Đánh Giá Tính Dễ Bị Tổn Thương Do Lũ Đến Kinh Tế Xã Hội Lưu Vực Sông Bến Hải

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích hus đánh giá tính dễ bị tổn thương do lũ đến kinh tế xã hội lưu vực sông bến hải thạch hãn trong, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Vũ Thị Hòa
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thanh Sơn
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Thủy văn học
• Đề tài: Đánh Giá Tính Dễ Bị Tổn Thương Do Lũ Đến Kinh Tế - Xã Hội Lưu Vực Sông Bến Hải – Thạch Hãn Trong Bối Cảnh Biến Đổi Khí Hậu
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI LƯU VỰC SÔNG BẾN HẢI – THẠCH HÃN
• 1.1. VỊ TRÍ ĐỊA LÝ
• 1.2. ĐỊA HÌNH ĐỊA MẠO
• 1.3. ĐỊA CHẤT THỔ NHƯỠNG
• 1.4. THẢM PHỦ THỰC VẬT
• 1.5. KHÍ HẬU
• 1.6. ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ XÃ HỘI
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO LŨ LỤT
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO LŨ LƯU VỰC SÔNG BẾN HẢI – THẠCH HÃN TỈNH QUẢNG TRỊ
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tính Dễ Bị Tổn Thương Do Lũ Tại Lưu Vực Sông Bến Hải

Lũ lụt là một trong những hiện tượng thiên nhiên gây ra nhiều thiệt hại cho kinh tế xã hội, đặc biệt là tại lưu vực sông Bến Hải. Tính dễ bị tổn thương do lũ được đánh giá dựa trên nhiều yếu tố như địa hình, khí hậu, và tình hình phát triển kinh tế xã hội. Việc hiểu rõ về tính dễ bị tổn thương này là rất quan trọng để xây dựng các biện pháp ứng phó hiệu quả.

1.1. Đặc Điểm Địa Lý Và Khí Hậu Của Lưu Vực Sông Bến Hải

Lưu vực sông Bến Hải có địa hình phức tạp với nhiều đồi núi và đồng bằng. Khí hậu tại đây là khí hậu nhiệt đới gió mùa, với lượng mưa lớn trong mùa mưa. Những yếu tố này làm tăng nguy cơ lũ lụt và ảnh hưởng đến tính dễ bị tổn thương của cộng đồng.

1.2. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Tính Dễ Bị Tổn Thương

Biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tần suất và cường độ của các trận lũ lụt. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động trực tiếp đến kinh tế xã hội của khu vực, làm tăng tính dễ bị tổn thương của người dân.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Đối Với Kinh Tế Xã Hội Tại Lưu Vực Sông Bến Hải

Kinh tế xã hội tại lưu vực sông Bến Hải đang phải đối mặt với nhiều thách thức do lũ lụt. Những thiệt hại về tài sản và con người là rất lớn, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của khu vực. Việc đánh giá đúng mức độ tổn thương là cần thiết để có các biện pháp khắc phục kịp thời.

2.1. Thiệt Hại Kinh Tế Do Lũ Lụt Gây Ra

Lũ lụt đã gây ra thiệt hại lớn cho sản xuất nông nghiệp, làm mất mùa và giảm thu nhập của người dân. Theo thống kê, hàng ngàn hecta đất nông nghiệp bị ngập lụt mỗi năm, dẫn đến thiệt hại kinh tế đáng kể.

2.2. Tác Động Đến Sức Khỏe Cộng Đồng

Lũ lụt không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân. Nhiều người bị mắc các bệnh truyền nhiễm do nước lũ ô nhiễm, làm gia tăng gánh nặng cho hệ thống y tế địa phương.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tính Dễ Bị Tổn Thương Do Lũ

Đánh giá tính dễ bị tổn thương do lũ là một quá trình phức tạp, bao gồm nhiều phương pháp khác nhau. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp sẽ giúp xác định rõ ràng mức độ tổn thương và từ đó đưa ra các giải pháp ứng phó hiệu quả.

3.1. Các Phương Pháp Đánh Giá Hiện Có

Có nhiều phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương, bao gồm phương pháp định lượng và định tính. Mỗi phương pháp có ưu điểm và nhược điểm riêng, cần được áp dụng linh hoạt tùy theo điều kiện cụ thể của khu vực.

