CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ HƯỚNG TIẾP CẬN LÝ THUYẾT 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Ngoài nước “Các chuyên gia dân số và kinh tế phát biểu rằng, già hóa dân số là một trong những xu hướng có ý nghĩa nhất của thế kỷ 21, có tác động đến toàn bộ các khía cạnh của đời sống xã hội của thế giới và từng quốc gia. Dân số già, điều đó có nghĩa là tuổi thọ dân cư tăng lên và đó là hệ quả tích cực của phát triển kinh tế, chăm sóc y tế và phúc lợi xã hội.
Theo thống kê, hiện nay trên thế giới có gần 7 tỷ người và 1/9 trong số này là người từ 60 tuổi trở lên. Theo dự báo, đến năm 2050 dân số thế giới đạt 9,2 tỷ người và tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên sẽ là 1/5, nghĩa là cứ 5 người thì có một người cao tuổi, … Theo Liên hợp quốc, già hóa dân số đang diễn ra ở tất cả các Châu lục và các quốc gia trên toàn thế giới với tốc độ khác nhau. Già hóa dân số đang tăng nhanh ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt nam. Chẳng hạn, để tỷ lệ người già trong tổng số dân của Hàn Quốc tăng từ 7% lên 14% chỉ mất có 18 năm, ở Nhật Bản mất 24 năm, thì ở Thụy Điển mất 85 năm, ở Hoa kỳ mất 73 năm… Tương tự như vậy, để tỷ lệ người già tăng từ 14% – 20% Hàn Quốc chỉ mất có 8 năm, Nhật Bản là 12 năm, thì ở Thụy Điển mất 39 năm và Hoa Kỳ mất 21 năm.
Bên cạnh việc được coi là thành tựu của quá trình phát triển, già hóa dân số cũng tạo ra thách thức về mặt kinh tế, xã hội và văn hóa ở các cấp độ cá nhân, gia đình, cộng đồng và xã hội trên toàn thế giới. Thách thức lớn nhất là thay đổi cơ cấu lao động, tỷ lệ người ở độ tuổi cao (từ 45 – 60 tuổi) sẽ tăng lên và tỷ lệ gia nhập thị trường lao động sẽ có xu hướng giảm đi và như vậy, để đáp ứng nhu cầu nhân lực cho nền kinh tế, các nước phải sử dụng lao động già hơn (đồng nghĩa với việc tăng tuổi nghỉ hưu để có thêm nhân lực cho nền kinh tế). Về mặt kinh tế, già hóa dân số và dân số già có ảnh hưởng kép đến nền kinh tế. Một mặt, năng suất lao động của nhóm tuổi cao sẽ kém hơn so với các nhóm tuổi trẻ khác trong lực lượng lao động, dẫn đến thu nhập của nền kinh tế nói chung và của từng gia đình nói riêng bị ảnh 10 hưởng.
Điều này dẫn đến hệ lụy là những người trẻ tuổi phải làm việc nhiều hơn để bù đắp thiếu hụt thu nhập của gia đình. Mặt khác, chi phí chăm sóc y tế và các phúc lợi khác cho người cao tuổi tăng lên, ảnh hưởng đến đầu tư cho phát triển. Về mặt xã hội, trong một xã hội dân số già, các vấn đề xã hội sẽ phát sinh như quan hệ giữa các thế hệ, sự chăm sóc cho người già của từng gia đình và xã hội… sẽ là những vấn đề các quốc gia phải quan tâm. Như cảnh báo của Tổng thư ký Liên hợp quốc “Ảnh hưởng về kinh tế và xã hội của hiện tượng già hóa dân số có ý nghĩa vô cùng sâu rộng, không chỉ tác động tới cá nhân người cao tuổi và gia đình họ mà còn tác động lan tỏa tới toàn xã hội và cộng đồng toàn cầu theo những cách thức chưa từng được biết đến” (UNFPA, 2012).” 5 Thông Tấn Xã Việt Nam ngày 03/02/2004 cho biết kết quả của Viện nghiên cứu Pháp (INED), thực hiện các nước thành viên Châu âu (EU) bao gồm Bồ Đào Nha, Cộng Hòa Séc, Hà Lan, Đức, Italia, … người già ở phía nam EU thì thích sống với những người thân trong gia đình.
