Tổ chức dạy học Lực và Chuyển động KHTN 6 bằng B-learning phát triển năng lực

Khóa luận nghiên cứu tổ chức dạy học phần Lực và Chuyển động môn KHTN 6 theo mô hình B-learning, giúp phát triển năng lực khoa học tự nhiên cho học sinh.

• Tác giả: Ngô Kiều Oanh
• Người hướng dẫn: Nguyễn Bảo Hoàng Thanh
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Khoa học Tự nhiên
• Đề tài: Tổ chức dạy học phần “Lực và chuyển động” môn Khoa học Tự nhiên 6 theo mô hình dạy học B-learning nhằm phát triển năng lực khoa học tự nhiên của học sinh
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Khái niệm và ý nghĩa của mô hình B learning trong giáo dục

Mô hình B-learning (Blended Learning) hay dạy học kết hợp là phương pháp giáo dục hiện đại kết hợp giữa dạy học trực tiếp (offline) và dạy học trực tuyến (online). Trong bối cảnh giáo dục phổ thông hiện nay, mô hình này đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả dạy học môn Khoa học Tự nhiên lớp 6. Mô hình B-learning giúp học sinh phát triển năng lực khoa học thông qua các hoạt động học tập đa dạng, linh hoạt và phù hợp với nhu cầu cá nhân. Ngoài ra, mô hình này tạo cơ hội cho giáo viên tối ưu hóa thời gian dạy học, kết hợp hiệu quả giữa công nghệ thông tin và phương pháp giáo dục truyền thống. Việc áp dụng mô hình B-learning trong dạy học phần "Lực và chuyển động" giúp học sinh hiểu sâu hơn về các khái niệm vật lý và phát triển kỹ năng khoa học cần thiết.

1.1. Định nghĩa B learning và các hình thức áp dụng

B-learning là sự kết hợp giữa dạy học trực tiếp tại lớp học và dạy học trực tuyến thông qua các nền tảng số. Mô hình này có nhiều hình thức áp dụng khác nhau như dạy học theo trạm, theo góc, theo dự án hay sử dụng các phương tiện dạy học số như video, phần mềm mô phỏng, bài tập trực tuyến. Mỗi hình thức đều nhằm mục đích giúp học sinh tự chủ trong quá trình học tập và phát triển năng lực khoa học tự nhiên một cách toàn diện.

1.2. Lợi ích của B learning trong dạy học KHTN

Áp dụng mô hình B-learning trong dạy học Khoa học Tự nhiên mang lại nhiều lợi ích. Giáo viên có thể tổ chức dạy học hiệu quả hơn, cung cấp tài liệu học tập phong phú cho học sinh. Học sinh được phát triển năng lực học tập độc lập, kỹ năng tư duy phê phán, khả năng giải quyết vấn đề. Mô hình này cũng tạo điều kiện để học sinh tự đánh giá tiến độ học tập của mình và nhận phản hồi kịp thời từ giáo viên.

II. Phần Lực và chuyển động trong chương trình KHTN lớp 6

Phần "Lực và chuyển động" là một nội dung quan trọng trong chương VIII của KHTN lớp 6, bao gồm các bài học về lực, biểu diễn lực, tác dụng của lực, và các hiện tượng chuyển động. Đây là những khái niệm nền tảng của vật lý học giúp học sinh hiểu về các quy luật tự nhiên. Việc dạy học phần này cần sử dụng nhiều phương pháp dạy học hiệu quả như thực nghiệm, quan sát, hoạt động nhóm để giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển năng lực khoa học. Phần "Lực trong đời sống" với mục tiêu phát triển năng lực KHTN của học sinh, bao gồm năng lực về tư duy khoa học, thực hành, giải quyết vấn đề. Khi áp dụng mô hình B-learning, giáo viên có thể tổ chức các hoạt động học trực tuyến trước giờ học (flipped classroom), các buổi học trực tiếp tập trung vào thực hành, và các bài tập ứng dụng sau giờ học.

