Thực trạng sử dụng đất và sinh kế dân tái định cư thủy điện Bình Điền, Huế

Luận văn đánh giá thực trạng sử dụng đất và sinh kế người dân sau tái định cư thủy điện Bình Điền, Huế, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển bền vững.

• Tác giả: Phạm Minh Hiếu
• Người hướng dẫn: Ts. Phạm Hữu Tỵ
• Trường học: Trường Đại học Nông lâm Huế
• Chuyên ngành: Tài nguyên Đất và Môi trường Nông nghiệp
• Đề tài: Thực trạng sử dụng đất và sinh kế của người dân tái định cư khi xây dựng thủy điện Bình Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế
• Loại tài liệu: Luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thừa Thiên Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC, CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• Mục đích và mục tiêu nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• Ý nghĩa khoa học
• Ý nghĩa thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở lý luận của các vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Các khái niệm về tái định cư, sinh kế, và sử dụng đất
• 1.1.1.1. Khái niệm về tái định cư
• 1.1.1.2. Khái niệm về sinh kế
• 1.1.1.3. Khái niệm về sử dụng đất
• 1.1.1.4. Khái niệm về sinh kế
• 1.1.2. Khung sinh kế bền vững
• 1.2. Cơ sở thực tiễn của các vấn đề nghiên cứu
• 1.2.1. Tình hình phát triển thủy điện và tái định cư thủy điện trên thế giới
• 1.2.1.1. Kinh nghiệm chung về di dân, tái định cư của dự án thủy điện
• 1.2.1.2. Kinh nghiệm di dân TĐC ở một số quốc gia trên thế giới
• 1.2.1.3. Kinh nghiệm hỗ trợ di dân TĐC của một số tổ chức quốc tế
• 1.2.2. Tình hình phát triển thủy điện, tái định cư thủy điện ở Việt nam và ở Thừa Thiên Huế
• 1.2.2.1. Tình hình di dân, TĐC thủy điện ở Thừa Thiên Huế
• 1.3. Các nghiên cứu liên quan
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1.1. Các chính sách về đất đai cho người dân tái định cư đã và đang áp dụng
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.1.2.1. Về thời gian
• 2.1.2.2. Về không gian
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp thu thập số liệu, tài liệu
• 2.3.1.1. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp
• 2.3.1.2. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp
• 2.3.2. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm cơ bản của thôn tái định cư Bồ Hòn, xã Bình Thành, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế
• 3.1.1. Lịch sử hình thành và đặc điểm của thôn tái định cư Bồ Hòn
• 3.1.2. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.3. Về kinh tế - văn hóa xã hội
• 3.2. Tác động của di dân, tái định cư đến đất đai và sinh kế của người dân tái định cư thôn Bồ Hòn
• 3.2.1. Tác động đến đất đai
• 3.2.2. Tác động của di dân đến tiếp cận tài nguyên chung
• 3.2.3. Tác động của di dân đến thu nhập
• 3.2.4. Tác động của di dân đến tiếp cận nguồn vốn
• 3.2.5. Tác động của di dân đến tiếp cận dịch vụ sản xuất và sinh hoạt
• 3.2.6. Thay đổi về tài sản của người dân thôn Bồ Hòn
• 3.2.7. Tác động của di dân đến vấn đề tôn giáo tín ngưỡng
• 3.2.8. Tác động của di dân đến các mối quan hệ
• 3.3. Thực trạng sản xuất của người dân tái định cư thôn Bồ Hòn, xã Bình Thành
• 3.3.1. Hoạt động chăn nuôi
• 3.3.2. Hoạt động trồng trọt
• 3.3.3. Hoạt động phi nông nghiệp
• 3.3.4. Hoạt đồng trồng rừng kinh tế
• 3.4. Giải pháp về đất đai và phát triển sinh kế của người dân tái định cư
• 3.4.1. Giải pháp về đất đai
• 3.4.2. Giải pháp và đề xuất để phát triển sinh kế
• 3.4.2.1. Về trồng trọt
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan đất và sinh kế người dân tái định cư Bình Điền

Dự án thủy điện Bình Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế, là một công trình mang lại lợi ích lớn về năng lượng, nhưng cũng tạo ra những tác động của dự án thủy điện sâu sắc đến đời sống cộng đồng. Việc di dân, tái định cư là một quá trình phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền sử dụng đất và mô hình sinh kế của hàng trăm hộ dân, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số. Nghiên cứu về đất và sinh kế người dân tái định cư thủy điện Bình Điền cho thấy một bức tranh đa chiều. Một mặt, người dân được tiếp cận cơ sở hạ tầng tốt hơn. Mặt khác, họ đối mặt với thách thức lớn nhất là khôi phục sản xuất khi quỹ đất bị thu hẹp đáng kể. Cuộc sống sau di dời của người dân tại thôn Bồ Hòn, xã Bình Thành đã thay đổi hoàn toàn, từ một cộng đồng sống dựa vào nông nghiệp truyền thống sang một cộng đồng phải vật lộn tìm kiếm các nguồn thu nhập mới. Việc phân tích thực trạng này là cơ sở khoa học quan trọng để đề xuất các giải pháp bố trí đất đai và phát triển sinh kế bền vững, giúp ổn định đời sống người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

1.1. Tác động của dự án thủy điện đến cộng đồng địa phương

Việc xây dựng thủy điện Bình Điền đã gây ra những thay đổi mang tính cấu trúc đối với cộng đồng. Tác động tích cực dễ nhận thấy là sự cải thiện về cơ sở hạ tầng khu tái định cư. Người dân được sống trong những ngôi nhà xây kiên cố, có điện, đường, trường học và trạm y tế. Tuy nhiên, tác động tiêu cực lại mang tính dài hạn và ảnh hưởng sâu sắc đến nền tảng kinh tế - xã hội. Nghiên cứu của Phạm Minh Hiếu (2017) chỉ rõ, "khó khăn lớn nhất của đồng bào dân tộc thiểu số bị di dời là khôi phục và phát triển sản xuất thời kỳ hậu tái định cư". Tác động của dự án thủy điện không chỉ dừng lại ở việc mất đất, mà còn là sự đứt gãy các mối quan hệ xã hội truyền thống, mất đi quyền tiếp cận các tài nguyên chung như rừng và nguồn nước tự nhiên. Đây là những yếu tố cốt lõi duy trì an sinh xã hội vùng tái định cư.

