phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục luận văn được trình bày trong ba chương: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài Chƣơng 2: Thiết kế quy trình dạy học dự án bài “Lời tiễn dặn” Chƣơng 3: Thực nghiệm dạy học dự án bài “Lời tiễn dặn” 8 z CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Dạy học theo dự án Theo phương pháp dạy học tích cực giáo viên giữ vai trò là người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động học tập nhằm phát huy mọi năng lực, sở trường của mỗi học sinh, tạo niềm tin và niềm vui trong học tập. Ở đây, học sinh là người chủ động tìm tòi, khám phá, phát hiện các tình huống có vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, tự mình hoặc cùng các bạn trong nhóm trong lớp lập kế hoạch, chọn lựa phương thức hợp lí đề giải quyết vấn đề và chiếm lĩnh kiến thức. Với bài “Lời tiễn dặn” chương trình Ngữ văn 10 nâng cao tôi chọn phương pháp dạy học theo dự án một trong những phương pháp dạy học tích cực có thể phát huy cao độ được tính tích cực nhận thức của học sinh.
Nói cách khác là “Dạy học lấy hoạt động của người học làm trung tâm”. Các quan điểm về dạy học theo dự án Dạy học theo dự án dựa trên quan điểm dạy học hợp tác và nghiên cứu Quan điểm dạy học hợp tác thông qua làm việc nhóm là để giải quyết vấn đề thông qua sự cộng tác tham gia của các thành viên theo một sự phân công cụ thể. Với mục đích nhằm khuyến khích khả năng giải quyết vấn đề, kỹ năng ra quyết đinh, tự chịu trách nhiệm, tinh thần làm việc đồng đội của từng thành viên nhằm mục đích phát triển sự hiểu biết và chiếm lĩnh một nội dung học tập nào đó. Vì vậy, dạy học hợp tác là một chiến lược dạy học tích cực.
Có thể thấy ưu điểm nổi trội của quan điểm này đó là khuyến khích tính tích cực của các thành viên trong nhóm và phát huy tối đa khả năng bản thân trong hoạt động hợp tác. Quan điểm dạy học nghiên cứu (Research based – Teaching/ Learning (RBTL) là nội dung dạy học được trình bày như một đề tài nghiên cứu được quan tâm. Trong đó, các vấn đề nội dung được đưa ra theo các mức độ mà nhiệm vụ nghiên cứu yêu cầu. Cũng như kết hợp các kết quả nghiên cứu vào chương trình dạy học, nó bao gồm việc phát triển nhận thức của học sinh về các vấn đề nghiên cứu, sáng tạo một văn hóa nghiên cứu liên quan đến đội ngũ người dạy và người học.
Ưu điểm nổi trội của quan điểm này là phương pháp dạy học hiệu quả dựa 9 z trên quá trình nghiên cứu (trước, trong và sau); kết quả học sinh chiếm lĩnh nội dung dạy học. Chúng ta thấy việc dạy học theo dự án nếu dựa trên quan điểm hợp tác thông qua làm việc nhóm và nghiên cứu với những ưu điểm đã trình bày trên thì có vẻ học sinh chủ động, tích cực chiếm lĩnh tri thức và phát triển các năng lực như là năng lực cộng tác làm việc; năng lực giao tiếp; năng lực phương pháp. Nhưng dạy học dựa trên làm việc hợp tác thông qua làm việc nhóm và nghiên cứu lại gặp nhược điểm rất lớn, trong thời gian 45 phút của một tiết học chính là một trở ngại trên con đường đạt được thành công cho công việc học tập của học sinh. Nếu tổ chức không tốt thì làm việc nhóm và nghiên cứu thường dẫn đến kết quả ngược lại với những gì dự định sẽ đạt.
Ví dụ trong làm việc nhóm có thể xảy ra chuyện một học sinh phụ trách nhóm theo kiểu độc đoán, đa số các thành viên trong nhóm không làm bài mà lại quan tâm đến những việc khác, trong nhóm và giữa các nhóm phát sinh đối địch, lo sợ và giận dữ. Khi đó, sự trình bày kết quả làm việc sẽ cũng như bản thân quá trình làm việc của nhóm sẽ diễn ra một cách không thỏa mãn. Một điều quan trọng hơn cả đối với làm việc nhóm và nghiên cứu là sản phẩm học sinh làm ra thì rất chung chung, mơ hồ, không có tính khả thi trong thực tiễn. Hơn nữa, nếu tổ chức và thực hiện kém sẽ dẫn đến kết quả ngược lại với những gì dự định sẽ đạt.
Vì vậy, nếu dạy học theo dự án dựa trên quan điểm dạy học hợp tác và nghiên cứu thì chưa đủ. Dạy học theo dự án dựa trên quan điểm dạy học giải quyết vấn đề thực tiễn của cuộc sống - Problem – Based Teaching/ Learning(PBTL) Quan điểm dạy học giải quyết vấn đề thực tiễn của cuộc sống là sử dụng một vấn đề (chứa mâu thuẫn) như là động lực để dạy học. Thông qua việc giải quyết vấn đề trong cuộc sống đặt ra người học sẽ chiếm lĩnh được nội dung dạy học và làm cho môn học trở nên thú vị, phù hợp với học sinh. Có thể khẳng định rằng đây là mô hình dạy học đặc biệt có giá trị với học sinh nhằm phát huy tối đa tính tích cực của người học.
