CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC DỰ ÁN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Dạy học dự án 1. Dạy học dự án Thuật ngữ DA, tiếng Anh là Project, có gốc tiếng Latinh là“project”, có nghĩa là phác thảo, dự thảo, thiết kế. Theo Từ điển tiếng Việt, DA là “bản dự thảo về một việc gì” [13].
Khái niệm DA ngày nay được hiểu là một dự định, một kế hoạch, trong đó cần xác định rõ mục tiêu, thời gian, tài chính, nhân lực, vật lực và cần được thực hiện nhằm đạt được mục tiêu đã đề ra. DA được thực hiện trong những điều kiện xác định, có tính tổng thể và tính phức hợp. Khái niệm DA sử dụng trong nghiên cứu khoa học, quản lý kinh tế, quản lý xây dựng.là DA trong thực tiễn. Trong quản lý, DA được định nghĩa: “Là một chuỗi các hoạt động liên kết được tạo ra nhằm đạt được kết quả nhất định trong phạm vi ngân sách và thời gian xác định”.
Tuy nhiên có thể coi DHDA là một PPDH phức hợp, trong đó dưới sự hướng dẫn của GV, người học tiếp thu kiến thức và hình thành kỹ năngthông qua việc giải quyết vấn đề một bài tập tình huống (DA) có thật trong đời sống theo sát chương trình học, có sự kết hợp giữa lý thuyết với thực hành và tạo ra các sản phẩm cụ thể [2]. Học tập dựa trên DA (Project-based learning viết tắt PBL) là một mô hình tổ chức học tập xung quanh các DA. Theo các định nghĩa được tìm thấy trong sổ tay PBL cho GV, DA là những nhiệm vụ phức hợp, dựa trên các câu hỏi hoặc vấn đề thách thức, đòi hỏi học sinh phải thiết kế, giải quyết vấn đề, ra quyết định, hoặc hoạt động điều tra; cho học sinh cơ hội làm việc tương đối tự chủ trong thời gian dài và có thể tạo ra các sản phẩm thực tế hoặc các bài thuyết trình. Các tính năng khác cũng được tìm thấy trong tài liệu bao gồm nội dung định hướng, các đánh giá định hướng, tạo thuận lợi cho GV nhưng không định hướng mục tiêu giáo dục rõ ràng, học tập hợp tác, sự suy nghĩ và tổng hợp các kỹ năng của người trưởng thành.
Từ những đặc trưng đó, mô hình cụ thể của học tập dựa DA đã thêm vào những tính năng độc đáo khác. Định nghĩa của “học tập dựa trên DA” bao gồm những tính năng liên quan đến sử dụng những câu hỏi định hướng và sử dụng các công cụ nhận thức. Học tập dựa trên DA liên quan đến việc giới thiệu các vấn đề thách thức khiến cho sự sáng tạo của họ trôi chảy. Học tập dựa trên DA có thể là hướng dẫn xác thực ở mức tốt nhất, nơi học sinh được phép trải nghiệm các vấn đề thực tế trong cuộc sống, sử dụng phương pháp độc đáo của riêng mình [8].
Trong học tập dựa trên DA, học sinh sẽ thu thập thông tin về vấn đề, quyết định cách tiếp cận tìm giải pháp, quyết định các loại hoạt động sẽ tham gia, phân tích thông tin, chia nó thành từng mảnh, kết hợp thông tin theo những cách mới - tạo thông tin mới, quyết định sử dụng kiến thức thu được trong các tình huống thực tiễn, áp dụng kiến thức liên ngành cho vấn đề, tạo ra thứ gì đó cho thấy cách HS áp dụng kiến thức và những gì đã học được, truyền đạt kết quả của HS một cách hiệu quả. Dạy học DA đặc biệt nhấn mạnh tới việc hướng dẫn HS thực hiện DA học tập 6 gắn liền với thực tiễn và gắn liền với nội dung môn học. Do đó các hoạt động học tập được thiết kế một cách cẩn thận, mang tính lâu dài, liên quan đến nhiều lĩnh vực học thuật, lấy HS làm trung tâm và hòa nhập với những vấn đề, thực tiễn của thế giới thực tại. Dạy học DA nhắm đến những mục tiêu giáo dục cụ thể, quan trọng như các chuẩn kiến thức kỹ năng của môn học, bài học, phát triển khả năng tìm tòi, sáng tạo, tư duy bậc cao, hay các kỹ năng cần cho cuộc sống và công việc như khả năng suy nghĩ độc lập, khả năng HT, làm việc theo nhóm, … Hình thức làm việc chủ yếu là theo nhóm, mỗi HS phải cộng tác với các thành viên khác trong nhóm trong một khoảng thời gian nhất định để giải quyết vấn đề và đưa ra kết quả của DA.
Kết quả của DA là những sản phẩm có thể công bố, giới thiệu được như các bài viết, tập tranh ảnh sưu tầm, sản phẩm thật hoặc chương trình hành động cụ thể [8]. Hoạt động trong học theo DA gồm các hành động, việc xây dựng các công việc sự, sự sáng tạo, tham gia thảo luận, thái độ cởi mở, trao đổi thông tin. Trong một DA học tập, các hoạt động được HS thực hiện không chỉ giới hạn trong việc đọc, nghiên cứu và viết mà các hoạt động được trải dài trong một khoảng thời gian để có thể hoàn thành cơ bản áp dụng kiến thức vào thực tế. Các em phải được giao trách nhiệm cũng như tạo cơ hội để thể hiện các sáng kiến và được tham gia vào quá trình ra quyết định lựa chọn DA.
