Luận văn: Đánh giá thực trạng và giải pháp sử dụng đất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa

Toàn văn luận văn đánh giá thực trạng sử dụng đất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa. Đề xuất giải pháp quy hoạch, sử dụng đất hiệu quả và phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Trà
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thanh Bồn
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm Huế
• Chuyên ngành: Tài nguyên Đất và Môi trường Nông nghiệp
• Đề tài: Đánh giá thực trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp và đề xuất hướng sử dụng có hiệu quả cao tại huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi
• Loại tài liệu: luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng quan đất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa tỉnh Quảng Ngãi

Huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi, là một huyện đồng bằng có vị trí chiến lược, nằm giữa hai con sông lớn là Trà Khúc và sông Vệ. Với vị thế này, huyện sở hữu một quỹ đất đai dồi dào và đa dạng, là nền tảng cốt lõi cho sự phát triển kinh tế, đặc biệt là ngành nông nghiệp. Nông nghiệp từ lâu đã là ngành sản xuất then chốt, quyết định đến đời sống và thu nhập của phần lớn người dân địa phương. Theo tài liệu nghiên cứu “Đánh giá thực trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp và đề xuất hướng sử dụng có hiệu quả cao tại huyện Tư Nghĩa”, quỹ đất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa có tiềm năng lớn nhờ vào sự ưu đãi của điều kiện tự nhiên. Địa hình của huyện thấp dần từ Tây sang Đông, chia thành ba dạng chính: đồi núi trung bình, đồi núi thấp và đồng bằng. Sự phân hóa này tạo ra các tiểu vùng sinh thái khác nhau, thuận lợi cho việc đa dạng hóa cây trồng và vật nuôi. Đất đai ở đây chủ yếu là nhóm đất phù sa màu mỡ, được bồi đắp hàng năm, rất thích hợp cho canh tác đất trồng lúa và các loại cây hoa màu ngắn ngày. Bên cạnh đó, các vùng gò đồi phù hợp để phát triển đất trồng cây lâu năm có giá trị kinh tế cao. Tuy nhiên, việc khai thác và quản lý đất đai vẫn còn nhiều bất cập, chưa phát huy hết tiềm năng sẵn có, đòi hỏi phải có những đánh giá toàn diện để đưa ra định hướng phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và các nhóm đất nông nghiệp chính

Huyện Tư Nghĩa có điều kiện tự nhiên khá thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp. Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, nền nhiệt độ cao và ổn định, lượng mưa dồi dào, tạo điều kiện cho cây trồng sinh trưởng quanh năm. Về tài nguyên đất, huyện có ba nhóm đất chính. Nhóm đất phù sa (Fluvisols) chiếm diện tích lớn, phân bố chủ yếu ở vùng đồng bằng ven sông Trà Khúc và sông Vệ. Nhóm đất này có thành phần cơ giới từ thịt nhẹ đến trung bình, giàu dinh dưỡng, là cơ sở để hình thành các vùng chuyên canh đất trồng lúa nước năng suất cao. Các loại đất như phù sa trung tính, phù sa chua, và phù sa đốm rỉ cho phép bố trí các công thức luân canh đa dạng. Tiếp theo là nhóm đất xám (Acrisols) và nhóm đất đỏ vàng (Ferralsols) phân bố ở vùng gò đồi, thích hợp cho việc phát triển đất trồng cây lâu năm như keo, mía và các loại cây ăn quả. Việc hiểu rõ đặc tính của từng loại đất là cơ sở khoa học quan trọng cho công tác quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp một cách hợp lý và hiệu quả.