3.2. Lựa Chọn Phương Pháp Phù Hợp Cho Lưu Vực Sông Bến Hải

Việc lựa chọn phương pháp đánh giá cần dựa trên các yếu tố như dữ liệu sẵn có, đặc điểm địa lý và nhu cầu thực tiễn của cộng đồng. Phương pháp phù hợp sẽ giúp đưa ra những kết quả chính xác và hữu ích.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Tính Dễ Bị Tổn Thương

Kết quả nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương do lũ tại lưu vực sông Bến Hải đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Những ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu này sẽ giúp cải thiện khả năng ứng phó của cộng đồng trước các trận lũ lụt.

4.1. Các Giải Pháp Ứng Phó Hiệu Quả

Nghiên cứu đã đề xuất nhiều giải pháp ứng phó hiệu quả như cải thiện hệ thống cảnh báo sớm, xây dựng cơ sở hạ tầng chống lũ và nâng cao nhận thức của cộng đồng về rủi ro lũ lụt.

4.2. Kết Quả Đánh Giá Tính Dễ Bị Tổn Thương

Kết quả đánh giá cho thấy mức độ tổn thương của cộng đồng là rất cao, đặc biệt là đối với các hộ gia đình nghèo. Điều này đòi hỏi sự can thiệp kịp thời từ các cơ quan chức năng để giảm thiểu thiệt hại.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Tính Dễ Bị Tổn Thương Do Lũ

Tính dễ bị tổn thương do lũ tại lưu vực sông Bến Hải là một vấn đề nghiêm trọng cần được quan tâm. Việc nghiên cứu và đánh giá thường xuyên sẽ giúp cải thiện khả năng ứng phó và giảm thiểu thiệt hại cho cộng đồng.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Tính Dễ Bị Tổn Thương

Nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các mô hình dự báo lũ lụt chính xác hơn, từ đó giúp cộng đồng có thể chuẩn bị tốt hơn trước các tình huống khẩn cấp.

5.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Ứng Phó Với Lũ Lụt

Cộng đồng cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để ứng phó với lũ lụt. Sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động phòng chống lũ sẽ góp phần giảm thiểu thiệt hại và nâng cao khả năng chống chịu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lũ lụt là loại hình thiên tai phổ biến và gây hậu quả nghiêm trọng nhất tại dải đất duyên hải miền Trung Việt Nam. Tại tỉnh Quảng Trị, lưu vực sông Bến Hải – Thạch Hãn chiếm tổng diện tích tự nhiên 3.469 km² (tương đương 73% toàn tỉnh), trải dài qua 8 huyện, 1 thị xã và 1 thành phố. Thống kê giai đoạn từ năm 1989 đến năm 2012 cho thấy, bình quân mỗi năm thiên tai lũ lụt tàn phá hơn 5.200 ha hoa màu, cuốn trôi và làm hư hỏng trên 10.000 tấn lương thực, khiến 233 người tử vong, 777 người bị thương và hơn 23.000 người mắc dịch bệnh. Sự phát triển kinh tế nhanh chóng, đô thị hóa thiếu kiểm soát kết hợp với các hình thái thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu đã khiến mức độ rủi ro ngày càng leo thang.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự chuyển dịch phương thức ứng phó từ các công trình ngăn lũ thụ động sang quản lý rủi ro tổng hợp. Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán định lượng và trực quan hóa tính dễ bị tổn thương của hệ sinh thái kinh tế - xã hội trước các trận lũ cực đoan. Mục tiêu cụ thể là xây dựng hệ thống bản đồ nguy cơ lũ ứng với tần suất thiết kế 1% (chu kỳ lặp 100 năm), tích hợp mức độ phơi nhiễm của các loại hình sử dụng đất và khả năng chống chịu nội tại của cộng đồng dân cư.

Nghiên cứu được triển khai trên toàn bộ không gian lưu vực sông Bến Hải – Thạch Hãn, kế thừa chuỗi dữ liệu thủy văn lịch sử từ trận lũ lớn năm 2009 và kết quả điều tra xã hội học thực địa năm 2013. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp công cụ hỗ trợ ra quyết định, giúp các nhà quản lý tối ưu hóa 100% các phương án sơ tán, phân bổ ngân sách cứu trợ hợp lý và xây dựng quy hoạch không gian lãnh thổ bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng khung lý thuyết đánh giá tính dễ bị tổn thương của Viện Giáo dục Nước Quốc tế (UNESCO-IHE, 2007) và khung tiếp cận của Villagrán de León (2006). Theo đó, tính dễ bị tổn thương do lũ lụt không chỉ phản ánh thiệt hại vật lý đơn thuần mà là một hàm cấu trúc phức hợp: Tổn thương lũ = Sự phơi nhiễm - Khả năng chống chịu. Khung lý thuyết này kết hợp đồng thời quan điểm đánh giá của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC TAR, 2001) nhằm phân tích tác động tổng thể từ các yếu tố tự nhiên đến thể chế xã hội.

