải từ và do thần linh, thượng đế, mà là ngay trong cuộc sống hiện thực của con người, nhưng rồi, khi chính con người sáng tạo ra nó, thì ngay lập tức, lại rơi vào tình cảnh bị lệ thuộc bởi sản phẩm do chính mình tạo ra. Do đó, khi xem xét sự hình thành, tồn tại, phát triển và bản chất của tôn giáo, đòi hỏi phải tìm hiểu những nhân tố quy định nên nó, đó là tồn tại xã hội, với phương thức sản xuất vật chất với những hoàn cảnh xã hội, môi trường tự nhiên mà con người sống và hoạt động; đó là cơ sở hạ tầng xã hội, gồm những quan hệ sản xuất khác nhau. Từ đây đòi hỏi chúng ta phải có quan điểm duy vật lịch sử để nhận thức về sự vận động, phát triển của tôn giáo nói chung, của các tôn giáo nói riêng qua các thời kỳ lịch sử khác nhau. Trong sự tồn tại của mình, tôn giáo luôn có vai trò xã hội, cả tích cực và tiêu cực.
Trong đó đáng chú ý là, văn hoá, đạo đức của tôn giáo có tính lành mạnh, hướng thiện nên đã trở thành nhu cầu, không phải là hư ảo, mà rất thật, của đồng đảo quần chúng nhân dân. Cùng với tính lịch sử và tính quần chúng, tôn giáo trong xã hội có giai cấp còn mang tính chất chính trị rõ rệt. Điều đó giải thích về tính phức tạp và nhạy cảm của tôn giáo. Cũng vì thế mà các thế lực chính trị khi thấy rõ vai trò xã hội to lớn của tôn giáo, đã luôn chú ý đến việc tranh thủ, lợi dụng tôn giáo vào các mục đích chính trị.
Trong các chế độ trước đây, giai cấp thống trị thường sử dụng tôn giáo như là một phương tiện để nô dịch, áp bức quần chúng nhân dân, duy trì địa vị của mình. Đồng thời, sự xuất hiện và biến động của tôn giáo ở mỗi thời đại, giai đoạn của lịch sử cũng chính là sự phản ánh kết quả của cuộc đấu tranh của quần chúng nhân dân chống lại giai cấp thống trị; phản ánh khát vọng của họ vươn tới tự do, 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com dân chủ. Vì thế, mọi sự biến đổi của tôn giáo bao giờ cũng gắn liền với sự biến đổi của cơ cấu xã hội - giai cấp. Với ý nghĩa là nhu cầu của quần chúng nhân dân, tôn giáo còn tồn tại lâu dài và sẽ chỉ mất đi khi những cơ sở vật chất và tinh thần để nó tồn tại không còn nữa.
Đó là, đời sống hiện thực xuất hiện những điều kiện cần và đủ cho việc giải phóng hoàn toàn quần chúng nhân dân, tạo điều kiện cho mỗi người, mỗi cộng đồng làm chủ tự nhiên và làm chủ xã hội. Về điều này, Ph.