1.2. Hiện trạng sử dụng đất trồng lúa và cây công nghiệp

Theo thống kê, đất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau. Trong đó, diện tích đất trồng lúa vẫn chiếm tỷ trọng lớn, đảm bảo an ninh lương thực cho địa phương. Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế từ cây lúa không cao so với các loại cây trồng khác. Nghiên cứu của Nguyễn Xuân Trà (2018) chỉ ra rằng hiệu quả kinh tế theo thứ tự lúa < lạc < ngô < rau. Điều này cho thấy xu hướng chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ trồng lúa sang các loại cây màu hoặc mô hình nông nghiệp kết hợp là một hướng đi tất yếu. Đối với đất trồng cây lâu năm, chủ yếu là cây mía và cây sắn, phân bố ở vùng gò đồi. Cây sắn tuy mang lại hiệu quả kinh tế ban đầu nhưng lại gây ảnh hưởng xấu đến độ phì của đất. Trong khi đó, các mô hình đất nuôi trồng thủy sản đang dần phát triển ở các vùng trũng, mang lại giá trị gia tăng cao hơn nhưng đòi hỏi vốn đầu tư và kỹ thuật phức tạp hơn. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cần có sự định hướng và hỗ trợ từ UBND huyện Tư Nghĩa để tối ưu hóa cơ cấu sử dụng đất.

II. Top 3 thách thức lớn trong quản lý đất nông nghiệp Tư Nghĩa

Mặc dù sở hữu nhiều tiềm năng, công tác quản lý đất đai và sử dụng đất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sản xuất và sự phát triển bền vững. Thách thức lớn nhất đến từ áp lực của quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa. Quá trình này dẫn đến việc thu hẹp quỹ đất nông nghiệp một cách nhanh chóng. Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp diễn ra ồ ạt để xây dựng các khu công nghiệp, cụm dân cư mới. Vấn đề này nếu không được kiểm soát chặt chẽ sẽ phá vỡ quy hoạch và đe dọa an ninh lương thực. Thứ hai, tình trạng đất bỏ hoang và suy thoái đất đang ngày càng gia tăng. Một phần diện tích đất sau khi bị thu hồi cho các dự án nhưng không được triển khai đúng tiến độ đã trở thành đất hoang. Bên cạnh đó, phương thức canh tác lạc hậu, lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật là nguyên nhân chính gây ra ô nhiễm đất, làm giảm độ phì nhiêu và năng suất cây trồng. Cuối cùng, các vướng mắc trong cơ chế, chính sách như bồi thường giải phóng mặt bằng, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất còn chậm, chưa minh bạch, gây khó khăn cho cả người dân và nhà đầu tư, làm cản trở quá trình tích tụ ruộng đất để sản xuất quy mô lớn.

2.1. Vấn đề đất bỏ hoang và nguy cơ ô nhiễm đất nông nghiệp

Tình trạng đất bỏ hoang đang là một thực trạng đáng báo động tại một số xã của huyện Tư Nghĩa. Nguyên nhân chủ yếu là do hiệu quả sản xuất thấp, lao động nông nghiệp chuyển sang làm việc tại các khu công nghiệp, và một số diện tích nằm trong vùng quy hoạch treo. Bên cạnh đó, nguy cơ ô nhiễm đất ngày càng hiện hữu. Việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật không được kiểm soát chặt chẽ đã để lại lượng tồn dư hóa chất độc hại trong đất. Nghiên cứu cho thấy, một số mô hình canh tác thâm canh cao nhưng thiếu bền vững, đặc biệt là trồng sắn, có ảnh hưởng xấu đến độ phì của đất. Các hoạt động sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý cũng góp phần làm suy giảm chất lượng đất và nguồn nước tưới, ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe hệ sinh thái nông nghiệp.

2.2. Khó khăn trong bồi thường cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất

Công tác bồi thường giải phóng mặt bằng khi nhà nước thu hồi đất nông nghiệp để thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội còn nhiều bất cập. Bảng giá đất nông nghiệp áp dụng để bồi thường thường thấp hơn nhiều so với giá thị trường, gây thiệt thòi cho người dân và phát sinh khiếu kiện. Quá trình này kéo dài làm chậm tiến độ dự án, gây lãng phí tài nguyên. Song song đó, việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho các hộ gia đình, cá nhân vẫn còn tồn đọng ở một số địa phương. Việc thiếu giấy tờ pháp lý đầy đủ khiến người nông dân gặp khó khăn khi tiếp cận nguồn vốn vay ngân hàng, thực hiện các giao dịch chuyển nhượng, thừa kế, và đặc biệt là cản trở quá trình tích tụ ruộng đất để hình thành các vùng sản xuất hàng hóa tập trung, quy mô lớn.