Các nước phía bắc EU thì tình trạng người cao tuổi sống tại các trung tâm dưỡng lão đang có xu hướng ngày càng tăng. Ví dụ: Hà Lan, chỉ có 8% số người già trên 75 tuổi đã ly hôn, góa bụa, hoặc độc thân sống chung với các thành viên khác trong gia đình, số còn lại sống trong cơ sở xã hội, Cộng hòa Séc và Bồ Đào Nha có đến 50 % người sống chung với người thân, Đức và Hà Lan rất nhiều người sống một mình trong nhà của họ vì các dịch vụ tạo điều kiện chăm sóc tại nhà tương đối phát triển. Sự khác biệt trong cách chọn nhà của người già ở nước EU là do chuẩn mực về văn hóa, lý do về kinh tế, chính sách xã hội của từng quốc gia là khác nhau. Kết quả nghiên cứu của INED cho thấy ngày càng có nhiều người trên 75 tuổi sống trong các cơ sở xã hội.
Chương “Lão hóa và người lớn tuổi” của John J. Macionis trong tác phẩm “Xã hội học” (2004) đã trình bày rõ thực trạng người cao tuổi đang gặp phải ở các nước, các nền văn hóa khác nhau. Tác giả đã phân tích và lí giải dưới nhiều góc độ khác nhau về hiện trạng số lượng người cao tuồi ở Mỹ thêm đông. Tác phẩm đã làm rõ được vấn đề tình trạng người cao tuổi ở các nước phát triển đang phải đối mặt như: phân biệt đối xử và định kiến xã hội trong vần đề nghèo đói.
Sự cô lập của xã 5 http://www.vn/ “Xu hướng già hóa dân số và an sinh xã hội trong thế kỉ 21”, PGS. Mạc Văn Tiến 11 hội đang dần trở thành nổi lo âu của hàng triệu người cao tuổi, trong đó nữ giới chiếm số đông. Một thống kê của Mỹ vào năm 1985 cho thấy, khoảng 40% sống một mình so với nam giới chiếm đến 14%, tỷ lệ sống với người thân chiếm 17,8 % đối với nữ và 7,4 % đối với nam hay sống trong nhà dưỡng lão nữ 3,7 % nam là 1,3 %. Căn cứ vào những thông tin và chỉ báo ta thấy rằng, số lượng người cao tuổi sống tại các trung tâm đang có dấu hiệu tăng dần.
Nguyên nhân chủ yếu là họ không có gia đình hoặc con cái không muốn sống chung với họ, tuy nhiên tùy thuộc vào quan điểm và cách sống của mỗi quốc gia mà thực trạng này diễn ra nhiều hay ít. người cao tuổi khi được đưa vào viện dưỡng lão để chăm sóc đã ảnh hưởng rất lớn đến tinh thần và tâm lí họ, bởi vì đặc điểm tâm lí người cao tuổi khi về già muốn được sống bên con cháu và người thân trong gia đình, họ muốn chia sẻ những kinh nghiệm mà minh đã từng trải cho con cháu thông qua việc hồi tưởng quá khứ. Do đó, chúng ta cần phải quan tâm và cải thiện mối quan hệ giữa các thành viên trong trung tâm để học có một cuộc sống ý nghĩa hơn, có động lực đế tiếp tục cuộc sống. Trong nước “Theo các dự đoán của Liên Hợp quốc, số lượng người Việt Nam trên 65 tuổi sẽ tăng từ 6,3 triệu người hiện nay lên 18 triệu người vào năm 2040, chiếm tới hơn 18% số dân và biến Việt Nam từ một xã hội trẻ thành một xã hội già.
