Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC THANH NHẠC TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGHỆ THUẬT TW 1. Cơ sở lý luận Từ bao đời nay, nhân dân ta đã có truyền thống yêu ca hát, trải qua bao thăng trầm lịch sử, thanh nhạc là một bộ môn nghệ thuật gần gũi mà người dân luôn yêu thương và gắn bó. Có thể nói, ca hát giữ vai trò quan trọng không chỉ với mỗi cá nhân mà chi phối đến toàn xã hội. Ví dụ như: những năm kháng chiến đã có rất nhiều bài hát về quê hương đất nước, ca ngợi các anh hùng đã hi sinh anh dũng để bảo vệ Tổ quốc.
Những bài hát đó đã khơi dậy tình yêu đất nước, là sức mạnh để nhân dân ta chiến thắng bọn xâm lược tàn ác. Cho tới ngày nay, đất nước ta đang trên đà phát triển về mọi mặt, trong xã hội thanh nhạc cũng ngày càng khẳng định vị trí của mình trong quá trình hội nhập và phát triển tinh hoa văn hoá, văn nghệ. góp phần không nhỏ để đưa đất nước Việt Nam ngày một vững mạnh trên công cuộc hội nhập quốc tế. Hiện nay đã có rất nhiều cuốn sách viết về phương pháp dạy học thanh nhạc với đội ngũ giảng viên giảng dạy thanh nhạc phong phú.
Tại trường ĐHSP Nghệ thuật TW, phần lớn các giảng viên tại khoa Thanh nhạc đều tốt nghiệp ở các trường đầu ngành về âm nhạc (Học viện âm nhạc Quốc gia Việt Nam, ĐHSP Nghệ thuật Trung ương…) nên kiến thức và chuyên môn đa số vững vàng. Tuy nhiên vẫn còn những mặt hạn chế về một số vấn đề mà chúng tôi sẽ đề cập đến ở mục “các phương pháp dạy học thanh nhạc”. Các khái niệm liên quan đến đề tài 1. Khái niệm về thanh nhạc Thanh nhạc là một nghệ thuật kết hợp giữa ngôn ngữ và âm nhạc.
Nói khác đi, thanh nhạc là âm nhạc sử dụng giọng hát của con người.Vì vậy, thanh nhạc còn để chỉ hoạt động hát bằng giọng người của một hay nhiều 8 người. Hoạt động “hát” hay “ca hát” là cách gọi khá phổ biến trong hoạt động nghệ thuật âm nhạc trên thế giới. Nói đến khái niệm về thanh nhạc hay ca hát, tác giả Nguyễn Trung Kiên cho rằng: Ca hát là một môn nghệ thuật được kết hợp hài hòa giữa âm nhạc và ngôn ngữ. Tuy là âm nhạc, nhưng cơ quan tạo nên giọng hát của con người khác xa với những nhạc cụ bình thường, có thể gọi là một nhạc cụ sống với sức mạnh biểu hiện lớn lao, khả năng phổ cập rộng rãi, đã làm cho nghệ thuật ca hát trở thành một phương tiện truyền cảm giáo dục tư tưởng, đạo đức, thẩm mĩ và giải trí vô cùng quan trọng trong đời sống xã hội [6, tr.
Tác giả Trần Ngọc Lan cho rằng: Ca hát sinh ra từ ngôn ngữ, là nghệ thuật gắn liền với ngôn ngữ. Ngôn ngữ sinh ra từ nhu cầu giao tiếp và chuyển tải ý nghĩ, tình cảm từ cá nhân này sang cá nhân khác. Ngôn ngữ đã trở thành công cụ phản ánh thế giới khách quan, trở thành phương tiện giao tiếp và bộc lộ tình cảm của con người với con người. Ca hát được cho là ngôn ngữ giao tiếp ở mức độ cao [18, tr.
Tóm lại, thanh nhạc là một loại hình nghệ thuật dùng âm thanh của giọng người và ngôn ngữ để diễn đạt tâm tư tình cảm. Qua nhiều thế kỉ, thanh nhạc được tồn tại song song độc lập so với khí nhạc và có sự phát triển mạnh mẽ. Thanh nhạc là cách hát đòi hỏi phải vận dụng các kĩ thuật nhằm hướng đến một giọng hát vang, sáng, tròn, đẹp theo lối hát Bel canto của nước Ý. Bel canto theo phát âm tiếng Ý có nghĩa là giọng hát đẹp.