1.2. Lịch sử hình thành khu tái định cư thủy điện Bồ Hòn

Thôn Bồ Hòn, xã Bình Thành, huyện Hương Trà là địa điểm được chọn để xây dựng khu tái định cư thủy điện cho 46 hộ dân tộc Catu (225 khẩu) phải di dời. Trước khi tái định cư vào năm 2006, cuộc sống của họ gắn liền với phương thức sản xuất truyền thống "phá, đốt, cốt, tỉa" và phụ thuộc vào tài nguyên rừng. Khi chuyển đến nơi ở mới, toàn bộ cấu trúc kinh tế và xã hội của họ bị thay đổi. Ban quản lý dự án thủy điện Bình Điền đã đầu tư xây dựng hạ tầng cơ bản, nhưng việc quy hoạch đất sản xuất lại gặp nhiều bất cập. Người dân được cấp đất ở nhưng diện tích đất sản xuất cho người dân lại vô cùng hạn chế và chất lượng thấp, đặt ra bài toán sinh kế nan giải ngay từ những ngày đầu định cư.

II. Thách thức về đất sản xuất của người dân tái định cư

Một trong những khó khăn của người dân tái định cư lớn nhất chính là vấn đề đất đai. Nghiên cứu cho thấy tổng diện tích đất mà người dân có thể tiếp cận tại nơi ở mới ít hơn rất nhiều so với nơi ở cũ. Sự sụt giảm nghiêm trọng về quỹ đất, đặc biệt là đất nông nghiệp, đã đẩy người dân vào tình thế mất an ninh lương thực. Họ không còn đủ đất để trồng các loại cây lương thực truyền thống như lúa nương, sắn, ngô. Điều này buộc họ phải chuyển từ tự cung tự cấp sang phụ thuộc vào thu nhập từ làm thuê để mua lương thực. Thách thức này không chỉ là về diện tích mà còn về chất lượng. Đất tại khu tái định cư thường cằn cỗi, không phù hợp với các giống cây trồng bản địa, khiến nỗ lực khôi phục sản xuất của người dân càng thêm gian nan. Vấn đề thu hồi đất nông nghiệp mà không có phương án cấp lại đất tương xứng đã tạo ra một lỗ hổng lớn trong sinh kế của cộng đồng.

2.1. Thực trạng thu hồi đất nông nghiệp và biến động diện tích

Quá trình thu hồi đất nông nghiệp để xây dựng lòng hồ thủy điện Bình Điền đã lấy đi phần lớn tư liệu sản xuất chính của người dân. Tài liệu nghiên cứu chỉ rõ: "Tổng diện tích đất đai nơi khu tái định mới ít hơn rất nhiều so với nơi ở cũ. Các loại đất truyền thống phục vụ sản xuất nông nghiệp khi còn nơi ở cũ không còn nữa khi chuyển đến khu ở tái định cư mới". Sự biến động này không chỉ làm giảm quy mô sản xuất mà còn xóa bỏ hoàn toàn một số hoạt động canh tác truyền thống. Người dân mất đi những mảnh nương rẫy màu mỡ, những bãi chăn thả gia súc rộng lớn, vốn là nền tảng cho sự tự chủ về kinh tế và lương thực của họ.

2.2. Khó khăn trong chuyển đổi nghề nghiệp do thiếu đất đai

Việc thiếu đất sản xuất cho người dân là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến những khó khăn trong chuyển đổi nghề nghiệp. Đối với cộng đồng dân tộc thiểu số, nông nghiệp không chỉ là nghề mà còn là lối sống. Nghiên cứu nhấn mạnh, "họ rất khó chuyển đổi nghề nghiệp do trình độ văn hóa thấp". Khi không còn đất, họ buộc phải tìm kiếm các công việc làm thuê phi nông nghiệp, vốn không ổn định và đòi hỏi kỹ năng họ không có. Thế hệ trẻ trong độ tuổi lao động không được đào tạo nghề bài bản, dẫn đến tình trạng thất nghiệp hoặc phải di cư đi nơi khác tìm việc, gây ra những hệ lụy xã hội phức tạp và làm suy yếu cấu trúc gia đình truyền thống.

2.3. Đánh giá chất lượng đất canh tác tại khu tái định cư

Bên cạnh diện tích, chất lượng đất canh tác tại khu tái định cư Bồ Hòn là một rào cản lớn. Đất được cấp thường là đất đồi núi, bạc màu, trơ sỏi đá và thiếu nguồn nước tưới. Các loại cây trồng truyền thống như lúa nương, ngô địa phương, cây có múi không thể phát triển. Nhiều dự án hỗ trợ cây giống đã thất bại vì "không chịu được đất cằn, không nước tưới,... nên đều chết khô". Điều này cho thấy việc quy hoạch khu tái định cư đã không khảo sát kỹ lưỡng các điều kiện thổ nhưỡng, dẫn đến việc cấp đất mang tính hình thức, không thực sự giúp người dân khôi phục sản xuất và ổn định cuộc sống lâu dài.

III. Phương pháp hỗ trợ sinh kế bền vững cho người tái định cư

Để giải quyết các thách thức, việc xây dựng các phương pháp hỗ trợ sinh kế bền vững là yêu cầu cấp thiết. Các giải pháp không thể chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ lương thực ngắn hạn mà phải tập trung vào việc tạo ra các nguồn thu nhập ổn định và lâu dài. Trọng tâm của các phương pháp này là phải giải quyết được nút thắt về đất đai. Cần có sự rà soát, quy hoạch và bố trí lại quỹ đất sản xuất một cách hợp lý. Bên cạnh đó, việc phát triển các mô hình kinh tế hiệu quả phù hợp với điều kiện thực tế của khu tái định cư là rất quan trọng. Các mô hình này có thể bao gồm trồng rừng kinh tế, phát triển chăn nuôi theo hướng trang trại, hoặc đào tạo nghề cho các hoạt động phi nông nghiệp. Sự thành công của các phương pháp này phụ thuộc rất lớn vào sự đồng bộ của chính sách đền bù tái định cư và sự tham gia tích cực của chính người dân.