III. Phương pháp quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp bền vững

Để giải quyết các thách thức hiện hữu và nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa, việc xây dựng và thực thi một chiến lược quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp khoa học, đồng bộ và bền vững là nhiệm vụ cấp bách. Quy hoạch không chỉ đơn thuần là phân bổ diện tích mà phải dựa trên cơ sở đánh giá tiềm năng đất đai, lợi thế so sánh của từng vùng và nhu cầu thị trường. Vai trò của các cơ quan nhà nước, đặc biệt là UBND huyện Tư Nghĩa và Sở Tài nguyên và Môi trường Quảng Ngãi, là vô cùng quan trọng trong việc chỉ đạo, giám sát và điều chỉnh quy hoạch. Cần phải xác định rõ các vùng sản xuất chuyên canh, vùng bảo vệ nghiêm ngặt diện tích đất trồng lúa, vùng phát triển nông nghiệp công nghệ cao, và vùng chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Một quy hoạch tốt sẽ là công cụ pháp lý hữu hiệu để quản lý đất đai chặt chẽ, ngăn chặn tình trạng sử dụng đất sai mục đích, tự phát và lãng phí. Đồng thời, quy hoạch phải gắn liền với các kế hoạch phát triển hạ tầng nông thôn như thủy lợi, giao thông, điện để tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất và tiêu thụ nông sản.

3.1. Vai trò của UBND và Sở TNMT trong quản lý đất đai

Cơ quan quản lý nhà nước đóng vai trò then chốt trong việc định hướng và thực thi chính sách đất đai. UBND huyện Tư Nghĩa cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra việc sử dụng đất, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm pháp luật đất đai. Đồng thời, cần phối hợp chặt chẽ với Sở Tài nguyên và Môi trường Quảng Ngãi trong việc xây dựng và cập nhật bản đồ quy hoạch, công khai thông tin quy hoạch để người dân và doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận. Việc tổ chức các buổi tham vấn cộng đồng khi lập quy hoạch là cần thiết để đảm bảo tính thực tiễn và sự đồng thuận của người dân. Hơn nữa, các cơ quan này phải đẩy nhanh tiến độ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, tạo hành lang pháp lý an toàn cho người sử dụng đất, thúc đẩy thị trường quyền sử dụng đất phát triển lành mạnh.

3.2. Xây dựng bảng giá đất nông nghiệp phù hợp thực tiễn

Việc xây dựng một bảng giá đất nông nghiệp sát với giá trị thực tế của thị trường là một giải pháp quan trọng để giải quyết các mâu thuẫn trong bồi thường giải phóng mặt bằng. Bảng giá này cần được xây dựng định kỳ, dựa trên các phương pháp định giá khoa học, có xem xét đến các yếu tố như vị trí, khả năng sinh lợi của đất, và mức độ đầu tư hạ tầng. Một khung giá hợp lý không chỉ đảm bảo quyền lợi cho người có đất bị thu hồi mà còn tạo sự công bằng, minh bạch, hạn chế khiếu kiện. Điều này cũng giúp nhà nước tính toán đúng và đủ các khoản thu tài chính từ đất đai, đồng thời là cơ sở để các tổ chức tín dụng xác định giá trị tài sản thế chấp, giúp nông dân dễ dàng tiếp cận vốn vay để tái đầu tư sản xuất.

IV. 5 chính sách hỗ trợ nông dân sử dụng đất hiệu quả nhất

Bên cạnh các giải pháp về quy hoạch, việc ban hành và triển khai hiệu quả các chính sách hỗ trợ nông dân là yếu tố quyết định để nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa. Chính sách cần tập trung vào việc tạo động lực và điều kiện thuận lợi để người nông dân mạnh dạn đầu tư, áp dụng khoa học kỹ thuật và chuyển đổi sang các mô hình sản xuất có giá trị gia tăng cao. Thứ nhất, chính sách khuyến khích tích tụ ruộng đất thông qua các cơ chế như cho thuê, góp vốn bằng quyền sử dụng đất cần được ưu tiên. Điều này giúp khắc phục tình trạng manh mún, nhỏ lẻ, tạo điều kiện cho sản xuất hàng hóa quy mô lớn. Thứ hai, cần có chính sách hỗ trợ vốn, giống, và kỹ thuật cho các mô hình nông nghiệp công nghệ cao và nông nghiệp sạch. Thứ ba, hỗ trợ nông dân trong việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ đất trồng lúa kém hiệu quả sang trồng các loại cây có giá trị kinh tế cao hơn hoặc phát triển mô hình lúa - cá. Thứ tư, xây dựng chính sách liên kết "4 nhà" (nhà nông - nhà nước - nhà khoa học - nhà doanh nghiệp) để đảm bảo đầu ra ổn định cho nông sản. Cuối cùng, cần đơn giản hóa các thủ tục hành chính liên quan đến đất đai để người dân dễ dàng thực hiện quyền của mình.

