CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Kiểm tra, đánh giá Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh là một khâu quan trọng trong việc nhận định thực trạng nhận thức của học sinh và quá trình định hướng hoạt động giảng dạy của giáo viên. Hiện nay, có rất nhiều khái niệm về kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh được đưa ra song các khái niệm đều có điểm chung: “ Kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh là quá trình thu thập, phân tích, xử lí thông tin về kiến thức, kĩ năng và thái độ của học sinh và theo mục tiêu của môn học, nhằm đề xuất các giải pháp để thực hiện mục tiêu của môn học đó.” [1] Từ khái niệm trên, chúng tôi cho rằng kiểm tra đánh giá kết quả trong môn Lịch sử và Địa lí của học sinh tiểu học là quá trình thu thập, phân tích, xử lí các thông tin về kiến thức, kĩ năng, thái độ của học sinh theo mục tiêu của môn Lịch sử và Địa lí nhằm đề xuất các giải pháp để thực hiện mục tiêu của môn Lịch sử và Địa lí.
Khái niệm đánh giá năng lực của học sinh Đánh giá là quá trình thu thập, xử lí và phân tích thông tin về một cái gì đó để tìm ra các chỉ số về lượng, giá trị hoặc sự quan trọng của nó trong so sánh với mục đích, các mục tiêu đã đặt ra từ trước nhằm đưa ra ý kiến, phán xét, khuyến nghị giúp cải thiện, nâng cao chất lượng.[4] Như vậy, đánh giá năng lực của học sinh là quá trình thu thập, xử lí và phân tích thông tin về các mặt năng lực của học sinh để tìm ra các năng lực vượt trội hoặc còn hạn chế nhằm có được các quyết định đúng đắn trong giáo dục với mục đích là phát huy các năng lực vượt trội và khắc phục các năng lực hạn chế nhằm cải thiện, nâng cao mức độ và chất lượng thực hiện các công việc liên quan đến các hoạt động (học tập, sinh hoạt, giao tiếp,.) hàng ngày của học sinh. Khái quát chung về việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập ở tiểu học theo định hướng phát triển năng lực 1. Mục đích, vai trò của việc kiểm tra, đánh giá 1. Mục đích Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh được tiến hành sẽ giúp cho học sinh củng cố tri thức, phát triển trí tuệ.
Thông qua kiểm tra, đánh giá tạo điều kiện cho học sinh tái hiện, chính xác hóa tri thức, hoàn thiện, khắc sâu những tri thức đã thu lượm được. Bên cạnh đó rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo vận dụng tri thức, phát triển năng lực tư duy sáng tạo. 14 Luan van Kiểm tra, đánh giá giúp học sinh thấy được những sai sót, nguyên nhân để kịp thời điều chỉnh hoạt động học tập của bản thân, nhận ra khả năng học tập của bản thân để định hướng nghề nghiệp sau này. Để đánh giá thì các bài kiểm tra là một phương tiện, dựa vào kết quả của nó, người ta so sánh, đối chiếu với nhau để xem xét sự tiến bộ của học sinh trong thời gian học tập.
Mặt khác, kiểm tra, đánh giá có thể xếp hạng học sinh, qua đó đánh giá kĩ năng, trình độ của học sinh cũng như nguồn gốc những sai sót mà học sinh thường mắc phải để xác định điểm bắt đầu hoặc điểm tiếp theo của quá trình giảng dạy và tìm ra phương pháp phù hợp giúp học sinh nắm vững kiến thức. Đồng thời kiểm tra, đánh giá có thể so sánh giữa học sinh lớp này với tập thể học sinh lớp khác để đánh giá quá trình giảng dạy của giáo viên, đánh giá một phương pháp giáo dục hay sáng kiến cải tiến phương pháp giảng dạy nào đó. Nội dung của việc kiểm tra, đánh giá là những kết quả học tập hàng ngày, cũng như những kết quả phản ánh trong các kì kiểm tra định kì và kiểm tra tổng kết các mặt kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo của từng môn học. Kết quả của kiểm tra, đánh giá được thể hiện chủ yếu bằng điểm số theo thang điểm đã được quy định, ngoài ra, việc kiểm tra đánh giá thể hiện bằng lời nhận xét của giáo viên.
Việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập có tác dụng quyết định đối với quá trình dạy học, vì nó khẳng định và công nhận những thành quả đã đạt được và định hướng những mục tiêu cần phấn đấu trong tương lai của người giáo viên. Qua kiểm tra, đánh giá, giáo viên có thể phân loại học sinh theo nhóm lớp, đo lường sự phát triển, định ra chương trình học tập, rèn luyện cá nhân, đồng thời báo cáo kết quả về trình độ, khả năng của học sinh ở từng thời điểm cho gia đình và nhà trường biết từ đó giúp các nhà quản lí giáo dục đánh giá được khả năng của học sinh ở các trường, các tỉnh và khu vực mà đưa ra những kết luận, đánh giá chính xác trong nghiên cứu giáo dục và đề ra chương trình giáo dục phù hợp và hiệu quả nhất. Đối với học sinh Hiện nay, theo xu hướng đào tạo học sinh chủ động, sáng tạo, có khả năng tự học và tự đánh giá khả năng, việc kiểm tra, đánh giá không chỉ dừng lại ở yêu cầu tái hiện tri thức, rèn luyện các kĩ năng đã học mà còn phải khuyến khích khả năng vận dụng sáng tạo. Qua kiểm tra, đánh giá kết quả học tập, học sinh nhận thấy được khả năng tiếp thu kiến thức của mình đến mức độ nào để có hướng khắc phục trong học tập.