2.1. Nội dung kiến thức chính của phần Lực và chuyển động

Phần Lực và chuyển động bao gồm các kiến thức trọng tâm như định nghĩa lực, các loại lực trong đời sống, biểu diễn lực bằng vectơ, tác dụng của lực đến chuyển động vật thể. Ngoài ra, học sinh cần hiểu về khối lượng, trọng lực, và mối quan hệ giữa chúng. Việc nắm vững những khái niệm này là cơ sở để học sinh phát triển kỹ năng giải bài tập vật lý và ứng dụng vào thực tế.

2.2. Mục tiêu dạy học phát triển năng lực

Mục tiêu dạy học phần Lực và chuyển động không chỉ giới hạn ở kiến thức mà còn hướng tới phát triển năng lực khoa học toàn diện. Học sinh cần phát triển khả năng quan sát hiện tượng tự nhiên, thực hành thí nghiệm, phân tích dữ liệu, giải quyết các vấn đề thực tế liên quan đến lực và chuyển động. Năng lực KHTN bao gồm tư duy khoa học, kỹ năng thực hành, khả năng hợp tác và giao tiếp.

III. Quy trình dạy học phát triển năng lực theo mô hình B learning

Quy trình dạy học theo mô hình B-learning để phát triển năng lực KHTN bao gồm nhiều bước liên tiếp. Trước tiên là bước chuẩn bị, giáo viên thiết kế bài học, chuẩn bị tài liệu số, xác định mục tiêu phát triển năng lực. Tiếp theo là bước trước giờ học lên lớp, học sinh tự học thông qua video, bài đọc trực tuyến, phần mềm mô phỏng để nắm vững kiến thức cơ bản. Bước "trong giờ học lên lớp" tập trung vào các hoạt động học tập thực hành, thí nghiệm, thảo luận nhóm. Cuối cùng là bước sau giờ học lên lớp, học sinh làm bài tập ứng dụng, tự đánh giá, nhận phản hồi từ giáo viên. Quy trình này tổ chức dạy học một cách hệ thống, giúp học sinh phát triển năng lực theo từng giai đoạn cụ thể.

3.1. Các bước trong quy trình dạy học B learning

Quy trình dạy học B-learning gồm năm bước chính: (1) Chuẩn bị nội dung, resources, mục tiêu; (2) Trước lớp - học sinh tự học online; (3) Trong lớp - thực hành trực tiếp, thảo luận; (4) Sau lớp - bài tập, tự đánh giá; (5) Đánh giá kết quả, năng lực KHTN đạt được. Mỗi bước đều có vai trò riêng trong việc phát triển năng lực của học sinh một cách toàn diện.

3.2. Vai trò của giáo viên trong quá trình dạy học B learning

Trong mô hình B-learning, giáo viên không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn là người hướng dẫn, người tổ chức hoạt động học tập cho học sinh. Giáo viên cần thiết kế bài học hợp lý, chuẩn bị phương tiện dạy học số, tạo môi trường học tập hỗ trợ, đánh giá tiến độ và năng lực của học sinh thường xuyên.

IV. Kết quả và hiệu quả của việc áp dụng B learning trong dạy học Lực và chuyển động

Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy rằng áp dụng mô hình B-learning trong dạy học phần Lực và chuyển động đạt được kết quả tích cực. Học sinh lớp thực nghiệm (TN) có kết quả học tập cao hơn so với lớp đối chứng (ĐC) sử dụng phương pháp truyền thống. Ngoài ra, các bài kiểm tra cho thấy mức độ phát triển năng lực KHTN của học sinh lớp TN tốt hơn, đặc biệt là năng lực giải quyết vấn đề và kỹ năng thực hành. Các chỉ số hành vi năng lực khoa học như quan sát, phân tích, tổng hợp dữ liệu đều được cải thiện. Học sinh cũng cho rằng dạy học theo mô hình B-learning giúp họ học tập chủ động hơn, hiểu sâu hơn về nội dung bài học. Hiệu quả này chứng tỏ rằng mô hình B-learning là một giải pháp hiệu quả để phát triển năng lực KHTN trong dạy học môn Khoa học Tự nhiên lớp 6.