4.1. Thúc đẩy tích tụ ruộng đất và nông nghiệp công nghệ cao

Để vượt qua rào cản sản xuất nhỏ lẻ, chính sách khuyến khích tích tụ ruộng đất là giải pháp đột phá. Nhà nước có thể đóng vai trò trung gian, tạo quỹ đất thông qua việc cho thuê lại đất của các hộ không có nhu cầu sản xuất để giao cho các doanh nghiệp hoặc hợp tác xã có năng lực đầu tư. Song song đó, cần có các gói tín dụng ưu đãi, hỗ trợ lãi suất cho các dự án đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao như nhà màng, nhà lưới, hệ thống tưới tiêu tự động, và ứng dụng công nghệ sinh học. Các chính sách này không chỉ giúp tăng năng suất, chất lượng sản phẩm mà còn giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, hướng tới một nền nông nghiệp bền vững và hiện đại.

4.2. Hỗ trợ chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa

Chính sách hỗ trợ chuyển đổi mục đích sử dụng đất trên diện tích đất trồng lúa một vụ hoặc năng suất thấp là rất cần thiết. Hỗ trợ có thể bao gồm trợ cấp một lần chi phí cải tạo đất, cung cấp miễn phí giống cây trồng mới có giá trị kinh tế cao, và tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật canh tác. Các mô hình luân canh như lúa - rau màu, lúa - cá đã được chứng minh mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội so với độc canh cây lúa. Theo nghiên cứu tại Tư Nghĩa, giá trị thu được từ trồng rau cao hơn đáng kể so với trồng lúa. Do đó, việc nhân rộng các mô hình này cần được ưu tiên, góp phần nâng cao thu nhập trực tiếp cho người nông dân trên cùng một đơn vị diện tích.

4.3. Phát triển các mô hình đất nuôi trồng thủy sản hiệu quả

Đối với các vùng đất trũng, khó canh tác nông nghiệp, việc chuyển đổi sang đất nuôi trồng thủy sản là một hướng đi mang lại hiệu quả kinh tế cao. Chính sách hỗ trợ nông dân cần tập trung vào việc quy hoạch vùng nuôi tập trung, đầu tư xây dựng hạ tầng ao nuôi, hệ thống kênh mương cấp thoát nước. Đồng thời, cần hỗ trợ về con giống chất lượng cao, kỹ thuật nuôi an toàn sinh học và quản lý dịch bệnh. Việc liên kết với các nhà máy chế biến để đảm bảo đầu ra cho sản phẩm là yếu tố sống còn. Phát triển nuôi trồng thủy sản không chỉ đa dạng hóa sản phẩm nông nghiệp mà còn tạo thêm nhiều việc làm, góp phần cải thiện đời sống người dân vùng khó khăn.