3.1. Phân tích chính sách đền bù tái định cư đã được áp dụng

Các chính sách đền bù tái định cư cho dự án thủy điện Bình Điền đã được triển khai, bao gồm bồi thường về đất đai, tài sản trên đất, hỗ trợ di chuyển và ổn định đời sống ban đầu. Mặc dù chính sách đã giúp người dân có nơi ở mới khang trang hơn, nhưng lại chưa giải quyết triệt để vấn đề sinh kế. Việc đền bù chủ yếu bằng tiền mặt mà không đi kèm với phương án cấp đất sản xuất tương xứng đã khiến nhiều hộ gia đình sử dụng tiền không hiệu quả, không có khả năng tái đầu tư vào sản xuất. Chính sách hỗ trợ của tỉnh Thừa Thiên Huế cần được xem xét lại theo hướng ưu tiên "đất đổi đất" hoặc tạo ra quỹ đất sạch để người dân có thể tiếp tục canh tác, đảm bảo an ninh lương thực.

3.2. Các mô hình kinh tế hiệu quả cần được nhân rộng

Nghiên cứu và thực tiễn cho thấy một số mô hình kinh tế hiệu quả có tiềm năng phát triển tại khu tái định cư. Mô hình trồng rừng kinh tế với các loại cây như keo, tràm có thể tận dụng lợi thế đất đồi dốc, vừa tạo thu nhập lâu dài vừa góp phần bảo vệ môi trường. Mô hình chăn nuôi gia súc lớn như trâu, bò cũng được người dân ưu tiên lựa chọn, tuy nhiên đang gặp khó khăn do thiếu bãi chăn thả. Do đó, cần có chính sách quy hoạch vùng chăn thả chung cho cộng đồng. Ngoài ra, việc phát triển các dịch vụ phi nông nghiệp gắn với lợi thế của hồ thủy điện như du lịch sinh thái, nuôi trồng thủy sản cũng là hướng đi cần được khuyến khích và hỗ trợ vốn.

IV. Bí quyết ổn định đời sống người dân qua giải pháp việc làm

Bí quyết để ổn định đời sống người dân tái định cư nằm ở việc tạo ra các giải pháp việc làm tại chỗ đa dạng và bền vững. Khi quỹ đất nông nghiệp hạn hẹp, không thể chỉ trông chờ vào trồng trọt. Việc kết hợp nhiều nguồn sinh kế khác nhau là chìa khóa để phân tán rủi ro và tăng thu nhập. Một trong những giải pháp quan trọng là phát triển lâm nghiệp thông qua trồng rừng thay thế nương rẫy. Hoạt động này không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn phù hợp với kinh nghiệm của người dân. Song song đó, cần có chính sách hỗ trợ vay vốn ưu đãi để người dân đầu tư phát triển chăn nuôi quy mô lớn hơn. Cuối cùng, việc mở các lớp đào tạo nghề miễn phí cho thanh niên sẽ giúp họ nắm bắt các cơ hội việc làm phi nông nghiệp, giảm bớt sự phụ thuộc vào tài nguyên đất đai và góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực tại địa phương.

4.1. Vai trò của mô hình trồng rừng thay thế nương rẫy truyền thống

Mô hình trồng rừng thay thế nương rẫy được xem là một giải pháp chiến lược. Nó giải quyết đồng thời hai vấn đề: tạo sinh kế và bảo vệ môi trường. Thay vì canh tác nương rẫy quảng canh, bạc màu đất, việc chuyển sang trồng rừng kinh tế giúp phủ xanh đất trống, đồi trọc, chống xói mòn và mang lại nguồn thu nhập ổn định sau 5-7 năm. Đây là hướng đi phù hợp với điều kiện đất đai dốc và cằn cỗi tại khu tái định cư. Để mô hình này thành công, cần có sự hỗ trợ của nhà nước về giống cây chất lượng cao, kỹ thuật trồng và chăm sóc, đồng thời đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm gỗ rừng trồng.

4.2. Cơ hội phát triển chăn nuôi và các hoạt động phi nông nghiệp

Chăn nuôi, đặc biệt là trâu, bò, vốn là thế mạnh của đồng bào dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, sau tái định cư, "số lượng hộ tham gia và số lượng đàn trâu bò giảm rõ rệt" do thiếu bãi chăn thả. Giải quyết vấn đề này bằng cách quy hoạch khu chăn thả tập trung hoặc hỗ trợ người dân trồng cỏ làm thức ăn sẽ mở ra cơ hội lớn để phục hồi và phát triển ngành chăn nuôi. Bên cạnh đó, các hoạt động phi nông nghiệp như khai thác lợi thế từ hồ thủy điện (đánh bắt, nuôi cá lồng), mở các dịch vụ nhỏ lẻ phục vụ dân cư và khách du lịch cũng là những nguồn thu nhập tiềm năng, giúp đa dạng hóa sinh kế và giảm áp lực lên tài nguyên đất.

V. Đánh giá tác động xã hội và cuộc sống thực tế sau di dời

Việc đánh giá tác động xã hội của dự án tái định cư thủy điện Bình Điền cho thấy những kết quả trái chiều. Về mặt vật chất, cuộc sống sau di dời có những cải thiện rõ rệt. Người dân được tiếp cận với hạ tầng hiện đại hơn, điều kiện y tế, giáo dục được nâng cao. Tuy nhiên, về mặt kinh tế và xã hội, họ phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Sự thay đổi đột ngột về môi trường sống và phương thức sản xuất đã làm suy giảm thu nhập, gây mất an ninh lương thực và xáo trộn các cấu trúc xã hội truyền thống. Mặc dù cơ sở hạ tầng khu tái định cư được đầu tư, nhưng nếu không đi kèm với các giải pháp sinh kế hiệu quả, nó không thể đảm bảo một cuộc sống ổn định và bền vững. Việc phân tích sâu sắc những tác động này là cơ sở để hoàn thiện chính sách, đảm bảo các dự án phát triển trong tương lai hài hòa hơn giữa lợi ích kinh tế và an sinh xã hội.

