Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm 1. Ca khúc, ca khúc về Điện Biên Có nhiều cách hiểu khác nhau về ca khúc. Xin dẫn ra cách giải thích trong một số Từ điển tiếng Việt: Theo cuốn Từ điển tiếng việt, của Đức Thành - Hải Yến (2011), do Nxb Văn hóa thông tin phát hành thì: “Ca khúc là bài ca, bài hát (Ca khúc tình cảm, ca khúc hùng mạnh)” [32, tr.
Lý giải theo cách khác, cuốn Từ điển tiếng việt, do hoàng phê chủ biên (2006) viết ca khúc là: “Bài hát ngắn gọn có bố cục mạch lạc (ca khúc dân ca)” [25, tr. Như vậy, dù bằng cách giải thích nào thì, ca khúc cũng có thể được hiểu, đó là những bài hát, tuy có thể ngắn gọn, nhưng có cấu trúc của một thể loại âm nhạc hoàn chỉnh, được các nhạc sĩ sáng tác trên cơ sở kết hợp của ca từ và Âm nhạc. Trong dân ca, cũng có không ít bài có hình thức tưng tự như các hình thức trong ca khúc. Do vậy, cũng có những ý kiến gọi một số bài dân ca là ca khúc dân ca.
Tuy nhiên, những bài dân ca là sản phẩm của tập thể người dân sáng tác, vì vậy nó thường không phân định được tác giả cụ thể của bài. Còn, ca khúc nhạc mới là những tác phẩm có tác giả cụ thể. Để giúp cách trình bày luận văn được linh hoạt, tuỳ theo bối cảnh cụ thể của việc thể hiện các nội dung nghiên cứu, có lúc chúng tôi sẽ sử dụng cụm từ “ca khúc” hoặc “bài hát” hoặc “bài” thay thế nhau. Ngoài ra, cũng là thể loại ca khúc sáng tác theo nhạc mới, những ca khúc về Điện Biên trước tiên mang đầy đủ nghĩa của khái niệm chung về ca khúc.
Tuy nhiên, đó là những bài được các nhạc sĩ lấy cảm hứng sáng tác từ miền quê hương Điện Biên, vì vậy lời ca hoặc giai điệu của chúng 7 thường chứa đựng các yếu tố dân gian, hoặc những hình ảnh về lịch sử, thiên nhiên, con người ở nơi đây. Dạy học hát Để giải thích khái niệm “dạy học hát” một cách đầy đủ, trước tiên, chúng tôi xin được giải thích các khái niệm về “dạy học” và “hát”: 1. Dạy học Trong cuốn Từ điển Văn hóa giáo dục Việt Nam (2003) của nhóm tác giả- Vũ Ngọc Khánh, Phạm Minh Thảo, Nguyễn Thị Thu Hà, có đoạn viết: “Dạy học là quá trình truyền thụ kiến thức, Kỹ năng, Kỹ xảo của thầy giáo cho học sinh” [12, tr. Tác giả Phạm Viết Vượng - trong cuốn Giáo dục học, cho rằng: “Dạy học là hoạt động trí tuệ của thày và trò, một quá trình vận động và phát triển liên tục trong trí tuệ và nhân cách” [34, tr.
Tác giả giải thích thêm: “Dạy học là một bộ phận của quá trình sư phạm tổng thể, là con đường quan trọng nhất để thực hiện mục đích giáo dục toàn diện cho thế hệ trẻ, đồng thời là phương thức để đào tạo nguồn nhân lực cho xã hội” [34, tr. Với tác giả Hoàng Phê thì “dạy học” là “để nâng cao trình độ văn hóa và phẩm chất đạo đức, theo chương trình nhất định” [25, tr. Như vậy, dạy học là quá trình hoạt động gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức và định hướng, giúp người học từng bước tiếp thu kiến thức, qua đó tạo ra kỹ năng, năng lực để giải quyết được các vấn đề thực tiễn trong cuộc sống của họ. Trong việc dạy học, cần quan tâm các yếu tố sau: - Mục tiêu: Dạy bài gì, phần nào? Thông qua bài học, người học đạt được yêu cầu mục tiêu của bài không.