Sự biến đổi dân số này mang đến những hậu quả khắc nghiệt, đòi hỏi phải có những hành động chính sách và thay đổi hành vi trong xã hội để giúp giảm nhẹ hậu quả. Tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội Nguyễn Trọng Đàm cho rằng, già hóa dân số tác động đến việc thiếu hụt nguồn nhân lực của quốc gia, những yêu cầu về chi tiêu ngân sách để đảm bảo an sinh xã hội cũng như phát triển các hệ thống dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi. Riêng nguồn nhân lực, để giải quyết vấn đề này cần chú ý đến các giải pháp tận dụng được nguồn nhân lực của quốc gia, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực bằng tăng năng suất lao động để bù lại cho lực lượng đã không còn làm việc. Đồng thời, phát triển hệ thống bảo hiểm xã hội để người dân ngay từ độ tuổi lao động phải được tham gia, tích lũy được để khi về già có khả năng trang trải các chi phí là một vấn đề chính phủ Việt Nam đang tính đến.
Bên cạnh đó, cần triển 12 khai đồng bộ các chính sách, chiến lược phát triển kinh tế xã hội hướng vào mục tiêu đảm bảo công bằng xã hội và chăm lo cho nhóm yếu thế, đặc biệt là những người cao tuổi. Thứ trưởng nhấn mạnh rằng chúng ta phải coi vấn đề già hóa dân số là một tham số quan trọng và phải được xem xét trong các mô hình, chiến lược phát triển 6 “Theo số liệu của Bộ Y tế, hiện người cao tuổi ở Việt Nam chiếm 10,5% dân số cả nước. Điều đáng nói là tuổi thọ bình quân của người Việt Nam đã tăng cao nhưng số năm sống khỏe mạnh lại khá thấp. Chỉ có khoảng 5% người cao tuổi của cả nước có sức khỏe tốt, còn lại 95% không khỏe mạnh và mang trong mình nhiều thứ bệnh như: tăng huyết áp, viêm khớp, bệnh phổi – phế quản tắc nghẽn mạn tính, đái tháo đường, sa sút trí tuệ… Trong khi đó, đa số người cao tuổi nước ta chưa có thói quen khám bệnh định kỳ vì vậy khi phát hiện bệnh thường ở giai đoạn muộn khiến việc chữa trị rất khó khăn.
Tình trạng bệnh tật đã ảnh hưởng lớn đến đời sống tâm lý, các hoạt động sinh hoạt hàng ngày và sự hòa nhập cộng đồng của người cao tuổi. Các chuyên gia về dân số khẳng định, rõ ràng già hóa dân số sẽ tác động mạnh mẽ đến kinh tế xã hội và mọi mặt của đời sống. Nếu không có sách lược đối phó kịp thời, kể cả điều chỉnh các chính sách về dân số, lao động, việc làm, an sinh xã hội… phù hợp thì nó sẽ trở thành gánh nặng, áp lực lớn cho nhà nước lẫn từng tế bào xã hội.” 7 Ấn phẩm “Tổng quan kết quả nghiên cứu, điều tra về cơ cấu dân số theo tuổi và giới tính của Bộ Y tế” (ở chuyên đề 5: Già hóa dân số – mục IV), quan điểm của Việt Nam trong già hóa dân số có đề cập đến quan điểm của Đảng, nhà nước về giải quyết già hóa dân số với nội dung được đề cập chủ yếu là về các dịch vụ xã hội do Nhà nước ban hành. Tác phẩm nói về cảm giác cô đơn là đáng sợ nhất ở người cao tuổi.
Chính vì vậy, “được sống vui vẻ cùng con cháu, tham gia vào các hoạt động cộng đồng… là những nhu cầu giản dị của người cao tuổi nói chung.