5.1. Phân tích sự cải thiện về cơ sở hạ tầng khu tái định cư

Không thể phủ nhận những cải thiện đáng kể về cơ sở hạ tầng khu tái định cư Bồ Hòn. So với nơi ở cũ trong vùng sâu, vùng xa, người dân nay đã có nhà xây kiên cố, hệ thống điện lưới quốc gia, đường bê tông và hệ thống nước sạch. Trường học và trạm y tế được xây dựng ngay tại thôn, giúp trẻ em đi học thuận lợi và người dân dễ dàng tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu. Đây là những thành tựu quan trọng, thể hiện sự quan tâm của nhà nước và chủ đầu tư dự án. Những điều kiện vật chất này là nền tảng cần thiết, tạo tiền đề cho việc nâng cao chất lượng sống nếu các vấn đề về kinh tế và việc làm được giải quyết song song.

5.2. Các vấn đề an sinh xã hội vùng tái định cư cần quan tâm

Bên cạnh hạ tầng, các vấn đề an sinh xã hội vùng tái định cư vẫn còn nhiều bất cập. Mối lo lớn nhất là an ninh lương thực, khi người dân không còn tự chủ được nguồn lúa, ngô, sắn. Họ phải "sử dụng tiền kiếm được từ đi làm thuê để trang trải cho lương thực, thực phẩm". Điều này tạo ra sự bấp bênh và phụ thuộc lớn vào thị trường lao động vốn không ổn định. Ngoài ra, sự đứt gãy trong các mối quan hệ cộng đồng, sự mai một bản sắc văn hóa và nguy cơ phát sinh các tệ nạn xã hội cũng là những vấn đề cần được quan tâm giải quyết để đảm bảo sự phát triển hài hòa và bền vững cho cộng đồng.

VI. Hướng đi tương lai cho phát triển kinh tế địa phương bền vững

Hướng đi tương lai cho đất và sinh kế người dân tái định cư thủy điện Bình Điền đòi hỏi một cách tiếp cận tổng thể và dài hạn. Thay vì các giải pháp tình thế, cần xây dựng một chiến lược phát triển kinh tế địa phương bền vững, lấy người dân làm trung tâm. Điều này bắt đầu từ việc hoàn thiện các chính sách hỗ trợ của tỉnh Thừa Thiên Huế, đặc biệt là chính sách về đất đai. Cần phải tính toán và giao đủ quỹ đất sản xuất cho người dân trước khi thực hiện di dời. Đồng thời, cần nâng cao vai trò và trách nhiệm của Ban quản lý dự án thủy điện Bình Điền trong việc hỗ trợ phục hồi sinh kế sau dự án. Tương lai của khu tái định cư phụ thuộc vào khả năng lồng ghép hiệu quả giữa phát triển hạ tầng, bảo đảm an sinh xã hội và tạo ra các cơ hội kinh tế đa dạng, giúp người dân không chỉ "an cư" mà còn thực sự "lạc nghiệp" trên quê hương mới.

6.1. Kiến nghị chính sách hỗ trợ từ tỉnh Thừa Thiên Huế

Để đảm bảo hỗ trợ sinh kế bền vững, các chính sách hỗ trợ của tỉnh Thừa Thiên Huế cần được điều chỉnh một cách thực chất. Cụ thể, cần ưu tiên bố trí thêm đất sản xuất cho các hộ dân, đặc biệt là đất có khả năng trồng lúa nước và bãi chăn thả gia súc. Cần triển khai các chương trình tín dụng ưu đãi với lãi suất thấp để người dân có vốn đầu tư vào các mô hình kinh tế như trồng rừng, chăn nuôi. Bên cạnh đó, cần có chính sách đặc thù về y tế và giáo dục cho con em các hộ tái định cư, mở các lớp đào tạo nghề miễn phí gắn với nhu cầu của thị trường lao động địa phương.

6.2. Nâng cao trách nhiệm của Ban quản lý dự án thủy điện Bình Điền

Ban quản lý dự án thủy điện Bình Điền không chỉ có trách nhiệm trong giai đoạn xây dựng mà cần có trách nhiệm lâu dài trong việc hỗ trợ cộng đồng bị ảnh hưởng. Trách nhiệm này bao gồm việc phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương để giám sát, đánh giá tác động xã hội của dự án một cách định kỳ. Đồng thời, cần trích một phần lợi nhuận từ hoạt động của nhà máy thủy điện để thành lập quỹ phát triển cộng đồng, tài trợ cho các dự án sinh kế, cải thiện cơ sở hạ tầng và bảo vệ môi trường tại khu tái định cư. Đây là cách tiếp cận phát triển có trách nhiệm, đảm bảo hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp và người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa năng lượng thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của hệ thống thủy điện trên toàn cầu với hơn 45.000 đập lớn được xây dựng tại 140 quốc gia, kéo theo việc di dời từ 40 đến 80 triệu người. Tại Việt Nam, quy hoạch năng lượng đến năm 2030 ghi nhận việc triển khai hàng trăm dự án thủy điện, dẫn đến việc thu hồi đất và di dời khoảng 300.000 người, trong đó phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số tại các vùng miền núi xung yếu. Đáng chú ý, các báo cáo thực tiễn chỉ ra rằng có tới hơn 82% số hộ dân sau tái định cư rơi vào tình trạng đời sống khó khăn hơn nơi ở cũ do mất tư liệu sản xuất và sinh kế truyền thống.

Nghiên cứu tập trung giải quyết mâu thuẫn cốt lõi giữa mục tiêu phát triển hạ tầng năng lượng quốc gia và sự suy giảm sinh kế của cộng đồng người Cơ Tu tại thôn Bồ Hòn, xã Bình Thành, thị xã Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế. Mục tiêu cụ thể của luận văn là phân tích thực trạng quản lý và sử dụng quỹ đất, đánh giá những biến đổi trong cơ cấu nguồn lực sinh kế của 62 hộ dân tái định cư thuộc dự án thủy điện Bình Điền, đồng thời xác định các điểm nghẽn trong việc khôi phục sản xuất.

Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình di dân từ khi hình thành khu tái định cư năm 2006 đến thời điểm khảo sát chuyên sâu từ tháng 10 năm 2016 đến tháng 3 năm 2017. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực chứng quan trọng để các cơ quan quản lý đất đai địa phương tái thiết kế phương án giao đất nông nghiệp, từ đó cải thiện các chỉ số an ninh lương thực và nâng cao thu nhập ổn định cho cộng đồng dân tộc thiểu số hậu tái định cư.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai khung lý thuyết nền tảng trong nghiên cứu phát triển nông thôn và quản lý tài nguyên. Thứ nhất là Khung phân tích sinh kế bền vững do Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh phát triển dựa trên nền tảng lý thuyết của Robert Chambers và Gordon Conway năm 1992. Mô hình này phân tích sinh kế của hộ gia đình dựa trên sự tương tác giữa 5 nguồn vốn cơ bản gồm vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn tài chính, vốn con người và vốn xã hội trước các tác động từ bối cảnh dễ bị tổn thương và thể chế chính sách. Thứ hai là Mô hình rủi ro bần cùng hóa và tái thiết sinh kế của Michael Cernea, chỉ ra các nguy cơ hiện hữu khi thu hồi đất bắt buộc như mất đất, mất việc làm, mất nhà ở, bên cạnh nguy cơ suy giảm an ninh lương thực và đứt gãy mạng lưới cộng đồng.

Hệ thống nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm trung tâm:

• Tái định cư bắt buộc: Quá trình di chuyển dân cư do Nhà nước thu hồi đất phục vụ công trình công cộng, đòi hỏi các chính sách bồi thường và khôi phục sinh kế toàn diện.
• Sinh kế bền vững: Năng lực duy trì và củng cố các hoạt động tạo thu nhập mà không làm suy thoái nền tảng tài nguyên tự nhiên.
• Loại hình sử dụng đất: Sự can thiệp của con người lên các đơn vị bản đồ đất đai nhằm tạo ra các sản phẩm nông - lâm nghiệp cụ thể.
• Vốn sinh kế: Tổng hợp các nguồn lực vật chất và phi vật chất mà hộ gia đình có thể huy động để tạo dựng cuộc sống.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo quy hoạch của Ủy ban nhân dân xã Bình Thành, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Thừa Thiên Huế cùng dữ liệu sơ cấp thu thập trực tiếp tại thực địa. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định dựa trên công thức chọn mẫu của Slovin năm 1960 với tổng số 62 hộ dân tại thôn Bồ Hòn và mức sai số cho phép 10%, mang lại quy mô mẫu điều tra chuẩn xác gồm 38 hộ gia đình. Nhóm tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản kết hợp phỏng vấn bán cấu trúc và phỏng vấn sâu các già làng, trưởng thôn cùng lãnh đạo chính quyền địa phương.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả và so sánh định lượng trên phần mềm chuyên dụng là nhằm lượng hóa rõ nét sự dịch chuyển diện tích đất canh tác, cấu trúc thu nhập và mức độ tiếp cận các dịch vụ công cộng trước và sau khi chuyển đến nơi ở mới. Toàn bộ quy trình khảo sát và thu thập dữ liệu được thực hiện chặt chẽ trong giai đoạn từ tháng 10 năm 2016 đến tháng 3 năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực địa tại thôn Bồ Hòn đã làm sáng tỏ 4 phát hiện quan trọng về sự biến đổi đất đai và sinh kế:

Thứ nhất, quỹ đất sản xuất nông nghiệp bị suy giảm nghiêm trọng về cả diện tích lẫn chất lượng canh tác. Khi chuyển từ nơi ở cũ về khu tái định cư tập trung quy mô 35 ha, toàn bộ diện tích đất trồng lúa nương, ngô và sắn truyền thống màu mỡ ven sông suối bị ngập hoàn toàn. Diện tích đất canh tác bình quân của các hộ giảm hơn 60% so với trước khi di dời, quỹ đất mới được giao chủ yếu là đất đồi dốc cằn cỗi, nhiều sỏi đá và thiếu nước tưới.

Thứ hai, hoạt động chăn nuôi đại gia súc suy sụp rõ rệt. Đàn trâu bò của thôn giảm trên 70% về tổng số lượng do mất hoàn toàn các bãi chăn thả tự nhiên rộng lớn tại thung lũng cũ. Số hộ duy trì chăn nuôi trâu bò giảm từ mức trên 85% trước di dời xuống dưới 20% tại nơi ở mới.

Thứ ba, cơ cấu sinh kế chuyển dịch theo hướng bấp bênh, đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực. Do không còn đất canh tác lương thực, hơn 80% lao động chính trong thôn buộc phải chuyển sang làm thuê thời vụ với thu nhập không ổn định. Tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo tại thôn chiếm tới trên 70% tổng số hộ.

Thứ tư, điều kiện cơ sở hạ tầng vật chất có sự cải thiện ban đầu nhưng thiếu tính đồng bộ. Dự án đã đầu tư hơn 7 tỷ đồng xây dựng 46 ngôi nhà kiên cố trị giá 64 triệu đồng mỗi căn, cùng hệ thống điện và trường học. Tuy vậy, các công trình thủy lợi phục vụ tưới tiêu không được đầu tư đầy đủ, dẫn đến tình trạng đất nông nghiệp bị bỏ hoang trong mùa khô.