Đây là một thuật ngữ chỉ phong cách hát ở Ý vào thế kỷ XVII và phát triển mạnh mẽ nhất vào thế kỷ XIX, lối hát này sau đó lan rộng và trở thành phổ biến trên thế giới. Khái niệm và sự phát triển của opera. 9 * Khái niệm Opera. Khi định nghĩa opera nói chung, một số người cho rằng opera là một tác phẩm kịch hoặc sân khấu, là sự phối hợp các hình thức thanh nhạc với hành động sân khấu.
Cụ thể, trong cuốn Nghệ thuật Opera, tác giả Nguyễn Trung Kiên đã cho là: Opera là nghệ thuật tổng hợp phức tạp hơn rất nhiều so với một ca khúc. Trong nghệ thuật Opera có sự phối hợp của nghệ thuật âm nhạc, nghệ thuật kịch, thơ ca, nhảy múa, trang trí, tạo hình, đồng thời cả những hình thức nghệ thuật sân khấu khác như kịch câm và những hiệu quả của ánh sáng. Trong cuốn Nghệ thuật Opera, tác giả Trung Kiên đã viết: Opera là tác phẩm nhạc - kịch (đôi khi đưa vào cả các màn múa ballet), dùng cho sân khấu biểu diễn, lời của vở hoàn toàn hoặc một phần được thực hiện bằng nghệ thuật hát, thường với phần đệm của dàn nhạc). Đây là định nghĩa về opera gọn và xúc tích nhất của nhà lý luận âm nhạc I.
Vainkop (trong sách Hiểu gì về opera, Nhà xuất bảnÂm nhạc Maxcơva, 1976 [sđd 8, tr. Trong cuốn “Opera Việt Nam” TS. Nguyễn Thị Tố Mai cũng cho rằng: “Opera là tác phẩm nghệ thuật tổng hợp. Trong opera có sự kết hợp của nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau: - Âm nhạc: bao gồm cả thanh nhạc và khí nhạc.
- Sân khấu: kịch bản, diên xuất, hóa trang và ánh sáng. - Văn chương thơ ca hoặc văn xuôi - Múa - Hội họa trang trí [24, tr. Tác giả Nguyễn Thị Nhung đã viết trong cuốn giảng nhạc như sau: 10 Trong Opera là sự kết hợp của âm nhạc (thanh nhạc và khí nhạc) với thơ ca và hành động kịch, nghệ thuật thể hiện bằng điệu bộ, nét mặt và nghệ thuật múa, hội họa kiến trúc dưới hình thức trình bày trang trí và hiệu quả của ánh sáng. Tất cả được kết hợp với nhau dưới vai trò dẫn dắt chủ đạo của âm nhạc [25, tr.
Như vậy chúng ta có thể thấy rằng, tuy có những cách diễn đạt khác nhau về Opera, nhưng nhìn chung, opera là một hình thức nghệ thuật tổng hợp bao gồm âm nhạc, sân khấu, múa, hội họa, văn chương, trang phục.Các yếu tố này gắn kết với nhau, không thể tách rời, hỗ chợ cho nhau để tạo ra opera hoàn chỉnh. Opera phụ thuộc vào kịch bản, phụ thuộc vào sự phát triển của các màn, mà lời hay âm nhạc chiếm vị trí quan trọng hơn. Điều này cũng phụ thuộc vào từng thời đại, trường phái và phong cách của từng nhà soạn nhạc. Chính vì vậy mà cấu trúc âm nhạc trong opera khác và phức tạp hơn so với các loại khí nhạc cũng như thanh nhạc bình thường.
Opera còn được chia thành nhiều loại khác nhau như: Opera anh hùng thần thoại, opera anh hùng ca, lịch sử hoang đường, lịch sử huyền ảo, trữ tình tâm lý, hài hước. * Sự phát triển Opera. Opera hay còn gọi là “nhạc kịch” được manh nha xuất hiện vào cuối thế kỉ XVI ở nước Ý. Peri nhạc sĩ nổi tiếng người Ý cho ra đời vở Opera đầu tiên đó là vở “E’Luridice” tại vùng Florence nước Ý.