V. Kết quả đánh giá hiệu quả các mô hình sử dụng đất tại Tư Nghĩa

Nghiên cứu khoa học “Đánh giá thực trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp và đề xuất hướng sử dụng có hiệu quả cao tại huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi” đã cung cấp những bằng chứng xác thực về hiệu quả của các loại hình sử dụng đất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa trên cả ba phương diện: kinh tế, xã hội và môi trường. Kết quả này là cơ sở quan trọng để các nhà hoạch định chính sách và người nông dân đưa ra quyết định lựa chọn mô hình sản xuất phù hợp nhất. Về hiệu quả kinh tế, nghiên cứu chỉ ra sự chênh lệch rõ rệt giữa các kiểu sử dụng đất. Tại vùng đồng bằng, mô hình trồng rau cho hiệu quả kinh tế cao nhất, tiếp đến là ngô, lạc và cuối cùng là đất trồng lúa. Tương tự, ở vùng gò đồi và ven biển, các loại cây màu và cây công nghiệp ngắn ngày cũng cho thu nhập cao hơn hẳn so với trồng lúa truyền thống. Những con số này khẳng định việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất một cách hợp lý là hướng đi đúng đắn để tối đa hóa lợi nhuận trên một đơn vị diện tích. Đây là luận cứ thuyết phục để thúc đẩy tái cơ cấu ngành nông nghiệp của huyện.

5.1. Phân tích hiệu quả kinh tế các loại hình sử dụng đất

Kết quả phân tích định lượng cho thấy, tại vùng đồng bằng, hiệu quả kinh tế tăng dần theo thứ tự: lúa < lạc < ngô < rau. Tại vùng gò đồi, thứ tự là: lúa < rau < ngô < lạc < khoai lang < sắn. Điều đáng chú ý là mặc dù cây sắn cho hiệu quả kinh tế cao ở vùng gò đồi, nhưng lại gây thoái hóa đất nghiêm trọng. Về giá trị gia tăng (VA) và tỷ suất hoàn vốn (VA/IC), các mô hình trồng rau màu và cây công nghiệp ngắn ngày đều vượt trội so với cây lúa. Cụ thể, một đồng chi phí bỏ ra cho trồng rau có thể thu về nhiều đồng giá trị tăng thêm hơn. Những dữ liệu này cung cấp một cái nhìn rõ ràng, giúp UBND huyện Tư Nghĩa và người dân có cơ sở để lựa chọn loại hình canh tác tối ưu, phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng và định hướng thị trường.

5.2. Đánh giá hiệu quả xã hội và tác động đến môi trường

Về mặt xã hội, các mô hình sử dụng đất thâm canh như trồng rau thu hút được nhiều lao động nhất, góp phần giải quyết việc làm tại chỗ. Ngược lại, mô hình trồng sắn cần ít lao động hơn. Giá trị ngày công lao động ở vùng đồng bằng cũng cao hơn so với vùng gò đồi và ven biển, phản ánh mức độ thâm canh và giá trị sản phẩm. Về môi trường, nghiên cứu nhấn mạnh tác động hai mặt. Kiểu sử dụng đất trồng lạc có khả năng cải tạo đất tốt nhất nhờ khả năng cố định đạm của cây họ đậu. Ngược lại, trồng sắn chuyên canh gây ảnh hưởng xấu đến độ phì của đất. Việc lạm dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu trong các mô hình thâm canh cao cũng là một thách thức về ô nhiễm đất và nước. Do đó, các giải pháp phát triển nông nghiệp cần cân bằng giữa lợi ích kinh tế và bảo vệ môi trường.

VI. Hướng đi tương lai cho đất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa

Dựa trên những phân tích về thực trạng, thách thức và hiệu quả các mô hình, hướng đi tương lai cho đất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa cần được xây dựng trên nguyên tắc phát triển bền vững, kết hợp hài hòa giữa hiệu quả kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường. Tầm nhìn dài hạn là xây dựng một nền nông nghiệp hàng hóa, hiện đại, có sức cạnh tranh cao và thích ứng với biến đổi khí hậu. Để làm được điều đó, công tác quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp phải đi trước một bước, mang tính chiến lược và linh hoạt. Cần phải kiên quyết giữ vững và thâm canh trên diện tích đất trồng lúa chủ lực để đảm bảo an ninh lương thực. Song song đó, mạnh dạn chuyển đổi các vùng đất kém hiệu quả sang các mô hình sản xuất có giá trị cao hơn. Tương lai của nông nghiệp Tư Nghĩa phụ thuộc vào việc áp dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ, từ khâu giống, canh tác đến chế biến và tiêu thụ, đồng thời phát huy vai trò của các hợp tác xã và doanh nghiệp trong việc dẫn dắt chuỗi giá trị nông sản.