4.1. Kết quả kiểm tra và đánh giá năng lực

Kết quả bài kiểm tra của lớp thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng, với điểm trung bình cao hơn và tỉ lệ học sinh đạt mục tiêu lớn hơn. Đánh giá năng lực KHTN thông qua các phiếu bài tập, quan sát hoạt động nhóm cho thấy học sinh lớp TN phát triển kỹ năng tốt hơn, khả năng giải quyết vấn đề được cải thiện đáng kể.

4.2. Nhận xét và gợi ý cải thiện

Học sinh đánh giá tích cực về dạy học mô hình B-learning, cho rằng phương pháp này giúp họ tự chủ hơn trong học tập. Tuy nhiên, cần cải thiện công nghệ thông tin hỗ trợ, tạo điều kiện tốt hơn cho học sinh vùng sâu, vùng xa. Giáo viên cần tiếp tục tổ chức dạy học theo mô hình này để nâng cao hiệu quả giáo dục phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng mô hình B - learning vào dạy học hướng phát triển năng lực khoa học tự nhiên của học sinh (25 trang). Chương 2: Xây dựng tiến trình dạy học phần “Lực và chuyển động” KHTN 6 theo mô hình B - learning nhằm phát triển năng lực khoa học tự nhiên của học sinh (31 trang). Chương 3: Thực nghiệm sư phạm (11 trang). CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG MÔ HÌNH B - LEARNING VÀO DẠY HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC KHOA HỌC TỰ NHIÊN CỦA HỌC SINH E-learning là một bước đột phá của nền giáo dục thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng.

Những lợi ích mà E-learning mang lại cho giáo dục là vô cùng to lớn, song vẫn còn tồn tại những bất cập mà E-learning vẫn chưa khắc phục được như việc phát triển kĩ năng hợp tác, kĩ năng giao tiếp,. thì E-learning chưa đáp ứng được yêu cầu đó. Dạy học truyền thống giải quyết được các khó khăn nói trên của E-learning. Nhưng với dạy học truyền thống, người học chỉ tiếp thu kiến thức một cách thụ động, thầy giảng trò nghe và không làm chủ được việc học của mình.

Bên cạnh đó, GV không có đủ thời gian để theo dõi hoặc hướng dẫn cho từng HS trong lớp nếu lớp học có đông HS. Mô hình B-learning ra đời như là một giải pháp kết hợp dạy học truyền thống và E- learning để khắc phục các nhược điểm và khó khăn nói trên. Dạy học phát triển năng lực Bước sang thế kỷ XXI, do tốc độ phát triển của xã hội hết sức nhanh chóng, với những biến đổi liên tục và khôn lường; để chuẩn bị cho thế hệ trẻ đối mặt và đứng vững trước những thách thức của đời sống, vai trò của giáo dục ngày càng được các quốc gia chú trọng và quan tâm đầu tư hơn bao giờ hết. Thay đổi, đổi mới, cải tiến CT, thậm chí cải cách GD đã được nhiều nước tiến hành.

Một trong những điểm mới và cũng là xu thế chung của CT GDPT của nhiều nước trên thế giới từ đầu thế kỉ XXI đến nay là chuyển từ dạy học nội dung sang dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học. Với Việt Nam đây cũng là yêu cầu mang tính đột phát của công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo Nghị quyết 29 của Đảng và Nghị quyết 88 của Quốc hội. Vậy chương trình năng lực là gì và tại sao lại phải chuyển sang loại chương trình ấy? Tên gọi của chương trình này có khác nhau nhưng thuật ngữ được dùng khá phổ biến là Competency-based Curriculum (chương trình dựa trên cơ sở năng lực - gọi tắt là chương trình năng lực (CT NL)). Theo cách mô tả và lí giải của một số nước thì CT NL thực chất vẫn là CT dựa trên kết quả đầu ra.