Khi bắt đầu DA thì HS sẽ có xu hướng khám phá nhu cầu để lựa chọn một chủ đề câu hỏi hay vấn đề nghiên cứu tạo ra sự gợi mở. Chính sự gợi mở này sẽ khiến hoạt động học trở nên khó đoán trước vốn là một đặc trưng cơ bản của việc học tập theo dự án. Sau một thời gian làm việc tích cực, HS sẽ thấy được kết quả công việc của mình, GV có thể đánh giá được kết quả học tập của HS theo mục tiêu bài học. Từ đó HS có cái nhìn rõ hơn về những gì chúng nhận thức được [3].
Đặc điểm của dạy học theo dự án Học tập dựa trên DA là một phương pháp giáo dục theo kinh nghiệm. Ý tưởng cốt lõi của học tập dựa trên DA là các vấn đề trong thế giới thực, thu hút HS cũng như kích thích tư duy nghiêm túc khi HS tiếp thu và áp dụng kiến thức mới trong bối cảnh phải giải quyết vấn đề. Trong quá trình DHDA thì GV là chịu trách nhiệm chính, GV là người đóng vai trò là người hướng dẫn, làm việc với HS trong các khung câu hỏi ĐG, các nhiệm vụ có ý nghĩa, huấn luyện phát triển cả về kiến thức và kỹ năng xã hội, và ĐG cẩn thận những gì HS đã học được từ kinh nghiệm trực tiếp”. Tiếp cận việc học theo cách riêng của họ, phù hợp với khả năng của chính HS, phong cách và sở thích.
DA làm việc: Phương pháp tiếp cận học tập ngôn ngữ kinh nghiệm tinh túy về quan điểm học tập, quan hệ quyền lực, vai trò của người GV và HS, quan điểm của kiến thức, quan điểm về chương trình giảng dạy, kinh nghiệm học tập, kiểm soát quá trình, động lực và ĐG. Như vậy, có thể khẳng định quá trình học tập theo DA không phải là HS lắng nghe GV nói về các phương pháp phân tích khoa học mà là chính HS sử dụng phương pháp này để làm chủ kiến thức [16], tức là tập trung vào hoạt động của học sinh, vào quá trình tạo ra một sản phẩm, là con đường để đạt được sản phẩm cuối cùng. DA làm việc rất đáng giá. 7 Con đường đến với sản phẩm cuối cùng mang đến cơ hội để HS phát triển sự tự tin, độc lập và làm việc cùng nhau trong môi trường thế giới thực bằng cách HT trong một nhiệm vụ [3].
❖ Định hướng thực tiễn: Trong quá trình thực hiện DA có sự kết hợp giữa nghiên cứu lý thuyết và vận dụng lý thuyết vào hoạt động thực tiễn. Chủ đề của DA thường gắn liền với những hoàn cảnh cụ thể, với những tình huống thực của đời sống xã hội, … Các DA học tập góp phần gắn liền nhà trường với thực tiễn đời sống xã hội và có thể mang lại những tác động xã hội tích cực. ❖ Định hướng hành động: Kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, huy động nhiều giác quan. HS khám phá, giải thích và tổng hợp thông tin một cách có ý nghĩa.
❖ Định hướng hứng thú: Chủ đề và nội dung của DA phù hợp với hứng thú của HS, thúc đẩy mong muốn học tập của HS, tăng cường năng lực hoàn thành những công việc quan trọng và mong muốn được ĐG. Khi HS có cơ hội kiểm soát được việc học của chính mình, giá trị của việc học đối với các em cũng tăng lên. Cơ hội cộng tác với các bạn cùng lớp cũng làm tăng hứng thú học tập của HS. ❖ Định hướng sản phẩm: Kết quả của DA phải là một sản phẩm có thể công bố, trưng bày được: bài báo, tranh ảnh, các sản phẩm thật… ❖ Tính tự lực cao của HS: HS tham gia tích cực và tự lực vào tất cả các giai đoạn của quá trình dạy học: Đề xuất vấn đề, lập kế hoạch giải quyết vấn đề, giải quyết vấn đề và trình bày kết quả thực hiện.
❖ Cộng tác làm việc: DHDA thúc đẩy sự cộng tác giữa các HS và GV và giữa các HS với nhau. Trong nhiều trường hợp, sự cộng tác được mở rộng đến cộng đồng và không còn bó hẹp trong phạm vi của một lớp học, của một môn học. ❖ Mang tính phức hợp DHDA yêu cầu HS sử dụng các kiến thức của nhiều môn học khác nhau và có liên quan đến nhiều lĩnh vực để giải quyết vấn đề. Phân loại và đánh giá trong dạy học dự án Có thể phân loại theo quỹ thời gian như sau: DA nhỏ là DA thực hiện trong một số giờ học; DA trung bình là DA thực hiện trong một số ngày; DA lớn là DA được thực hiện với quỹ thời gian lớn, ít nhất là một tuần, có thể kéo dài nhiều tuần.
Có thể phân loại theo mức độ phức hợp của nội dung học tập: Có DA mang tính thực hành: DA có trọng tâm là một nhiệm vụ thực hành mang tính phức hợp, vận dụng 8 kiến thức, kỹ năngđã học để tạo ra sản phẩm vật chất và DA mang tính phức hợp: có nội dung tích hợp nhiều hoạt động như tìm hiểu thực tiễn, nghiên cứu lí thuyết, giải quyết vấn đề và các hoạt động thực hành, thực tiễn. Có thể phân loại theo nhiệm vụ DA: 1) DA tìm hiểu: là DA khảo sát thực trạng đối tượng; 2) DA nghiên cứu: là DA nhằm GQVĐ, giải thích các hiện tượng, các quá trình; 3) DA kiến tạo: là DA chú trọng vào việc tạo ra sản phẩm vật chất hoặc hoạt động thực tiễn để thực hiện các nhiệm vụ như trang trí, biểu diễn, trưng bày,.