6.1. Tầm nhìn quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp đến 2030

Tầm nhìn đến năm 2030 là hình thành các vùng sản xuất nông nghiệp chuyên canh, quy mô lớn, gắn với công nghiệp chế biến và thị trường tiêu thụ. Cụ thể, ổn định diện tích đất trồng lúa chất lượng cao ở vùng đồng bằng. Phát triển các vùng chuyên canh rau an toàn, hoa, cây ăn quả ở các xã có lợi thế. Đẩy mạnh tích tụ ruộng đất để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao. Đối với vùng gò đồi, chuyển đổi diện tích trồng sắn, keo kém hiệu quả sang trồng cây ăn quả, cây dược liệu có giá trị kinh tế cao hơn và thân thiện với môi trường. Quy hoạch các vùng chăn nuôi tập trung xa khu dân cư và phát triển các mô hình đất nuôi trồng thủy sản bền vững. Việc thực hiện thành công tầm nhìn này đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị và sự đồng thuận của người dân.

6.2. Khuyến nghị từ Sở Tài nguyên và Môi trường Quảng Ngãi

Để hiện thực hóa tầm nhìn trên, các chuyên gia và cơ quan chức năng như Sở Tài nguyên và Môi trường Quảng Ngãi đưa ra một số khuyến nghị. Thứ nhất, cần hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu đất đai, thực hiện số hóa bản đồ địa chính để công tác quản lý đất đai được minh bạch và hiệu quả. Thứ hai, tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người dân về sản xuất nông nghiệp bền vững, sử dụng đất tiết kiệm và bảo vệ môi trường. Thứ ba, cần có cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa ngành nông nghiệp, tài nguyên môi trường, công thương để giải quyết đồng bộ các vấn đề từ sản xuất đến tiêu thụ. Cuối cùng, cần tiếp tục rà soát và hoàn thiện các chính sách hỗ trợ nông dân, đảm bảo chính sách đi vào cuộc sống và thực sự tạo ra động lực cho sự phát triển của nông nghiệp, nông dân, nông thôn tại huyện Tư Nghĩa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Đất và vai trò của đất đối với sản xuất nông nghiệp 1. Khái niệm chung Học giả người Nga, Docutraiep cho rằng “Đất là vật thể thiên nhiên cấu tạo độc lập, lâu đời do kết quả của quá trình hoạt động tổng hợp của 5 yếu tố hình thành bao gồm: đá, sinh vật, khí hậu, địa hình, thời gian” [7]. Tuy vậy, khái niệm này chưa đề cập tới vai trò tác động đặc biệt của con người, do đó sau này một số học giả khác đã bổ sung thêm yếu tố thứ 6 là con người để hoàn chỉnh khái niệm nêu trên.

Học giả người Anh, Wiliam đã đưa thêm khái niệm về đất như sau “Đất là lớp mặt tơi xốp của lục địa có khả năng tạo ra sản phẩm cho cây” Bàn về vấn đề này, C.Mác đã viết: “Đất là tư liệu sản xuất cơ bản và phổ biến quý báu nhất của sản xuất nông nghiệp”, “Điều kiện không thể thiếu được của sự tồn tại và sinh sống của hàng loạt thế hệ loài người kế tiếp nhau” [7]. Trong phạm vi nghiên cứu về sử dụng đất, đất đai được nhìn nhận là một nhân tố sinh thái, bao gồm tất cả các thuộc tính sinh học và tự nhiên của bề mặt Trái Đất có ảnh hưởng nhất định đến tiềm năng và hiện trạng sử dụng đất [45]. Theo quan niệm của các nhà thổ nhưỡng và quy hoạch Việt Nam cho rằng “Đất là phần trên mặt của vỏ Trái Đất mà ở đó cây cối có thể mọc được” [7] và đất đai được hiểu theo nghĩa rộng: “Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt Trái Đất, bao gồm tất cả các yếu tố cấu thành của môi trường sinh thái ngay trên và dưới bề mặt bao gồm: khí hậu, thời tiết, thổ nhưỡng, địa hình, mặt nước, các lớp trầm tích sát bề mặt cùng với nước ngầm và khoáng sản trong vùng đất, động thực vật, trạng thái định cư của con người, những kết quả của con người trong quá khứ và hiện tại để lại” [7]. Với ý nghĩa đó, đất nông nghiệp là đất được sử dụng chủ yếu vào sản xuất của các ngành nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản hoặc sử dụng vào mục đích nghiên cứu thí nghiệm về nông nghiệp.