Các khái niệm then chốt trong nghiên cứu bao gồm:

• Nguy cơ lũ (Flood Hazard): Mức độ đe dọa vật lý của dòng lũ, được xác định qua tổ hợp của ba tham số thủy động lực học gồm độ sâu ngập, vận tốc đỉnh lũ và thời gian duy trì ngập lụt.
• Sự phơi nhiễm (Exposure): Sự hiện diện của con người, công trình xây dựng, hoạt động sinh kế và các dạng sử dụng đất trong vùng có nguy cơ lũ lụt.
• Khả năng chống chịu (Coping Capacity/Resilience): Tổng hòa các nguồn lực, biện pháp công trình, phi công trình, mức độ nhận thức, kinh nghiệm ứng phó và sự hỗ trợ thể chế mà cộng đồng sử dụng trước, trong và sau thiên tai.
• Tính dễ bị tổn thương (Vulnerability): Mức độ thiệt hại tiềm tàng về kinh tế - xã hội mà hệ thống phải gánh chịu khi một hiểm họa lũ lụt xảy ra tại một thời điểm xác định.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm dữ liệu không gian từ bản đồ hiện trạng sử dụng đất tỉnh Quảng Trị năm 2010 với hơn 70 phân loại chi tiết (được chuẩn hóa thành 6 nhóm đất chức năng), dữ liệu dân số và kinh tế - xã hội theo Niên giám thống kê năm 2012 với tổng dân số 600.462 người (trong đó 71,6% sống tại nông thôn). Dữ liệu thủy văn kế thừa từ mô hình thủy lực Mike Flood (kết nối Mike 11 và Mike 21) mô phỏng kịch bản lũ tần suất 1% tương ứng với trận lũ điển hình ngày 28/9 đến ngày 1/10 năm 2009.

Cỡ mẫu khảo sát thực địa bao gồm toàn bộ 49 xã, phường, thị trấn trọng điểm ngập lụt thuộc lưu vực sông Bến Hải – Thạch Hãn. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (stratified purposive sampling) được áp dụng tại các vùng thượng lưu, hạ lưu và dải ven biển. Công cụ thu thập dữ liệu gồm hai bộ công cụ tiêu chuẩn: Phiếu điều tra số 1 với 34 biến số định lượng dành cho hộ gia đình và Phiếu điều tra số 2 gồm 15 chỉ tiêu kinh tế - xã hội cấp cơ sở.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thứ bậc kết hợp hệ thống thông tin địa lý (GIS) và ma trận chồng xếp không gian: Phương pháp này cho phép định lượng hóa các biến số phi cấu trúc từ điều tra xã hội học sang thang đo chuẩn 5 mức độ (từ rất thấp đến rất cao). Trọng số thành phần tạo nên nguy cơ lũ được chuẩn hóa gồm: thời gian ngập (trọng số 0,5563), vận tốc đỉnh lũ (trọng số 0,3332) và độ sâu ngập (trọng số 0,0974). Việc phân tích ma trận hai chiều giúp liên kết trực tiếp giữa cường độ thủy lực tự nhiên với năng lực phòng vệ của từng cụm dân cư. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt trong 12 tháng, tập trung cao điểm vào đợt khảo sát thực địa cuối tháng 10 năm 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả mô phỏng thủy lực 1% xác định diện ngập lụt tập trung chủ yếu tại vùng hạ lưu sông Bến Hải và sông Thạch Hãn. Độ sâu ngập lớn nhất dao động từ 4 đến 6 m tại các xã Vĩnh Thủy, Vĩnh Lâm, thị trấn Hồ Xá (huyện Vĩnh Linh); mức ngập từ 2 đến 4 m xuất hiện tại các xã Triệu Long, Triệu Hòa, Triệu Đông, Triệu Độ và Triệu Đại (huyện Triệu Phong). Vận tốc dòng chảy đạt cực đại từ 1 đến 3 m/s ở hạ lưu sông Bến Hải và sông Sa Lung. Thời gian ngập lụt kéo dài trên 5 ngày tại 4 xã thuộc huyện Vĩnh Linh và kéo dài 3 đến 5 ngày tại 7 xã thuộc huyện Triệu Phong và Gio Linh.

