Chương I — Tổng quan tài liệu Chương 2 ~ Đối tượng và phương pháp nghiên cứu Chương 3 — Kết quả nghiên cứu và bàn luận Phi luận và kiến nghị CHUONG 1 TONG QUAN TAI LIEU 1. CAY XANH DO THI VA VAI TRO TRONG CAI THIEN MOI TRUONG 1. Cây xanh đô thị Cây xanh có ý nghĩa và vai trò quan trọng, là một thành phần không thể thiếu được của đô thị. Cây xanh tạo môi trường sống tốt cho con người, tạo cảnh quan đẹp, gợi mở những tâm hồn lãng mạn, gây nguồn cảm xúc cho con người, góp phần chia sẻ nỗi buồn niềm vui và hạnh phúc và là nỗi niềm đam mê của biết bao người vv.
Có rất nhiều khái niệm được đề cập về CXĐT. Theo Nghị định số 64/2010/NĐ-CP ngày 11/6/2010 của Chính phủ, cây xanh đô thị được hiểu là cây xanh sử dụng công cộng, cây xanh sử dụng hạn chế và cây xanh chuyên dụng trong đô thị [8]. Trong đó, cây xanh sử dụng công cộng đô thị là các loại cây xanh được trồng trên đường phố (gồm cây bóng mát, cây trang trí, dây leo, cây mọc tự nhiên, thảm cỏ trồng trên hè phố, dải phân cách, đảo giao thông); cây xanh trong công viên, vườn hoa; cây xanh và thảm cỏ tại quảng trường và các khu vực công cộng khác trong đô thị. Cây xanh sử dụng hạn chế trong đô thị là cây xanh được trồng trong khuôn viên các trụ sở, trường học, bệnh viện, nghĩa trang, các công trình tín ngưỡng, biệt thự, nhà ở và các công trình công cộng khác do các tô chức, cá nhân quản lý và sử dụng.
Cây xanh chuyên dụng trong đô thị là các loại cây trong vườn ươm hoặc phục vụ nghiên cứu. Cây xanh đô thị tạo nên hệ sinh thái quan trọng, có thể nói là hệ sinh thái quy mô lớn duy nhất trong môi trường đô thị. Dựa trên những đặc điểm khác nhau như về giá trị sử dụng, hình dáng thực vật, nguồn gốc, vị trí và chức năng của cây xanh đô thị để xác lập những cơ sở phân loại khác nhau. Theo nguồn gốc người ta có thể phân theo nhóm cây trồng nhân tạo và nhóm cây tự nhiên.
Tuy nhiên do đặc điểm phát triển lịch sử của mỗi đô thị, cách phân chia này đôi khi khó xác định và không thuận lợi trong việc đánh giá, quy hoạch phát triển cây xanh ở đây. Ví dụ hầu hết đô thị ở nước ta không có nhiều cây xanh tự nhiên mà chủ yếu là hệ thống cây trồng nhân tạo. Dựa vào đặc điểm thực vật như phân theo lá cây (cây lá rộng, cây lá kim, ; hay theo hương sắc hoa; hay tính thích ứng (cây vùng ôn đới, cây vùng nhiệt đới, .): hoặc căn cứ theo chiều cao tự nhiên của cây chia nhóm cây đại mộc (cây cao. trên 20 ~ 25 m), nhóm cây trung bình (cao 10 ~20 m), cây tiểu mộc (cao dưới 10 m).
Việc phân chia này có lợi cho việc thiết kế chọn cây trồng ở các khu vực, định mức quản lý, tuy nhiên sự sinh trưởng kích thước của cây trong tự nhiên khác với khi được trồng trong đô thị, do vậy hoạch định mức quản lý thời gian và kích thước cây sẽ gặp khó khăn. Theo mục đích sử dụng có thể phân loại cây xanh thành 3 nhóm: Cây che bóng hay cây bóng mát là những cây có thân gỗ lớn, lá thường xanh hay rụng. Chúng có chiều cao từ 5 — 50 m, sống lâu 30 — 40 năm. Có loài sống hàng nghìn năm.