Khi nói đất nông nghiệp là người ta nói đến đất được sử dụng chủ yếu vào sản xuất của các ngành nông nghiệp, bởi vì thực tế có trường hợp đất đai được sử dụng vào mục đích khác nhau của các ngành. Trong trường hợp đó, đất đai được sử dụng chủ yếu cho hoạt động sản xuất nông nghiệp mới được coi là đất nông nghiệp, nếu không sẽ là các loại đất khác (tùy theo việc sử dụng vào mục đích nào là chính)[4]. Theo Luật Đất đai năm 2013 và Thông tư số 28/2014/TT-BTNMT: Đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng; bao PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất sản xuất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác. Trong đó: Đất sản xuất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp, bao gồm đất trồng cây hàng năm, đất trồng cây lâu năm [6] [24].

Đặc điểm của đất đai Đất đai có tính cố định vị trí, không thể di chuyển được, tính cố định vị trí quyết định tính giới hạn về quy mô theo không gian và chịu sự chi phối của các yếu tố môi trường nơi có đất. Mặt khác, đất đai không giống các hàng hóa khác có thể sản sinh qua quá trình sản xuất do đó, đất đai là có hạn[2]. Tuy nhiên, giá trị của đất đai ở các vị trí khác nhau lại không giống nhau. Đất đai ở đô thị có giá trị lớn hơn ở nông thôn và vùng sâu, vùng xa; đất đai ở những nơi tạo ra nguồn lợi lớn hơn, các điều kiện cơ sở hạ tầng hoàn thiện hơn sẽ có giá trị lớn hơn những đất đai có điều kiện kém hơn.

Chính vì vậy, khi vị trí đất đai, điều kiện đất đai từ chỗ kém thuận lợi nếu các điều kiện xung quanh nó trở nên tốt hơn thì đất đó có giá trị hơn. Vị trí đất đai hoặc điều kiện đất đai không chỉ tác động đến việc sản xuất, kinh doanh tạo nên lợi thế thương mại cho một công ty, một doanh nghiệp mà nó còn có ý nghĩa đối với một quốc gia. Chẳng hạn, Việt Nam là cửa ngõ của khu vực Đông Nam Á, chúng ta có biển, có các cảng nước sâu thuận lợi cho giao thông đường biển, cho buôn bán với các nước trong khu vực và trên thế giới, điều mà nước bạn Lào không thể có được. Đất đai là một tài sản không hao mòn theo thời gian và giá trị đất đai luôn có xu hướng tăng lên theo thời gian.

Đất đai có tính đa dạng phong phú tùy thuộc vào mục đích sử dụng đất đai và phù hợp với từng vùng địa lý, đối với đất đai sử dụng vào mục đích nông nghiệp thì tính đa dạng phong phú của đất đai do khả nặng thích nghi của các loại cây, còn quyết định đất tốt hay xấu xét trong từng loại đất để làm gì, đất tốt cho mục đích này nhưng lại không tốt cho mục đích khác. Đất đai một tư liệu sản xuất gắn liền với hoạt động của con người. Con người tác động vào đất đai nhằm thu được sản phẩm để phục vụ cho các nhu cầu của cuộc sống. Tác động này có thể trực tiếp hoặc gián tiếp và làm thay đổi tính chất của đất đai có thể chuyển đất hoang thành đất sử dụng được hoặc là chuyển mục đích sử dụng đất.

Tất cả những tác động đó của con người biến đất đai từ một sản phẩm của tự nhiên thành sản phẩm của lao động. Trong điều kiện sản xuất tư bản chủ nghĩa, những đầu tư vào ruộng đất có liên quan đến các quan hệ kinh tế - xã hội. Trong xã hội có giai cấp, các quan hệ kinh tế - xã hội phát triển ngày càng làm các mâu thuẫn trong xã hội phát sinh, đó là mối quan hệ giữa chủ đất và nhà tư bản đi thuê đất, giữa nhà tư bản với công nhân,. Trong nền kinh tế thị trường, các quan hệ đất đai phong phú hơn rất nhiều, quyền sử dụng đất được trao đổi, mua bán, chuyển nhượng và hình thành một thị trường đất đai.