Thứ hai, kết quả phân tích dữ liệu điều tra thực tế tại 49 xã chỉ ra rằng nhóm đối tượng chịu tổn thất nặng nề nhất là nhà cửa và tài sản cố định, chiếm tới 51% tổng mức độ tổn thương, tiếp theo là sức khỏe cộng đồng chiếm 25%, hoạt động sản xuất nông - lâm - thủy sản chiếm 18% và môi trường chiếm 6%. Về các yếu tố vật lý gây hại trực tiếp cho gia đình, độ sâu ngập chiếm tỷ trọng chi phối 56%, thời gian ngập chiếm 33%, tốc độ dòng lũ chiếm 10% và 1% do sự kết hợp của cả bốn yếu tố. Tỷ lệ số hộ dân nằm trong diện nguy cơ ngập lụt rất cao và cao chiếm 24%, mức trung bình chiếm 46%, trong khi mức thấp và rất thấp chiếm 30%.

Thứ ba, nghiên cứu phát hiện sự chênh lệch rõ rệt về khả năng chống chịu giữa các khu vực địa lý. Đại bộ phận người dân thuần nông sau mỗi trận lũ lớn phải mất từ 3 đến 4 tháng mới có thể phục hồi hoạt động sản xuất bình thường. Tại các vùng trũng thấp như xã Triệu An, Triệu Đô, Triệu Đại, Triệu Thuận, dù ngập sâu và bị cô lập từ 5 đến 6 ngày, mức độ tổn thương thực tế lại ở mức thấp do cộng đồng có kinh nghiệm truyền thống, chủ động tôn cao nền nhà, dự trữ lương thực và di dời vật nuôi từ rất sớm. Ngược lại, các địa bàn có tốc độ đô thị hóa nhanh nhưng lơ là phòng chống như thị trấn Cửa Việt, thị trấn Gio Linh, thị trấn Ái Tử, thị xã Quảng Trị và phường Đông Giang lại rơi vào mức tổn thương từ cao đến rất cao.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến mức độ tổn thương phân hóa phức tạp xuất phát từ đặc thù địa hình ngắn dốc của miền Trung kết hợp với cơ cấu kinh tế phụ thuộc lớn vào nông nghiệp. Sông Thạch Hãn có độ dốc trung bình 20,1% và sông Bến Hải là 15,7%, khiến nước lũ tập trung nhanh nhưng rút rất chậm ở các vùng cửa sông bị bồi lấp. Lượng mưa 3 tháng mùa mưa chiếm tới 68% đến 70% tổng lượng mưa cả năm (đạt ngưỡng 2.700 mm), tạo nên áp lực tiêu thoát nước khổng lồ.

Kết quả nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua các bảng ma trận không gian đa tầng. Bảng ma trận phơi nhiễm kết hợp 5 cấp độ nguy cơ lũ với 6 nhóm sử dụng đất cho thấy đất nông nghiệp và đất ở nông thôn có chỉ số lộ diện cao nhất (đạt mức 9 - 10). Tiếp đó, Bảng ma trận tổn thương tích hợp giữa chỉ số phơi nhiễm và 5 cấp độ chống chịu đã lượng hóa rõ mức độ thiệt hại thực tế. Biểu đồ cấu trúc nguyên nhân gia tăng thiệt hại cũng chỉ ra rằng: việc thông tin cảnh báo kém chính xác chiếm 38%, thiếu tập huấn chiếm 30%, người dân chủ quan chiếm 14% và hạ tầng phòng chống lũ yếu kém chiếm 11%.

So với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ xem tính dễ bị tổn thương là một hàm số tĩnh của mật độ dân số và bản đồ sử dụng đất, công trình này đã khắc phục hoàn toàn điểm hạn chế nhờ tích hợp năng lực chống chịu xã hội. Kết quả này chứng minh rằng một khu vực có nguy cơ ngập lụt vật lý rất cao hoàn toàn có thể duy trì mức tổn thương thấp nếu năng lực thích ứng của hệ sinh thái dân cư được củng cố đồng bộ.