Tuy nhiên cần lưu ý có rất nhiều dạng “kết quả đầu ra”. Đầu ra của các tiếp cận mới này tập trung vào hệ thống NL cần có ở mỗi người học; xuất phát từ những NL thiết yếu, cần có này mà lựa chọn và đề xuất các nội dung dạy học. CT NL chủ trương giúp HS không chỉ biết học thuộc, ghi nhớ mà còn phải biết làm; phải thông qua các hoạt động cụ thể, sử dụng những tri thức học được để giải quyết các tình huống do cuộc sống đặt ra. Nói cách khác, phải gắn với thực tiễn đời sống.

Còn về CT theo nội dung chủ yếu yêu cầu HS trả lời câu hỏi: Biết cái gì? CT NL luôn đặt ra câu hỏi: Biết làm gì từ những điều đã biết? 6 Có thể nói dạy học theo hướng nội dung lấy khối lượng kiến thức, kỹ năng làm mục tiêu hướng tới; do đó càng cung cấp nhiều nội dung, học sinh biết càng nhiều càng tốt. Cách dạy học này không quan tâm nhiều đến việc vận dụng những kiến thức đã biết và hiểu vào thực hành, liên hệ và ứng dụng vào các tình huống của đời sống. Hệ quả là HS có thể biết rất nhiều nhưng làm thì không được bao nhiêu; kiến thức rất uyên bác nhưng thực hành rất lúng túng vụng về. DH theo hướng phát triển NL nhằm khắc phục hạn chế nêu trên của DH theo nội dung.Vì thế, mục tiêu cuối cùng của DH phát triển NL không phải là hệ thống kiến thức, là khối lượng nội dung, là biết thật nhiều,… mà là NL cần có để sống tốt hơn, làm việc hiệu quả hơn, ứng được những yêu cầu của xã hội đang thay đổi từng ngày.

Như thế nội dung, kiến thức ở đây là phương tiện để đạt được mục đích cuối cùng là NL. Tuy nhiên, chú ý mục tiêu phát triển NL không có nghĩa là xem nhẹ kiến thức. Không có kiến thức thì không thể có NL. NL giống như một khối bê tông trong đó tổng hợp nhiều chất liệu: sắt thép, xi măng, cát sỏi, đá, nước và các chất phụ gia khác.

Trong khối bê tông ấy, sắt thép làm rường cột, sắt thép chính là kiến thức. Dạy học phát triển NL vì thế quan tâm không chỉ đến các chất liệu (kiến thức, kĩ năng, thái độ,…) mà rất cần chú ý đến cách thức, phương pháp. Tóm lại từ những phân tích trên, dạy học phát triển năng lực vẫn được coi trọng nội dung kiến thức, tuy nhiên chỉ nội dung kiến thức thì chưa đủ; cần thay đổi cách dạy và cách học theo hướng HS chủ động tham gia kiến tạo nội dung kiến thức, vận dụng tri thức vào cuộc sống và hình thành phương pháp tự học để có thể học suốt đời. Năng lực khoa học tự nhiên 1.

Khái quát năng lực Vấn đề NL đã được nhiều tác giả trong và ngoài nước bàn luận, đánh giá từ nhiều góc độ, quan điểm khác nhau: Theo quan điểm của Triết học thì “Năng lực của con người là sản phầm của sự phát triển xã hội, năng lực không những do hoạt động của não bộ quyết định mà trước hết là do trình độ phát triển của lịch sử mà loài người đã đạt được.[11] Theo ý nghĩa đó thì NL của con ngƣời không thể tách rời với tổ chức lao động xã hội và với hệ thống giáo dục tương ứng với tổ chức đó. Theo quan điểm Tâm lý học, Theo Nguyễn Sinh Huy và nhóm tác giả thì “Năng lực là một sự kết hợp linh hoạt và độc đáo nhiều đặc điểm tâm lý của một người, tạo thành những điều kiện chủ quan thuận lợi giúp cho người đó tiếp thu dễ dàng, tập dượt nhanh chóng và hoàn thành hoạt động đạt hiệu quả cao trong một lĩnh vực nào đó”. Theo Québec Program, MOE Canada (2004), NL có thể định nghĩa như là một khả năng hành động hiệu quả bằng sự cố gắng dựa trên nhiều nguồn lực. Những khả năng này được sử dụng một cách phù hợp, bao gồm tất cả những gì học được từ nhà trường 7 cũng như những kinh nghiệm của HS; những KN, thái độ và sự hứng thú; ngoài ra còn có những nguồn bên ngoài chẳng hạn như bạn cùng lớp, thầy cô giáo, các chuyên gia hoặc các nguồn thông tin khác.