- Kiến thức: Người học nắm được những kiến thức thuộc lĩnh vực nào mà giáo viên truyền đạt. 8 - Kỹ năng: Hướng người học tới vận dụng các thao tác, kiến thức đã học một cách nhuần nhuyễn để trở thành kỹ năng. - Thái độ: Thông qua giờ học, hoạt động học, người học cảm nhận được giá trị gì trong cuộc sống. Ngoài ra, còn một số yếu tố khác hỗ chợ cho việc dạy học, chẳng hạn như: Phương tiện thiết bị dạy học; Phòng học tiêu chuẩn theo yêu cầu đặc thù môn học; Chuẩn bị bài của người học và giáo viên.
Bên cạnh đó, người giáo viên cần biết vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học, các hình thức tổ chức dạy học trong tiến học đó giúp đối tượng học tiếp thu kiến thức một cách tốt nhất nhanh nhất và rễ hiểu. Hát Theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng của tác giả Nguyễn Như Ý (chủ biên, 1997): “Hát là biểu hiện tư tưởng tình cảm bằng âm giọng với những giai điệu nhịp điệu khác nhau” [35, Tr. Trong Từ điển Tiếng Việt (do Hoàng Phê chủ biên 2006) viết về khái niệm Hát như sau: “Dùng giọng theo giai điệu nhất định để biểu hiện tư tưởng tình cảm” [25, Tr. Vậy, có thể hiểu: Hát là bộ môn nghệ thuật phối hợp giữa ngôn ngữ và âm nhạc.
Nó được biểu hiện thông qua giọng hát của con người, khác với khí nhạc - loại âm nhạc viết cho nhạc cụ diễn tấu. Tiếng hát thực sự là tiếng nói của tâm hồn. Khi chúng ta hát một ca khúc nào đó bất kỳ, thì cảm nhận đầu tiên là cái hay, cái đẹp trong giai điệu và lời ca của ca khúc đó. Qua hoạt động hát, con người trở hiểu, gần gũi và đồng cảm với nhau một cách dễ dàng, tự nhiên hơn.
Dạy học hát Kết hợp cách giải thích hai khái niệm “Dạy học” và “Hát” vừa nêu trên, có thể giải thích khái niệm “Dạy học hát” như sau: đó là hoạt động của người dạy hát kết hợp với người học hát nhằm giúp người học phát triển khả 9 năng, kỹ thuật hát, để thể hiện các bài hát một cách hiệu quả và đạt được tính nghệ thuật nhất định. Trong việc dạy học hát, giảng viên dạy cần hướng dẫn cho người học một cách khoa học về cấu tạo cơ quan phát âm của con người (thanh đới, vòm họng, cổ, mũi, khoang ngực, bụng. Cùng với các kỹ thuật và phương pháp dạy của giảng viên thì việc dạy học hát cần quan tâm đến những yếu tố chính: khẩu hình, tư thế hát, luyện thanh, hơi thở, những kỹ năng hát cơ bản khác như hát liền giọng (legato), hát nảy tiến, ngắt tiếng (staccato). Phương pháp dạy học Trong việc dạy học, các phương pháp dạy của thày và phương pháp học của trò luôn là những yếu tố quan trọng gắn bó chặt chẽ với nhau và luôn luôn tiếp tục hình thành, biến đổi và hoàn thiện thích nghi với thực tiễn.
Có nhiều nhà nghiên cứu đã đề cập, luận giải về phương pháp dạy học, trong đó tác giả Phạm Viết Vượng cho rằng: “Phương pháp dạy học được hiểu là tổ hợp các cách thức phối hợp hoạt động chung của giáo viên và học sinh nhằm giúp học sinh nắm vững kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo” [34, tr. Giữa phương pháp dạy của thày và phương pháp học của trò - mặc dù luôn gắn bó chặt chẽ với nhau, nhưng cũng luôn có tính độc lập tương đối. Từ thực tiễn giảng dạy cho thấy, phương pháp dạy bao gồm các hoạt động như: tổ chức các hoạt động học tập của người học, điều khiển quá trình nhận thức, giáo dục. Phương pháp dạy nhằm tạo ra ý thức tự học, rèn luyện kỹ năng của sinh viên.