Đề xuất và khuyến nghị

• Quy hoạch sử dụng đất và kiểm soát hành lang thoát lũ: Rà soát và điều chỉnh quy hoạch xây dựng ven sông Bến Hải, sông Thạch Hãn và sông Sa Lung. Tiến hành di dời 100% các hộ dân cư sinh sống tại khu vực mép nước có nguy cơ sạt lở cao và các vùng ngập sâu trên 4 m với vận tốc dòng chảy vượt 2 m/s. Timeline thực hiện: 2024 – 2026. Chủ thể chịu trách nhiệm: Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Trị, Sở Xây dựng và Sở Tài nguyên và Môi trường. Target metric: Cắt giảm 40% chỉ số phơi nhiễm dân cư tại các túi ngập hạ lưu.
• Nâng cấp công trình hạ tầng lưỡng dụng thích ứng thiên tai: Triển khai nâng cao cao trình các trục đường liên xã tối thiểu 0,5 đến 1 m so với đỉnh lũ lịch sử; đầu tư xây dựng mới 15 đến 20 nhà sinh hoạt cộng đồng kết hợp tránh lũ kiên cố tại các xã trũng thấp như Vĩnh Lâm, Vĩnh Thủy, Triệu Độ, Triệu Đại. Timeline thực hiện: 2024 – 2027. Chủ thể: Ban Quản lý Dự án Đầu tư Xây dựng các Công trình Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn. Target metric: Đảm bảo nơi tránh trú an toàn tuyệt đối cho trên 80% hộ nghèo và cận nghèo khi thời gian ngập kéo dài trên 5 ngày.
• Hiện đại hóa hệ thống cảnh báo sớm và truyền thông đa phương thức: Lắp đặt mạng lưới trạm đo mưa và mực nước tự động tại lưu vực thượng nguồn Rào Quán, Cam Lộ; tích hợp công nghệ dự báo số trị thời gian thực để phát bản tin cảnh báo ngập lụt trước 12 đến 24 giờ với độ chính xác đạt trên 85%. Timeline thực hiện: 2024 – 2025. Chủ thể: Đài Khí tượng Thủy văn khu vực Trung Trung Bộ phối hợp với Sở Thông tin và Truyền thông. Target metric: 100% hộ dân trong vùng nguy cơ nhận được thông báo ứng phó qua tin nhắn và hệ thống loa thông minh trước khi lũ đạt đỉnh.
• Chuyển đổi lịch thời vụ và đào tạo kỹ năng sinh kế chống chịu: Điều chỉnh lịch gieo cấy lúa vụ Hè - Thu thu hoạch dứt điểm trước ngày 15 tháng 9 hằng năm nhằm tránh lũ sớm và lũ chính vụ; tổ chức định kỳ 100 lớp tập huấn hàng năm về kỹ năng sơ tán, bảo quản tài sản và sơ cấp cứu cho lực lượng xung kích địa phương. Timeline thực hiện: Định kỳ hàng năm từ quý II. Chủ thể: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Hội Chữ thập đỏ tỉnh. Target metric: Giảm thiểu 60% thiệt hại về hoa màu và không để xảy ra thiệt hại về tính mạng do thiếu thông tin.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai: Sử dụng hệ thống bản đồ nguy cơ lũ và bản đồ tổn thương để xây dựng kịch bản ứng phó khẩn cấp, phân bổ nguồn lực cứu trợ minh bạch và bố trí ngân sách tái thiết chính xác cho từng đơn vị hành chính cấp xã.
• Các nhà quy hoạch không gian và kỹ sư công trình: Ứng dụng các phân tích thủy lực tần suất 1% và bản đồ phơi nhiễm đất đai để tối ưu hóa thiết kế hạ tầng giao thông, thoát nước, khu dân cư mới và hệ thống đê điều ven sông.
• Các nhà khoa học, giảng viên và học viên ngành Thủy văn - Biến đổi khí hậu: Kế thừa khung lý thuyết tích hợp UNESCO-IHE và phương pháp luận chồng xếp ma trận GIS - Mike Flood làm tài liệu tham khảo mẫu cho các nghiên cứu đánh giá rủi ro thiên tai trên các lưu vực sông miền Trung.
• Các tổ chức phi chính phủ và đơn vị tài trợ phát triển: Sử dụng số liệu điều tra kinh tế - xã hội tại 49 xã để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế bền vững, nâng cao năng lực chống chịu cộng đồng và hỗ trợ xây dựng nhà ở an toàn trước bão lũ.

Câu hỏi thường gặp

Yếu tố thủy động lực học nào chi phối lớn nhất đến thiệt hại do lũ tại lưu vực sông Bến Hải – Thạch Hãn?
Kết quả nghiên cứu định lượng chỉ ra rằng độ sâu ngập lụt là yếu tố vật lý gây hại lớn nhất, chiếm 56% tổng mức độ thiệt hại của các hộ gia đình. Tiếp theo là thời gian ngập kéo dài chiếm 33%, trong khi vận tốc đỉnh lũ chiếm 10%. Tại nhiều vùng trũng hạ lưu, độ sâu ngập lên tới 4 đến 6 m kết hợp ngập úng hơn 5 ngày làm tê liệt toàn bộ sinh kế.