Thảo luận kết quả

Các dữ liệu nghiên cứu phản ánh trực quan qua biểu đồ cơ cấu đất đai và bảng thống kê thu nhập, thể hiện sự đối lập giữa diện tích đất ở khang trang và diện tích đất sản xuất bị thu hẹp. Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ quy hoạch tái định cư mang tính áp đặt cơ học, chưa tính toán đầy đủ các đặc tính sinh thái và tập quán canh tác của đồng bào dân tộc thiểu số. Việc đưa các giống cây ăn quả như chuối, cam thanh trà, xoài vào canh tác trên nền đất đồi cằn cỗi mà thiếu nguồn nước tưới đã dẫn đến thất bại, cây trồng chết khô hàng loạt.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu của Thayer Scudder trên 44 dự án thủy điện thế giới khi 86% trường hợp ghi nhận tình trạng mất đất sản xuất. Tại Việt Nam, thực trạng này cũng trùng khớp với các phát hiện tại thủy điện Yaly, Bản Vẽ và Tả Trạch, khẳng định rằng việc đền bù hạ tầng nhà ở không thể thay thế cho việc bảo đảm tư liệu sản xuất lâu dài.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để tình trạng thiếu đất và khôi phục sinh kế bền vững cho người dân tái định cư thôn Bồ Hòn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Rà soát, thu hồi và giao bổ sung đất sản xuất nông lâm nghiệp: Ủy ban nhân dân thị xã Hương Trà phối hợp cùng Sở Tài nguyên và Môi trường tiến hành trích đo, rà soát lại quỹ đất của các lâm trường và Ban quản lý rừng phòng hộ lân cận; thực hiện bàn giao tối thiểu từ 0,5 đến 1 ha đất sản xuất cho mỗi hộ gia đình trong giai đoạn 2018-2020 nhằm đảm bảo tư liệu sản xuất cơ bản.
2. Chuyển giao kỹ thuật cải tạo đất và phát triển cây trồng phù hợp: Trạm Khuyến nông thị xã Hương Trà chủ trì triển khai các lớp tập huấn kỹ thuật canh tác bền vững trên đất dốc, hướng dẫn trồng xen canh cây họ đậu để cải tạo đất bạc màu, hỗ trợ giống sắn cao sản KM94 và phân bón vi sinh, đặt mục tiêu nâng cao 25% năng suất cây trồng sau 2 năm triển khai.
3. Mở rộng nguồn vốn tín dụng chính sách gắn với mô hình chăn nuôi bán thâm canh: Ngân hàng Chính sách Xã hội chi nhánh địa phương giải ngân các gói vay ưu đãi từ 30 đến 50 triệu đồng mỗi hộ với thời hạn vay linh hoạt từ 36 đến 60 tháng, hỗ trợ người dân xây dựng chuồng trại chăn nuôi bò nhốt kết hợp trồng cỏ voi, phấn đấu phục hồi quy mô đàn gia súc đạt bình quân 1,5 đến 2 con trên một hộ.
4. Tổ chức đào tạo nghề và tạo việc làm phi nông nghiệp ổn định: Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì phối hợp với các cơ sở đào tạo nghề tổ chức các khóa dạy nghề phi nông nghiệp miễn phí cho 100% thanh niên trong độ tuổi lao động, đồng thời liên kết với các khu công nghiệp lân cận để giải quyết việc làm ổn định cho tối thiểu 50% lao động trẻ trước năm 2021.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan quản lý Nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cán bộ thuộc các Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Ủy ban nhân dân các cấp có thể sử dụng dữ liệu thực chứng từ nghiên cứu để xây dựng, hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗ trợ đất đai và di dân tái định cư cho các dự án thủy lợi, thủy điện trên cả nước.
2. Chủ đầu tư và Ban quản lý dự án thủy điện: Các đơn vị quản lý dự án năng lượng có thể ứng dụng các bài học thực tiễn về khảo sát tập quán sinh kế và nhu cầu sử dụng đất của đồng bào thiểu số để xây dựng kế hoạch tái định cư ngay từ giai đoạn tiền khả thi, giúp giảm thiểu chi phí phát sinh và xung đột xã hội.
3. Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý đất đai, Phát triển nông thôn, Kinh tế tài nguyên và Xã hội học có thể khai thác khung phân tích sinh kế bền vững kết hợp mô hình rủi ro bần cùng hóa cùng bộ công cụ điều tra mẫu Slovin cho các công trình nghiên cứu tương đồng.
4. Các tổ chức phi chính phủ và hiệp hội phát triển cộng đồng: Các chuyên gia phát triển có thể tham khảo mô hình đánh giá 5 nguồn vốn sinh kế để thiết kế các dự án can thiệp cộng đồng, hỗ trợ cải thiện sinh kế thích ứng và bảo tồn bản sắc văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân cốt lõi khiến người dân thôn Bồ Hòn gặp khó khăn về an ninh lương thực sau tái định cư là gì? Sau khi di dời, người dân mất hoàn toàn diện tích đất trồng lúa rẫy và hoa màu màu mỡ dọc thung lũng sông suối cũ. Quỹ đất mới 35 ha chủ yếu là đất đồi dốc, cằn cỗi và thiếu nước tưới nên không thể trồng lúa, buộc hơn 80% hộ phải dùng tiền làm thuê bấp bênh để mua lương thực.

Tại sao các dự án hỗ trợ trồng cây ăn quả tại khu tái định cư Bình Điền lại không đạt hiệu quả? Các chương trình đưa giống chuối, xoài, cam thanh trà về thôn Bồ Hòn thất bại do chưa đánh giá kỹ chất lượng đất và nguồn nước. Đất đai nơi ở mới có tầng canh tác mỏng, lẫn nhiều sỏi đá và khô hạn kéo dài trong mùa khô, khiến cây trồng chết khô hàng loạt.

Cỡ mẫu 38 hộ trên tổng số 62 hộ có đảm bảo độ tin cậy khoa học cho nghiên cứu không? Cỡ mẫu 38 hộ được xác định dựa trên công thức toán học chuẩn của Slovin năm 1960 với mức sai số cho phép 10%. Mẫu được chọn ngẫu nhiên đơn giản từ 62 hộ dân tộc Cơ Tu, kết hợp phỏng vấn sâu bán cấu trúc, đảm bảo tính đại diện và độ chính xác cao cho phân tích thống kê.

Hạ tầng khu tái định cư thủy điện Bình Điền có những ưu điểm và hạn chế gì? Ưu điểm lớn nhất là 46 ngôi nhà kiên cố trị giá 64 triệu đồng mỗi căn cùng hệ thống điện lưới và trường học được xây dựng hoàn thiện. Tuy nhiên, hạn chế nghiêm trọng là thiếu hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất và thiếu bãi chăn thả vật nuôi.