Có thể nói, đây là một loại hình nghệ thuật tổng hợp, kết hợp giữa âm nhạc, thơ ca, kịch, múa, nghệ thuật sân khấu, phục trang phù hợp với nội dung của vở diễn. Ban đầu, Opera chỉ được trình diễn trong cung đình, phục vụ các tầng lớp quý tộc châu Âu. Người đầu tiên đưa opera đến với quần chúng là nhạc sĩ Claudio Monteverdi (1567 - 1643) với những vở Opera thần thoại như “Orfer” (1607) và “ Sự trở về của Ulysses” (1640). 11 Ở nửa đầu thế kỷ XVII, opera không chỉ hình thành và phát triển mạnh ở Florence mà còn dần phát triển rộng rãi ở Mantua, Roman và đặc biệt là ở Venice - nơi đã đưa opera trở thành những vở diễn hoành tráng nhưng lại hết sức gần gũi với khán giả.Từ nước Ý, Opera đã lan tỏa ra các nước châu Âu khác và trở thành mốt thời thượng bấy giờ.
Chúng ta có thể nhắc đến các nhạc sĩ xuất sắc như: A. Scarlatti và Claudio Monteverdi ở Ý, J. Các opera này có nội dung về đề tài thần thoại, lịch sử truyền thuyết, được gọi là “Opera trang nghiêm” Đến thế kỉ XVIII, Opera trang nghiêm dần suy thoái, thay vào đó là sự xuất hiện của opera hài hước với những nội dung thế tục khai thác từ cuộc sống chung quanh, được gọi là opera Buffa với những tác giả nổi tiếng như: G.Gretry, ở Tây Ban Nha với Tonadilia. Trong thế kỉ XVIII nhà cải cách vĩ đại nghệ thuật opera là C.Gluck ở Đức và W.Mozart ở Áo đã phản ánh trong tác phẩm của mình những tư tưởng tiến bộ của thời đại Phục hưng.
Họ đã tích cực chống đối thẩm mỹ của opera quý tộc, hình thành bi kịch âm nhạc anh hùng, thấm nhuần những tình cảm cao thượng của nhân dân, đồng thời hoàn thiện những opera mang tính chất kịch tính bằng sự phát triển nhanh chóng và tương phản trong âm nhạc. Đầu thế kỉ XIX chủ đề anh hùng yêu nước được đề cao trong vở nhạc kịch Fiderio của Beethoven. Tiếp theo đó là tác giả C. Weber (nhà soạn nhạc người Đức) với các opera có nội dung dân tộc và hình thức của nghệ thuật opera Đức, đó là những tác phẩm kết hợp giữa opera hài và trữ tình.
Kế tiếp sự nghiệp của C. Wagner, người có công lớn trong việc cải cách các tác phẩm thanh nhạc - giao hưởng có chương trình đồ sộ. Ngoài ra còn phải kể đến những tác giả tiêu biểu người Ý khác như: G.Rossini (1792 12 – 1868) và đặc biệt phải kể đến nhạc sĩ vĩ đại của opera Ý G. Opera của ông với nhiều chủ đề phong phú trong các tác phẩm của mình, đó là các chủ đề về anh hùng yêu nước, trữ tình - kịch tính.
ngoài ra còn phải kể đến nghệ thuật opera của Nga với những tên tuổi nhạc sĩ S. Kavos, đặc biệt là M. Glinka (1804 - 1857) với các tác phẩm opera anh hùng bi kịch lịch sử, đã đánh dấu sự ra đời của nền âm nhạc cổ điển Nga. Kế tục opera cổ điển của Glinka là nhạc sĩ A.
Cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỷ XX ở châu Âu, xuất hiện trào lưu “chủ nghĩa tả chân” với những nhạc sĩ tài năng như P.Leoncavallo (1857 - 1919), đặc biệt là G. Puccini (1858 - 1924) với những tác phẩm kịch tính căng thẳng phản ánh từ cuộc sống của những con người bình dân. Khái niệm aria Aria là tên gọi có nguồn gốc từ tiếng Ý, một thể loại thanh nhạc có trong các tác phẩm opera.