Lúc này, đất đai được coi như là một hàng hoá và là một hàng hoá đặc biệt. Thị trường đất đai có liên quan đến nhiều thị trường khác và những biển động của thị trường này có ảnh hưởng đến nền kinh tế và đời sống dân cư. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 1. Vai trò và ý nghĩa của đất đai đối với sản xuất nông nghiệp Đất đai là tài nguyên thiên nhiên của mỗi quốc gia, đóng vai trò quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người, nó là cơ sở tự nhiên, là tiền đề cho mọi quá trình sản xuất nhưng vai trò của đất đối với mỗi ngành sản xuất có tầm quan trọng khác nhau.Mác đã nhấn mạnh “Lao động chỉ là cha của cải vật chất, còn đất là mẹ” [7].

Hiến pháp năm 2013 quy định: “Nhà nước thống nhất quản lý đất đai theo quy hoạch và pháp luật” [16], Luật Đất đai 2013 khẳng định “Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh và quốc phòng” [24]. Trong sản xuất nông lâm nghiệp, đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu và đặc biệt không thể thay thế, với những vai trò: Đất đai được coi là tư liệu sản xuất chủ yếu trong sản xuất nông lâm nghiệp, bởi vì nó vừa là đối tượng lao động vừa là tư liệu lao động trong quá trình sản xuất. Đất đai là đối tượng bởi lẽ nó là nơi con người thực hiện các hoạt động của mình tác động vào cây trồng vật nuôi để tạo ra sản phẩm. Đất đai là loại tư liệu sản xuất không thể thay thế: bởi vì đất đai là sản phẩm của tự nhiên, nếu biết sử dụng họp lý, sức sản xuất của đất đai ngày càng tăng lên.

Điều này đòi hỏi trong quá trình sử dụng đất phải đứng trên quan điểm bồi dưỡng, bảo vệ, làm giàu thông qua những hoạt động có ý nghĩa của con người[1]. Đất đai là tài nguyên bị hạn chế bởi ranh giới đất liền và bề mặt địa cầu [46]. Đặc điểm này ảnh hưởng đến khả năng mở rộng quy mô sản xuất nông - lâm nghiệp và sức ép về lao động và việc làm, do nhu cầu nông sản ngày càng tăng trong khi diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp. Việc khai khẩn đất hoang hóa đưa vào hoạt động sản xuất nông nghiệp đã làm cho quĩ đất nông nghiệp tăng lên.

Đây là xu hướng vận động cần khuyến khích. Tuy nhiên, đất đưa vào hoạt động sản xuất nông nghiệp là đất hoang hóa, nằm trong quỹ đất chưa sử dụng. Vì vậy, cần phải đầu tư lớn sức người và sức của. Trong điều kiện nguồn lực có hạn, cần phải tính toán kỹ để đầu tư cho công tác này thực sự có hiệu quả.

Đất đai có vị trí cố định và chất lượng không đồng đều giữa các vùng, các miền [46]. Mỗi vùng đất luôn gắn với các điều kiện tự nhiên (thổ nhưỡng, thời tiết, khí hậu, nước,.) điều kiện kinh tế - xã hội (dân số, lao động, giao thông, thị trường,.) và có chất lượng đất khác nhau. Do vậy, việc sử dụng đất đai phải gắn liền với việc xác định cơ cấu cây trồng, vật nuôi cho phù họp nhằm đem lại hiệu quả kinh tế cao trên cơ sở nắm chắc điều kiện của từng vùng lãnh thổ. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 Đất đai được coi là một loại tài sản, người chủ sử dụng có quyền nhất định do pháp luật của mỗi nước qui định: tạo thuận lợi cho việc tập trung, tích tụ và chuyển hướng sử dụng đất từ đó phát huy được hiệu quả nếu biết sử dụng đầy đủ và hợp lý.

Như vậy, đất đai là yếu tố hết sức quan trọng và tích cực của quá trình sản xuất nông nghiệp.