Cây bóng mát có nhiều loại, thường được chọn trồng ở đường phó, khu nhà ở, công sở, trường học, vườn hoa.Trong cây bóng mát có thể chia ra các loại: cây bóng mát thường, cây bóng mát có hoa đẹp, ăn qủa, hay có hoa thơm [46]; Cây che phủ nền hay là cỏ. Cỏ là mảng màu trang trí tầng thấp. Cỏ có chức năng làm “nền” cho đất xanh, có tác dụng tạo nên một không gian rộng lớn hơn thực tế, tạo nên cảm giác yên tĩnh. Mặt khác cỏ còn có tác dụng rõ rệt để chống xói mòn đất, giữ ẩm, lắng lọc bụi băm.
Ở nước ta hiện nay trồng phổ biến các loại cỏ gà, cỏ lá tre, cỏ gừng, một số loại được nhập về trồng tại các sân thé thao; Cay trang tri là những cây thân gỗ nhỏ mọc bụi, hay riêng lẻ, cây leo giàn và cây thân thảo. Chúng thường được trồng làm cảnh đề trang trí ở tầng thấp, trồng trong chậu trưng bày trong nhà, trồng dàn leo [46]. Dựa vào hình dạng tán cây để phân loại, cây sinh trưởng, phát triển tự nhiên thường có hình dạng tán cây nhất định như tán hình tròn, hình nam, hình tháp, rủ, phân tầng, có loài lại phát triển theo kiểu tự do. Ngoài ra hình dạng tán cây còn thay đổi do điều kiện ánh sáng, cây tán đều hay lệch do ánh sáng phân phối đều hay không.
Kết hợp tỉnh tế các kiểu tán khác nhau sẽ tạo nên những cảnh quan hấp dẫn. Hoặc căn cứ vào vị trí và chức năng của cây xanh để phân loại cây xanh. Theo quy chuẩn Việt Nam gồm 3 nhóm chính: Nhóm I- Cây xanh sử dụng công cộng là tất cả các loại cây xanh được trồng trên đường phố và ở khu vực sở hữu công, công (công viê , vườn thú, vườn hoa, vườn dạo, thảm cỏ tại dải phân làn, các đài tưởng niệm, quảng trường); Nhóm 2 - Cây xanh sử dụng hạn chế là tắt cả các loại cây xanh trong các khu ở, các công sở, trường học, đình chùa, bệnh viện, nghĩa trang, công nghiệp, kho tàng, biệt thự, nhà vườn của các tổ chức, cá nhân; Nhóm 3 - Cây xanh chuyên dụng là các loại cây trong vườn ươm, cách ly, phòng hộ hoặc phục vụ nghiên cứu [3]. Vai trò của cây xanh trong việc cải thiện môi trường đô thị Cây xanh, một thành phần quan trọng trong các công trình kiến trúc, có vai trò hết sức quan trọng trong việc điều hoà khí hậu, bảo vệ môi trường và giải quyết các vấn đề môi sinh.
Cùng với việc giảm thiểu nguồn ô nhiễm thì sử dụng cây xanh đang là giải pháp hiệu quả nhất trong việc bảo vệ môi trường. Cây xanh có tính năng cải thiện môi trường đô thị có thể tóm tắt như sau: - Cây xanh làm giảm sự nhiễm bẩn môi trường không khí Không khí giữ vai trò cực kì quan trọng trong sự tồn tại của mọi hình thức sống trên hành tỉnh chúng ta. Khí quyển bao quanh quả đắt và được chia thành nhiều lớp, nhưng 95% khối lượng không khí nằm ở lớp đối lưu từ độ cao 0 — 10 km trên bề mặt trái đất. Còn lại ở các lớp bình lưu từ độ cao 10 ~ 50 km, trong đó lớp ozon xuất hiện ở độ cao 18 - 30 km.
Lớp trung lưu ở độ cao trên 50 ~ 90 km và lớp ngoài. Trong lớp đối lưu thì tới 99% thể tích không khí sạch chứa 2 loại khí N2 (78%), O2 (21%). 1% còn lại là các khí khác như argon (0,93%), CO2 (0,03%), hơi nước. Các thành phần này hầu như không đồi.