Phương pháp của người học được xác định là vận dụng phương pháp để phát triển năng lực cá nhân một cách có định hướng, đồng thời trải nghiệm quá trình tự nhận thức những kỹ năng, cùng với lý thuyết để phát hiện, liên hệ giữa lý thuyết và thực tiễn cuộc sống. Các yếu tố “dạy học” và “phương pháp dạy học” cũng luôn có mối liên hệ hữu cơ, không tách rời của quá trình dạy và học. Đặc biệt, đối với các ngành đào tạo Nghệ thuật, trong đó có dạy hát tại trường CĐSP Điện 10 Biên đang thực sự cần đến các phương pháp dạy hợp lý để sinh viên có thể tiếp thu, nắm vững nghệ thuật hát. Như vậy, theo với hướng nghiên cứu của đề tài này, “Phương pháp dạy học” xin được giải thích, đó là: cách dạy của giảng viên nhằm hoàn thành được mục tiêu của giờ dạy, giúp sinh viên nắm bắt được kiến thức, kỹ năng.
Từ đó, linh hoạt áp dụng trong học tập và thực tiễn. Biện pháp dạy học Khái niệm về “biện pháp” cũng có mối quan hệ chặt chẽ với khái niệm về “phương pháp”. Nếu như phương pháp dạy học là tổ hợp các cách thức dạy học mà giảng viên đưa ra để đạt được mục tiêu bài học (như đã giải thích ở tiểu mục phía trên), thì biện pháp dạy học chính là cách thức giải quyết vấn đề trong bài học đó. Hay nói cách khác, biện pháp chính là thao tác của một bộ phận phương pháp.
Ở đây chúng tôi hiểu, giữa 2 khái niệm "phương pháp" và “biện pháp” không có danh giới tuyệt đối mà chỉ mang tính tương đối. So với khái niệm “phương pháp” thì khái niệm “biện pháp” hẹp hơn. Như vậy, với cách diễn giải ở trên, xin được hiểu biện pháp dạy học là: sự thể hiện cụ thể của phương pháp dạy học. Nói cách khác, biện pháp chính là thao tác bộ phận của một phương pháp nhất định trong bài giảng đó của giảng viên, nhằm giúp giảng viên thực hiện tốt mục tiêu bài học học.
Vai trò của việc dạy học hát ca khúc về Điện Biên cho sinh viên Giáo dục Tiểu học Trong mục này, chúng tôi sẽ làm rõ cả 2 khía cạnh: vai trò của việc dạy hát đối với giảng viên và vai trò của việc học hát đối với sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học, trường CĐSP Điện Biên. Vai trò của dạy hát Ca hát là hoạt động luôn gắn liền với đời sống sinh hoạt hàng ngày của mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt là với sinh viên. Chính vì vậy, việc dạy 11 hát cũng đóng vai trò hết sức quan trọng, nhất là trong môi trường sư phạm âm nhạc, mà ở đó, người giảng viên có trách nhiệm truyền đạt các kỹ thuật, kỹ năng thanh nhạc, sao cho sinh viên hiểu được và thể hiện được tác phẩm một cách hiệu quả nhất. Đó cũng là hành trang tốt, giúp họ trưởng thành vững vàng trong vai trò giáo viên dạy học âm nhạc trong các Nhà trường Phổ thông sau này.
Đối với trường CĐSP Điện Biên, trong mục tiêu của bộ môn hát, vai trò của các giảng viên là rất quan trọng. Họ luôn phải có trách nhiệm giúp cho sinh viên hát sao cho đúng về giai điệu, tiết tấu, lời ca cũng như tính chất của các bài hát (được xây dựng trong chương trình).