Dạy học dựa trên quan điểm giải quyết vấn đề thực tiễn của cuộc sống không chỉ đơn giản là tăng số lượng các hoạt động hay bài tập liên quan đến cách giải quyết vấn đền. Thực tế, học tập dựa trên giải quyết vấn đề thực tiễn của cuộc sống 10 z đã làm thay đổi rất nhiều quan điểm thông thường về dạy học. Dạy học dựa trên giải quyết vấn đề thực tiễn của cuộc sống đảo ngược lại mô hình dạy và học truyền thống mà trong đó một khối kiến thức liên quan đến chủ đề được trình bày lần lượt từng phần một cho học sinh tới khi nào học sinh nắm được các vấn đề liên quan đến bài học, sử dụng kiến thức tổng thể mà họ vừa tích lũy được. Thêm vào đó dạy học dựa trên giải quyết vấn đề thực tiễn của cuộc sống không lấy kiến thức ở các chủ đề hay môn học.
Thay vào đó, các vấn đề cung cấp nhu cầu cho học sinh khám phá các kiến thức liên quan và tìm kiếm các nguồn từ thông tin thư viện, đĩa CD – ROM, internet, đội ngũ các nhà khoa học, giáo viên, phòng thí nghiệm. Dạy học theo dự án dựa trên quan điểm của dạy học dựa trên giải quyết vấn đề thực tiễn của cuộc sống sẽ chưa đủ và gặp một số khó khăn. Vì quan điểm này đưa ra nghe có vẻ học sinh được đóng các vai trò xã hội. Nhưng thực tế nó khiến cho học sinh trở thành những người không tự trực tiếp học và trong khi họ có thể thành thạo trong việc nhớ các thông tin hoặc giải quyết các vấn đề của “sách vở” thì lại không có khả năng đương đầu và giải quyết những vấn đề trong cuốc sống và những tình huống phức tạp hơn trong bài học.
Vì vậy, sản phẩm học sinh làm ra không tường minh. Dạy học theo dự án dựa trên quan điểm dạy học mục tiêu và tƣ duy bậc cao Quan điểm dạy học dựa trên mục tiêu và tƣ duy bậc cao là quan điểm xuyên suốt trong hướng tiếp cận đổi mới giáo dục của chương trình giáo dục Intel Việt Nam. Quan điểm dạy học của tập đoạn Intel để dạy học có hiệu quả phải đảm bảo các yếu tố như dạy học theo mục tiêu và dựa trên tƣ duy bậc cao; đa dạng hóa các hoạt động dạy học; tạo môi trường học tập an toàn; cung cấp các cơ hội học tập công bằng. Vì vậy, người học theo quan điểm học tập của Intel đã có một số những đặc điểm như tính độc lập; khả năng hợp tác, giao tiếp, tổ chức tốt; có hành vi tự kiềm chế; sáng tạo; kiên nhẫn, có thể chú ý đến các bạn học; khoan dung và chia sẻ; có trách nhiệm với bản thân và người khác.
Quan điểm này được thể hiện rất rõ thông qua “Thiết kế kế hoạch bài học” được chương trình giáo dục Intel trang bị nghiệp vụ cho giáo viên trong những giờ tập huấn. Ở đây, “Thiết kế kế hoạch bài học” là thuật ngữ được sử dụng khi thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, là bản thiết kế những hoạt động học tập mà học 11 z sinh phải đạt được mục tiêu của bài học dưới sự điều khiển, hướng dẫn, tổ chức của giáo viên. Những đặc điểm trên trong cách dạy của giáo viên và tư cách của học sinh chúng tôi lựa chọn dạy học theo dự án dựa trên mục tiêu và tƣ duy bậc cao quan điểm của Intel. Hơn nữa, theo quan điểm của Intel thì dưới vai trò lãnh đạo, tổ chức, điều khiển của giáo viên học sinh độc lập, tích cực chủ động làm ra các sản phẩm và sản phẩm thực này có các vai xã hội.
Đây là tính ưu việt trong quan điểm của tập đoàn Intel. Với cách dạy này thì phương pháp dạy học theo dự án thực sự là một cấu trúc học tập có thể thay đổi môi trường học từ “giáo viên nói” thành “học sinh thực hiện”. Khái niệm phương pháp dạy học theo dự án 1. Khái niệm Dạy học theo dự án (tiếng anh là Project Based Learning viết tắt là PjBL).
Trong tiếng anh “Project”, có nguồn gốc từ tiếng La tinh và ngày nay được hiểu theo nghĩa phổ thông là một “đề án”, một “dự thảo” hay một “kế hoạch” cần được thực hiện nhằm đạt mục đích đề ra. Khái niệm dự án được sử dụng phổ biến trong hầu hết các lĩnh vực kinh tế - xã hội trong sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu khoa học hay quản lý xã hội. Với nội hàm rộng như vậy khái niệm “dự án” còn được sử dụng trong lĩnh vực giáo dục và được đặc biệt được chú ý với sự ra đời của dạy học theo dự án. Trên thực tế, đến nay chưa có một định nghĩa hoàn chỉnh về dạy học theo dự án.
Hơn nữa, với những quan niệm về lí luận dạy học khác nhau, dạy học theo dự án lại được nhìn dưới những góc độ khác nhau. Theo tổ chức BIE trong cuốn sách “Buch Institute for Education” các nhà giáo dục đưa ra khái niệm: “Dạy học theo dự án như là một phương pháp dạy học có hệ thống, có sự tham gia của học sinh trong học tập kiến thức và kỹ năng thông qua quá trình điều tra mở rộng cấu trúc xung quanh câu hỏi xác thực phức tạp thận trọng trong thiết kế những sản phẩm và những nhiệm vụ”. Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi quan niệm dạy học theo dự án là một phương pháp dạy học phức hợp.