Mặc dù cách diễn đạt có khác nhau nhưng các định nghĩa về NL của các tác giả trong và ngoài nước đều có những điểm chung, đều cho rằng NL được hình thành trên cơ sở kiến thức, kĩ năng và giá trị. NL được hình thành và phát triển thông qua đào tạo, bồi dưỡng và tự trải nghiệm thực tiễn. Qua tham khảo một số tài liệu, chúng tôi đã thống nhất đưa ra khái niệm về năng lực như sau: “Năng lực là khả năng huy động những kiến thức, kĩ năng, thái độ và vận dụng chúng một cách hợp lí để thực hiện thành công một hoạt động nào đó trong một bối cảnh nhất định”. Đặc điểm của năng lực Trong CTGDPT theo định hướng phát triển NL người học thì NL bao gồm các đặc điểm: - NL thể hiện sự tổng hợp của kiến thức, kỹ năng, động cơ, thái độ, ý chí…chỉ có thể quan sát được qua các hoạt động của cá nhân ở các tình huống nhất định.

- NL được hình thành, phát triển ở trong và ngoài nhà trường và được cải thiện trong suốt cuộc đời của con người. - NL và các thành tố của nó có thể thay đổi từ NL bậc thấp đến NL bậc cao mang tính tự chủ cá nhân. - Các thành phần của NL chung thường rất đa dạng tuỳ thuộc yêu cầu kinh tế- xã hội và đặc điểm văn hoá quốc gia, dân tộc, địa phương. Năng lực khoa học tự nhiên 1.

Khái niệm năng lực khoa học tự nhiên Năng lực khoa học tự nhiên là năng lực đặc thù, được hình thành và phát triển cho HS thông qua dạy môn KHTN. Cùng với các môn học và hoạt động giáo dục khác, môn KHTN góp phần hình thành, phát triển các phẩm chất và NL chính cho HS, đồng thời hình thành và phát triển thế giới quan khoa học cho các em, xây dựng tình yêu thiên nhiên, sự tự tin, trung thực, khách quan, có thái độ ứng xử phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững của xã hội. [1][2] Năng lực khoa học theo định nghĩa của PISA được hiểu là : [5] [6] 8 - Khả năng giải quyết các vấn đề liên quan đến khoa học và tư duy khoa học như một công dân tích. - Sử dụng kiến thức khoa học để xác định câu hỏi, tiếp thu kiến thức mới, giải thích hiện tượng khoa học và rút ra kết luận dựa trên bằng chứng về những vấn đề liên quan đến khoa học.

- Sự hiểu biết về các đặc trưng của khoa học, tìm hiểu tri thức nhân loại. - Sẵn sàng tham gia vào các vấn đề liên quan đến khoa học và các ý tưởng khoa học như một công dân có suy nghĩ. Qua tham khảo một số tài liệu, chúng tôi đã thống nhất đưa ra khái niệm về năng lực khoa học tự nhiên như sau: “Năng lực khoa học tự nhiên là năng lực được thể hiện qua việc học sinh có kiến thức khoa học tự nhiên và sử dụng kiến thức để nhận ra vấn đề khoa học, giải thích các hiện tượng khoa học và rút ra kết luận trên cơ sở chứng cứ về các vấn đề liên quan đến khoa học”. Các thành tố, chỉ số hành vi của năng lực KHTN Chương trình giáo dục phổ thông 2018 khẳng định năng lực khoa học tự nhiên là một trong các năng lực chuyên biệt trong hệ thống năng lực cốt lõi cần hình thành và phát triển cho HS thông qua dạy môn KHTN.

Năng lực khoa học tự nhiên gồm 3 thành phần : Nhận thức KHTN, tìm hiểu tự nhiên và vận dụng kiến thức kỹ năng.