Về phương diện phát triển năng lực nhận thức, thông qua các đợt kiểm tra, đánh giá thường xuyên, định kì, tổng kết giúp các em phát triển được năng lực tư duy, rèn 15 Luan van luyện được các hoạt động trí tuệ từ thấp đến cao: nhận biết, thông hiểu, vận dụng, phân tích và tổng hợp. Về giáo dục, kiểm tra, đánh giá rèn luyện cho các em tính kiên trì, bền bỉ, biết vượt qua khó khăn, củng cố niềm tin và khả năng học tập của mình. Đồng thời hình thành cho học sinh tinh thần tự giác trong học tập, có ý thức rèn luyện, ham học hỏi, tích cực trong học tập và sinh hoạt. Đối với giáo viên Việc kiểm tra, đánh giá nhằm kiểm soát các hoạt động ngay trong quá trình dạy và học, sau đó ra quyết định điều chỉnh, cải tiến dạy học là cơ chế đảm bảo cho việc phát triển chất lượng dạy học.
Kiểm tra, đánh giá kết hợp với việc theo dõi thường xuyên giúp cho giáo viên nắm được một cách cụ thể và khá chính xác năng lực, trình độ mỗi học sinh trong lớp, biết được phạm vi mà mỗi họ sinh cần tiếp thu, bồi dưỡng. Từ đó có biện pháp và thực thi giảng dạy cụ thể, thích hợp cho từng nhóm học sinh, nâng cao hiệu quả học tập cho cả lớp. Việc kiểm tra, đánh giá nhằm kiểm soát các hoạt động ngay trong quá trình dạy và học, sau đó ra quyết định điều chỉnh, cải tiến dạy học là cơ chế đảm bảo cho việc phát triển chất lượng dạy học. Kiểm tra, đánh giá kết hợp với việc theo dõi thường xuyên giúp cho giáo viên nắm được một cách cụ thể và khá chính xác năng lực, trình độ mỗi học sinh trong lớp, biết được phạm vi mà mỗi họ sinh cần tiếp thu, bồi dưỡng.
Từ đó có biện pháp và thực thi giảng dạy cụ thể, thích hợp cho từng nhóm học sinh, nâng cao hiệu quả học tập cho cả lớp. Nội dung đánh giá kết quả học tập ở tiểu học 1. Đánh giá kết quả giáo dục nhân cách Để thực hiện mục tiêu giáo dục phổ thông cần “Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lí tưởng, truyền thống văn hóa, lịch sử, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời.
Nghị quyết 88 đã xác định những yêu cầu đạt được về phẩm chất, năng lực của học sinh. Do đó, hướng xây dựng chương trình giáo dục phổ thông mới được thực hiện theo nhu cầu phát triển của đất nước, những tiến bộ của thời đại về Lịch sử và Địa lí công nghệ và xã hội, bản sắc văn hóa Việt Nam và những giá trị phổ quát của nhân loại, quyền của thanh niên, thiếu niên và nhi đồng. 16 Luan van 8 phẩm chất chính là: Nhân ái – Khoan dung, Chuyên cần – Tiết kiệm, Trách nhiệm – Kỷ luật, Trung thực – Dũng cảm Ví dụ, khoan dung không phải chỉ là biết tha thứ mà còn phải biết tôn trọng sự khác biệt; tiết kiệm không chỉ là tiết kiệm tài sản, tiền bạc cá nhân, mà còn là tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên,…để đảm bảo phát triển bền vững. Dũng cảm không chỉ là gan góc trong chiến đấu mà còn là dũng cảm trong nhận thức, tức là có tư duy phản biện và dám đấu tranh bảo vệ lẽ phải”.
Để đánh giá kết quả rèn luyện phẩm chất của học sinh là một điều cực kì khó khăn. Bởi lẽ đánh giá phẩm chất nào đó của học sinh cần phải có hoàn cảnh cụ thể, phải xác định được động cơ của từng hành động cũng như xác định đúng giá trị xã hội, giá trị cá nhân của những hành động mà học sinh thực hiện. Đánh giá kết quả phát triển năng lực Phạm trù năng lực thường được hiểu theo những cách khác nhau và mỗi cách hiểu có những thuật ngữ tương ứng. Năng lực được hiểu theo nghĩa chung nhất là khả năng (hoặc tiềm năng) mà cá nhân thể hiện khi tham gia một hoạt động nào đó ở một thời điểm nhất định.
Năng lực hành động là khả năng thực hiện hiệu quả một nhiệm vụ/một hành động cụ thể, liên quan đến một lĩnh vực nhất định dựa trên cơ sở hiểu biết, kĩ năng kĩ xảo và sự sẵn sàng hành động. Năng lực là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng, thái độ và hứng thú để hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của cuộc sống. Nói tóm lại: Năng lực là khả năng làm chủ những hệ thống kiến thức, kĩ năng, thái độ và vận hành (kết nối) chúng một cách hợp lí vào thực hiện thành công nhiệm vụ hoặc giải quyết hiệu quả vấn đề đặt ra của cuộc sống.