Bài học kinh nghiệm quốc tế nào từ nghiên cứu có thể áp dụng cho công tác tái định cư tại Việt Nam? Bài học nổi bật từ kinh nghiệm của Trung Quốc tại đập Thủy Khẩu và hướng dẫn của Ngân hàng Thế giới là kế hoạch phục hồi sinh kế, bố trí đất sản xuất phải được phê duyệt và hoàn thành trước khi di dời, đi kèm quỹ hỗ trợ phục hồi thu nhập dài hạn 10 năm.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ bức tranh toàn diện về sự suy giảm quỹ đất sản xuất và khủng hoảng sinh kế của 62 hộ dân tộc Cơ Tu tại khu tái định cư thủy điện Bình Điền.
• Đề tài chỉ ra rằng việc mất đất nông nghiệp truyền thống và bãi chăn thả tự nhiên làm giảm hơn 60% diện tích đất canh tác và trên 70% đàn trâu bò, đẩy tỷ lệ hộ nghèo lên trên 70%.
• Nghiên cứu khẳng định giá trị ứng dụng của Khung sinh kế bền vững kết hợp phương pháp chọn mẫu Slovin trong việc lượng hóa tổn thương của cộng đồng dân cư sau di dời.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ được đề xuất tập trung vào việc thu hồi, giao bổ sung từ 0,5 đến 1 ha đất sản xuất mỗi hộ, cải tạo đất dốc và đào tạo nghề phi nông nghiệp cho 100% thanh niên.
• Lộ trình can thiệp tiếp theo cần được chính quyền địa phương và chủ đầu tư phối hợp triển khai đồng bộ trong giai đoạn 2018-2022 nhằm bảo đảm an sinh xã hội bền vững.

Hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ để nắm bắt hệ thống dữ liệu thực nghiệm chi tiết và các mô hình quản lý đất đai hiệu quả cho cộng đồng tái định cư thủy điện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận của các vấn đề nghiên cứu 1. Các khái niệm về tái định cư, sinh kế, và sử dụng đất 1.

Khái niệm về tái định cư Tái định cư (TĐC) là một khái niệm mang nội hàm khá rộng, dùng để chỉ những ảnh hưởng tác động đến đời sống của người dân do bị mất tài sản và nguồn thu nhập trong quá trình phát triển dự án gây ra, bất kể có phải di chuyển hay không và các chương trình nhằm khôi phục cuộc sống của họ. Tái định cư bao hàm cả việc thực hiện chính sách bồi thường thiệt hại khi thu hồi đất. Tái định cư theo nghĩa hẹp là quá trình di chuyển người dân đến nơi ở mới, là phải di chuyển đến một nơi khác để sinh sống, đây là thuật ngữ chung liên quan tới bị thu hồi đất, mất đất, mất chỗ ở, mất tài sản, mất nguồn thu nhập hay mất những phương tiện kiếm sống khác [8]. Phân loại tái định cư: 1/ Về hình thức, việc tái định cư có các dạng: - Di dân vào vùng đô thị hóa.

- Chuyển dịch nội ngoại thành, bao gồm từ việc thực hiện các chương trình cải tạo đô thị cho tới việc chuyển dịch theo sở nguyện của người dân. - Tái định cư tại chỗ khi thực hiện các dự án chỉnh trang khu dân cư. 2/ Xét về sở nguyện của người dân cũng có nhiều mức độ: - Tái định cư tự phát: là việc mua bán đất và xây dựng trái phép không theo quy hoạch. Do việc xây dựng trái phép ở khu vực không có hạ tầng, giá đất rẻ nên nhiều người có thu nhập thấp, trong đó có nhiều người thuộc diện giải tỏa từ các dự án nhận tiền bồi thường tự lo chỗ ở.

- Tái định cư tự giác: là việc tái định cư để thực hiện các dự án và người dân tự giác chấp hành kế hoạch và phương thức tái định cư, kể cả việc tạo lập chỗ ở mới ở các dự án phát triển nhà. - Cưỡng bức tái định cư: thường là cưỡng bức giải tỏa và bố trí chỗ ở cho những người bị giải tỏa chưa được sự đồng thuận của họ. Nhiều trường hợp không kiên quyết đã gây ra ách tắc cho đầu tư phát triển. 3/ Xét về tính chất, tái định cư có 2 dạng: - Tái định cư bắt buộc: để thực hiện các dự án phục vụ lợi ích chung.

Nhìn chung các quốc gia trên thế giới đều xác lập quyền ưu tiên của nhà nước trong việc thu hồi đất để thực hiện các dự án này ví lợi ích quốc gia. - Tái định cư tự nguyện: thông thường trong các dự án cải tạo đô thị ở quy mô nhỏ, vì lợi ích trực tiếp của những người tham gia thực hiện dự án. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 Di dân TĐC trong các công trình thủy điện: Di dân TĐC trong các công trình thủy điện thường là di dân bắt buộc để giải phóng mặt bằng, thi công công trình thủy điện. Các công trình thủy điện đều mang tính quan trọng quyết định đối với sự phát triển của địa phương, khu vực và quốc gia.

Tuy nhiên, chúng càng làm nảy sinh mâu thuẫn giữa mục đích phát triển quốc gia lâu dài với quyền lợi của các cộng đồng và cá nhân - những người chịu bất lợi trước tiên. Các dự án này đều có thể tác động bất lợi tới những người đang sử dụng các nguồn tài nguyên như đất đai, nguồn nước, hay các loại tài nguyên thiên nhiên khác và các phương tiện kinh tế, văn hóa, xã hội, văn hóa và tôn giáo liên quan. Khái niệm về sinh kế Ý tưởng về sinh kế đã có từ nghiên cứu của Robert Chambers vào giữa những năm 80 (sau đó được phát triển bởi Chamber, Conway và những người khác vào đầu những năm 1990). Từ đó một số cơ quan phát triển đã tiếp nhận khái niệm sinh kế và cố gắng đưa vào thực hiện [15].

Một sinh kế gồm có những khả năng, những tài sản (bao gồm cả nguồn tài nguyên vật chất và xã hội) và những hoạt động cần thiết để kiếm sống. Một sinh kế được xem là bền vững khi nó có thể đối phó và khôi phục trước tác động của những áp lực và những cú sốc, và duy trì hoặc tăng cường những năng lực lẫn tài sản của nó trong hiện tại và tương lai, trong khi không làm suy thoái nguồn tài nguyên thiên nhiên [15]. Chiến lược sinh kế là quá trình sinh ra quyết định về các vấn đề cấp hộ, bao gồm những vấn đề như thành phần của hộ, tính gắn bó giữa các thành viên, phân bổ các nguồn lực vật chất và chi phí vật chất của hộ [16]. Khái niệm về sinh kế của hộ hay một cộng đồng là một tập hợp của các nguồn lực và khả năng của con người kết hợp với những quyết định và những hoạt động mà họ sẽ thực hiện để không những kiếm sống mà còn đạt đến mục tiêu đa dạng hơn.