Tuy nhiên trong quá trình phát triển của các hoạt động xã hội loài người, và do sự phân giải tự nhiên của sinh vật nhất là tại các đô thị, qúa trình ô nhiễm không khí đã không ngừng tăng lên. Đặc biệt nặng nề ở những khu vực trong tình trạng công nghiệp lạc hậu, phương tiện kiểm soát và giám sát ô nhiễm không khí thiếu thốn. Sự ô nhiễm không khí diễn ra do khói thải, khí thải từ các nhà máy, giao thông, khí thải của con người ở mật độ cao. Biểu hiện nặng nề nhất là các khí SOx, NOx, COx và những khí gây hiệu ứng nhà kính, khí gây thủng tầng ozon: CO2, NO, CFC.
Ô nhiễm không khí gây ảnh hưởng rất lớn tới sức khỏe con người, súc vật, cây cối và các vật chất khác. Đối với con người, súc vật có thê gây nên các bệnh ung thư da, mù đác mạc, hen suyễn. hay như làm chết cây, biến đổi sắc tố khác thường cho cây cói.Để khống chế ô nhiễm không khí người ta tiến hành nhiều giải pháp, trong đó vấn đề tăng cường trồng cây xanh ở khu vực đô thị là một trong những giải pháp hữu hiệu. Hiện tượng nóng lên toàn cầu đang được các quốc gia và các nhà khoa học đặc biệt quan tâm và tập trung nghiên cứu các giải pháp có tính chất tòan cầu.
Sự nóng lên toàn cầu tiềm ẩn những tác động tiêu cực tới sinh vật và các hệ sinh thái. Một trong những nguyên nhân chính gây ra hiện tượng này là sự tăng lên của khí thải nhà kính. Theo IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) (2000) thì khí carbonic (CO2) chiết tới 60% nguyên nhân của sự nóng lên toàn cầu. Nồng độ CO2 trong không khí đã tăng 28% từ 288 ppm lên 366 ppm kể từ năm 1850 tính tới năm 1998 Cây xanh với quá trình quang hợp của mình đã hấp thu một lượng lớn khí CO2, giúp giảm thiểu đáng kể lượng thán khí, đồng thời không ngừng làm gia tăng lượng khí O2 cho khí quyền.
Tuy nhiên tác dụng này có hiệu qủa rõ ràng khi cây trồng trên những mảng lớn và ở khắp nơi như các khu công viên, đường phố, khu rừng du lịch, các rừng phòng hộ ngoại thành. Theo tài liệu nghiên cứu của Nhật Bản: Trung bình 1 ha rừng hay vườn cây rậm rạp có thể hấp thụ 1.000 kg CO2 và thai ra 730kg O2 mỗi ngày, trung bình 1 ha thảm cỏ có thể hấp thụ 360kg CO2 và tạo ra 240kg O2 mỗi ngày. Trung bình I người lớn mỗi ngày đêm hô hấp 0,75kg O2 và thải ra 0,9kg CO2. Do đó mỗi người dân đô thị cần diện tích khoảng 10m2 cây xanh hoặc 25m2 thảm cỏ để bảo đảm không khí tốt nhất cho cuộc sống, Ngoài ra, người ta thường ví cây xanh đối với môi trường đô thị tương tự như là lá phổi hô hấp của con người: Cây xanh có khả năng hấp thụ tiếng ồn, khả năng hấp thụ tiếng ồn của cây xanh phụ thuộc vào dải cây xanh ram rap hay thưa thớt, rộng hay hẹp, cao hay thấp; Cây xanh có tác dụng sát trùng, diệt các vi trùng, vi khuẩn độc hại, vệ sinh môi trường, há p thụ các khí độc hại.
Như là các loại cây sau (xếp thứ tự từ cây có tác dụng sát trùng cao đến thấp): các loại cây thông, sồi đỏ, trắc bá diệp, linh sam, sồi đen, trăn, dâu da. Khi không khí hay đất, nước bị ô nhiễm thì cây xanh có thể bị biến đổi về màu sắc, hình dạng và màu sắc của thân và lá cây biến đồi. Vì vậy đôi khi người ta còn dùng cây xanh để phát hiện (làm chỉ thị) ô nhiễm môi trường công nghiệp.