Vì sao một số xã ngập sâu 5 - 6 ngày lại có mức độ tổn thương lũ thấp hơn các đô thị ven biển?
Các xã thuần nông như Triệu An, Triệu Đô ngập sâu từ 5 đến 6 ngày nhưng mức tổn thương chỉ ở mức thấp do người dân có kinh nghiệm ứng phó lâu đời, chủ động chằng chống nhà cửa và kê cao tài sản. Trong khi đó, các đô thị như Cửa Việt, Gio Linh có tốc độ phát triển nhanh nhưng tâm lý chủ quan chiếm 14% và cảnh báo kém chiếm 38%, dẫn đến mức độ tổn thương rất cao.

Mô hình thủy lực nào được ứng dụng để mô phỏng nguy cơ lũ trong nghiên cứu này?
Nghiên cứu ứng dụng bộ mô hình Mike Flood (kết hợp Mike 11 cho hệ thống dòng chính và Mike 21 cho vùng ngập lũ hai chiều) để mô phỏng kịch bản lũ thiết kế tần suất 1% (chu kỳ 100 năm). Mô hình tái hiện chính xác các thông số ngập lụt dựa trên trận lũ lịch sử từ ngày 28/9 đến ngày 1/10 năm 2009 trên toàn lưu vực.

Tài sản nào của người dân địa phương dễ bị phá hủy nhất trong các đợt ngập lũ?
Theo phiếu điều tra tại 49 xã, nhà cửa và vật dụng gia đình chiếm tỷ lệ tổn thương cao nhất với 51%. Nguyên nhân chính do phần lớn dân cư nông thôn sử dụng nhà cấp 4 và nhà tạm có khả năng chịu lực kém. Sức khỏe cộng đồng và dịch bệnh chiếm 25%, trong khi hoa màu và vật nuôi chiếm 18% tổng tổn thất.

Điểm mới cốt lõi trong phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương của luận văn là gì?
Điểm mới của nghiên cứu là không đánh giá rủi ro đơn thuần qua thiệt hại vật lý mà tích hợp chỉ số phơi nhiễm không gian với năng lực chống chịu thực tế của cộng đồng qua công thức trừ ma trận. Phương pháp này lượng hóa toàn diện các yếu tố xã hội như nhận thức, cảnh báo và chính sách hỗ trợ vào bản đồ số hóa.

Kết luận

• Xây dựng thành công hệ thống bản đồ nguy cơ lũ tần suất 1% cho lưu vực sông Bến Hải – Thạch Hãn với độ sâu ngập cực đại đạt 4 đến 6 m và thời gian ngập kéo dài trên 5 ngày.
• Định lượng hóa cơ cấu tổn thương kinh tế - xã hội tại 49 xã trọng điểm, xác định nhà cửa (51%) và sức khỏe (25%) là hai đối tượng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất.
• Phát hiện quy luật phân hóa tổn thương: khả năng chống chịu cao giúp giảm thiểu rủi ro tại vùng trũng nông thôn, trong khi sự chủ quan khiến các đô thị mới rơi vào tình trạng dễ tổn thương rất cao.
• Thiết lập khung phương pháp luận kết hợp mô hình Mike Flood, trọng số đa tiêu chí và công nghệ GIS, đóng góp công cụ khoa học chuẩn xác cho quản lý rủi ro thiên tai đa ngành.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp công trình và phi công trình với lộ trình thực hiện từ 2024 đến 2027 nhằm bảo vệ sinh kế cho hơn 600.000 người dân trong lưu vực.

Để nâng cao hiệu quả phòng chống thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu, các cơ quan ban ngành cần nhanh chóng ứng dụng bộ bản đồ tổn thương này vào việc rà soát quy hoạch đô thị và triển khai các dự án nâng cao năng lực chống chịu cho cộng đồng ngay trong mùa mưa bão tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Chƣơng 1: Đặc điểm địa lý tự nhiên, kinh tế xã hội lƣu vực sông Bến Hải – Thạch Hãn Chƣơng 2: Cơ sở khoa học đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng do lũ lụt Chƣơng 3: Đánh giá tính dễ tổn thƣơng do lũ lƣu vực sông Bến Hải – Thạch Hãn tỉnh Quảng Trị. Kết luận Tài liệu tham khảo Phụ lục Luận văn đã đƣợc hoàn thành tại Khoa Khí tƣợng Thủy văn và Hải dƣơng học Trƣờng Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội. Để hoàn thành luận văn này tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô trong khoa, gia đình, bạn bè đã động viên giúp đỡ trong suốt thời gian vừa qua. Đặc biệt, xin bày tỏ sự cảm ơn chân thành nhất đến thầy PGS.