Hay nói cách khác, sinh kế của một hộ gia đình hay một cộng đồng còn được gọi là kế sinh nhai của hộ gia đình hay cộng đồng đó. Khái niệm về sử dụng đất Sử dụng đất là tác động vào đất đai nhằm đạt được kết quả mong muốn. Sử dụng đất là các hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp tạo ra các loại hình (Land Use Type - LUT) trên mỗi đơn vị bản đồ đất đai - LMU. Cụ thể: - Sử dụng trên cơ sở sản xuất trực tiếp: cây trồng, đồng cỏ, gỗ rừng, … - Sử dựng trên cơ sở gián tiếp: chăn nuôi, chế biến, … - Sử dụng cho mục đích bảo vệ: chống suy thoái đất, bảo tồn đa dạng hóa loài sinh học, bảo tồn đa dạng sinh học, chống sói mòn, nhiễm mặn, … PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 - Sử dụng đất theo các chức năng đặc biệt: du lịch sinh thái, công viên, xây dựng,.

Khái niệm về sinh kế Khái niệm sinh kế có thể được hiểu và sử dụng theo nhiều cách khác nhau. Theo một định nghĩa được chấp nhận rộng rãi thì “Sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (bao gồm cả các nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống”. Một sinh kế bền vững khi nó có khả năng ứng phó và phục hồi khi bị tác động hay có thể thúc đẩy các khả năng và tài sản ở cả thời điểm hiện tại và trong tương lai trong khi không làm xói mòn nền tảng nguồn lực tự nhiên [13]. Sinh kế cũng có thể được mô tả như tổng hợp của nguồn lực và năng lực liên quan tới các quyết định và hoạt động của một người hoặc một nhóm người nhằm cố gắng kiếm sống và đạt được các mục tiêu và mơ ước của mình.

Tiêu chí sinh kế bền vững gồm: an toàn lương thực, cải thiện điều kiện môi trường tự nhiên, cải thiện điều kiện môi trường cộng đồng - xã hội, cải thiện điều kiện vật chất, được bảo vệ tránh rủi ro và các cú sốc [14]. Sơ đồ chiến lược khung sinh kế và các nhân tố liên quan (Nguồn: [15]) PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 Sinh kế bền vững có thể được mô tả là: Chống đỡ được với những cú sốc và áp lực bên ngoài, không phụ thuộc vào các hỗ trợ từ bên ngoài, được thích nghi hoá để duy trì sức sản xuất lâu dài của nguồn tài nguyên thiên nhiên và bền vững mà không làm suy yếu và ảnh hưởng tới các giải pháp sinh kế của những người khác. Chiến lược khung sinh kế và các nhân tố liên quan để xem xét mối quan hệ giữa các nhân tố với trung tâm là các chiến lược khung sinh kế. Không có nhân tố nào trong sơ đồ có thể tách biệt ra khỏi quan hệ với các nhân tố khác [15].

Như vậy sinh kế của một hộ gia đình gồm khả năng, tài sản và các hoạt động của hộ đảm bảo cho việc kiếm sống, nó chịu tác động của nhiều yếu tố. Một sinh kế bền vững khi nó có thể ứng phó và phục hồi từ những tác động bên ngoài. Khung sinh kế bền vững Thuật ngữ “sinh kế bền vững” được sử dụng đầu tiên như là một khái niệm phát triển vào những năm đầu 1990. Tác giả Chambers và Conway (1992) định nghĩa về sinh kế bền vững như sau: Sinh kế bền vững bao gồm con người, năng lực và kế sinh nhai, gồm có lương thực, thu nhập và tài sản của họ.

Ba khía cạnh tài sản là tài nguyên, dự trữ, và tài sản vô hình như dư nợ và cơ hội. Sinh kế bền vững khi nó bao gồm hoặc mở rộng tài sản địa phương và toàn cầu mà chúng phụ thuộc vào và lợi ích ròng tác động đến sinh kế khác. Sinh kế bền vững về mặt xã hội khi nó có thể chống chịu hoặc hồi sinh từ những thay đổi lớn và có thể cung cấp cho thế hệ tương lai [15]. Sinh kế bao gồm năng lực, tài sản (dự trữ, nguồn lực, yêu cầu, tiếp cận) và các hoạt động cần có để bảo đảm phương tiện sinh sống.

Và sinh kế chỉ bền vững khi nó có thể đương đầu và phục hồi sau các cú sốc hoặc cải thiện năng lực, tài sản, cung cấp các cơ hội sinh kế bền vững cho các thế hệ kế tiếp; và đóng góp lợi ích cho các sinh kế khác ở cấp độ địa phương hoặc toàn cầu, trong ngắn hạn và dài hạn [14]. Khái niệm cho thấy “Sinh kế” bao gồm các nguồn lực tự nhiên, kinh tế, xã hội và văn hóa mà các cá nhân, hộ gia đình, hoặc nhóm xã hội sở hữu có thể tạo ra thu nhập hoặc có thể được sử dụng, trao đổi để đáp ứng nhu cầu của họ. Hiểu biết và đánh giá đúng cũng như biết huy động tối đa các nguồn lực sẽ thúc đẩy quá trình phát triển sinh kế của cộng đồng. Các nước đang phát triển muốn nhanh chóng thoát khỏi tụt hậu, cần phát hiện và sử dụng hợp lý các nguồn lực sẵn có và gia tăng khả năng tiếp cận các nguồn lực sinh kế này bằng cách sở hữu hay sử dụng được hiểu là hỗ trợ cho phát triển sinh kế bền vững.

Về mặt xã hội, sinh kế bền vững là khi nó có thể chống chịu hoặc hồi sinh từ những thay đổi lớn và có thể cung cấp cho thế hệ tương lai [14]. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 7 Hình 1. Sơ đồ phân tích khung sinh kế bền vững. Cơ sở thực tiễn của các vấn đề nghiên cứu 1.