Nguyễn Thanh Sơn, ngƣời đã tận tình chỉ bảo, đóng góp cho tác giả rất nhiều ý kiến để hoàn thành tốt luận văn này. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI LƢU VỰC SÔNG BẾN HẢI – THẠCH HÃN 1.1 VỊ TRÍ ĐỊA LÝ Vùng nghiên cứu gồm hai lƣu vực sông Bến Hải và Thạch Hãn thuộc tỉnh 2 Quảng Trị với tổng diện tích là 3469 km (chiếm 73% diện tích cả tỉnh) trải dài từ từ 16018 đến 170 11 vĩ độ Bắc, 106032 đến 107024 kinh độ Đông, phía Bắc giáp tỉnh Quảng Bình, phía Nam giáp lƣu vực sông Ô Lâu và tỉnh Thừa Thiên - Huế, phía Tây giáp lƣu vực sông Sê Păng Hiêng và Sê Pôn và lãnh thổ Lào, gồm 8 huyện, 1 thành phố và 1 thị xã [8].Bản đồ khu vực nghiên cứu 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. ĐỊA HÌNH ĐỊA MẠO Vùng nghiên cứu có thế dốc chung từ dãy Trƣờng Sơn đổ ra biển. Do sự phát triển của các bình nguyên đồi thấp nên địa hình ở vùng này rất phức tạp.

Theo chiều Bắc Nam, phần đồng bằng địa hình có dạng đèo thấp, thung lũng sông - đèo thấp. Theo chiều Tây - đông, địa hình ở đây có dạng núi cao, đồi thấp, nhiều nơi theo dạng bình nguyên - đồi, đồng bằng, đồi thấp ven biển. Có thể phân chia địa hình ở đây theo các dạng đặc trƣng sau [3]: Vùng cát ven biển: dải cát này chạy dọc từ cửa Tùng đến bãi biển Mỹ Thuỷ theo dạng cồn cát. Chiều rộng cồn cát nơi rộng nhất tới 3km -4 km, dài đến 35 km.

Dốc về 2 phía: đồng bằng và biển, cao độ bình quân của các cồn cát từ 6m - 4 m. Vùng cát có lớp phủ thực vật nghèo nàn. Cát ở đây di chuyển theo các dạng cát chảy theo dòng nƣớc mƣa, cát bay theo gió lốc, cát di chuyển theo dạng nhảy do mƣa đào bới và gió chuyển đi; dạng cồn cát này có nguy cơ di chuyển chiếm chỗ của đồng bằng. Tuy nhiên dạng địa hình này có khả năng cải tạo thành vùng trồng cây trồng cạn nếu nhƣ có nƣớc để cải tạo Vùng đồng bằng: ở đây là các thung lũng sâu kẹp giữa các dải đồi thấp và cồn cát hình thành trên các cấu trúc uốn nếp của dãy Trƣờng Sơn, có nguồn gốc mài mòn và bồi tụ.

Ở đây có các vùng đồng bằng rộng lớn nhƣ: Đồng bằng hạ du sông Bến Hải, cao độ biến đổi từ 1 – 2. 5 m; địa hình bằng phẳng, đã đƣợc khai thác từ lâu đời để sản xuất lúa nƣớc. Xuôi theo chiều dài dòng chảy của sông Sa Lung, dạng đồng bằng này có tới gần 8. Đồng bằng dọc sông Cánh Hòm: là dải đồng bằng hẹp chạy từ phía Nam cầu Hiền Lƣơng tới bờ Bắc sông Thạch Hãn, thế dốc của dải đồng bằng này là từ 2 phía Tây và đông dồn vào sông Cánh Hòm.

Cao độ bình quân dạng địa hình này từ 0. Dạng địa hình này cũng đã cải tạo để gieo trồng lúa nƣớc. Đồng bằng hạ du sông Vĩnh Phƣớc và đồng bằng Cam Lộ: dạng địa hình bằng phẳng, tập trung ở Triệu Ái, Triệu Thƣợng (Vĩnh Phƣớc). Cao độ bình quân dạng địa hình này từ 3m- 1m.

Đây là cánh đồng rộng lớn của Triệu Phong và thành phố đông Hà. Địa hình đồng bằng có cao độ bình quân từ 2m – 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4m, dải đồng bằng này hẹp chạy theo hƣớng Tây - Đông, kẹp 2 bên là các dãy đồi thấp. Địa hình đồng bằng phù sa phân bố ven sông nằm kẹp giữa vùng gò đồi phía Tây và vùng cát ven biển, các cánh đồng nhỏ hẹp, có độ cao không đều là thành tạo của các quá trình bồi đắp phù sa của các hệ thống sông và các dải đất dốc tụ đƣợc khai phá từ lâu phân bố dọc theo quốc lộ 1A. Một dạng địa hình nữa trong vùng nghiên cứu là các thung lũng hẹp độc lập diện tích khoảng 5 - 50 ha cũng đã đƣợc khai thác để trồng lúa nƣớc.

Vùng núi thấp và đồi: địa hình vùng đồi ở đây có dạng đồi bát úp liên tục, có những khu nhỏ dạng bình nguyên nhƣ khu đồi Hồ Xá (Vĩnh Linh) và khu Cùa (Cam Lộ). Độ dốc vùng núi bình quân từ 15 - 180. Địa hình này rất thuận lợi cho việc phát triển cây trồng cạn, cây công nghiệp và cây ăn quả; cao độ của dạng địa hình này là 200 – 1000 m, có nhiều thung lũng lớn. Vùng núi cao: Do chiều ngang tỉnh Quảng Trị hẹp, từ dải Trƣờng Sơn ra đến biển khoảng 100km, núi cao nên địa hình này dốc, hiểm trở; các triền núi cao có xen kẽ các cụm đá vôi đƣợc hình thành do quá trình tạo sơn xảy ra vừo đầu đại mêzôzôi tạo nên dãy Trƣờng Sơn.

Dạng này phân bố phía Tây, giáp theo biên giới Việt – Lào theo hƣớng Tây Bắc – Đông Nam với bậc địa hình từ 1000 – 1700 m với bề mặt bị xâm thực và chia cắt mạnh. ĐỊA CHẤT THỔ NHƢỠNG Địa tầng phát triển không liên tục, các trầm tích từ Paleozoi hạ tới Kainozoi trong đó trầm tích Paleozoi chiếm chủ yếu, gồm 9 phân vị địa tầng, còn lại 6 phân vị thuộc Meôzoi và Kainozoi. Địa chất trong vùng có những đứt gãy chạy theo hƣớng từ đỉnh Trƣờng Sơn ra biển tạo thành các rạch sông chính cắt theo phƣơng Tây Đông. Tầng đá gốc ở đây nằm sâu, tầng phủ dày, có rất nhiều quặng nhƣng phân bố rất phân tán, không thành khu tập trung [3].

Vỏ phong hoá chủ yếu phát triển trên đất đá bazan (Hƣớng Hóa) vùng trầm tích biển và phù sa sông; vùng gò đồi có dạng địa hình đồi thấp, một số dạng thung lũng sông thuộc địa phận huyện Gio Linh, Cam Lộ nằm trên vỏ 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phong hóa Mazma và vùng đồi, núi dãy Trƣờng Sơn. THẢM PHỦ THỰC VẬT Trong thời gian chiến tranh, tỉnh Quảng Trị nằm trong vùng bị huỷ diệt khốc liệt, lớp phủ thực vật bị tàn phá. Rừng trồng theo chƣơng trình hỗ trợ của PAM dọc các quốc lộ hoặc tỉnh lộ phát triển nhanh và có hiệu quả môi trƣờng rõ rệt. Từ các Chƣơng trình Quốc gia 327, 264 và kế hoạch trồng rừng, trồng cây nhân dân của cấp tỉnh, phát động và đầu tƣ, đã nâng cao tỷ lệ che phủ rừng khá nhanh, độ che phủ rừng đã tăng bình quân 1%/năm [7].

KHÍ HẬU Quảng Trị nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng, ẩm mang đầy đủ sắc thái khí hậu các tỉnh miền Trung Việt Nam. Trong năm có hai mùa rõ rệt, mùa khô và mùa mƣa. Mùa khô từ tháng XII tới tháng VIII năm sau, mùa mƣa từ tháng IX tới tháng XI. Từ tháng III đến tháng VIII chịu ảnh hƣởng của gió Tây Nam khô và nóng.

Từ tháng IX đến tháng II năm sau chịu ảnh hƣởng của gió Đông Bắc đi liền với mƣa phùn và rét đậm [7].1 Mƣa bình quân nhiều năm (mm) Trạm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Năm Vĩnh Linh 1299 83.3 Mƣa trong vùng phụ thuộc vào yếu tố địa hình trên từng lƣu vực. Lƣợng mƣa hàng năm nằm trong khoảng 2.700 mm, cao hơn mức trung bình của cả nƣớc. Lƣợng mƣa 3 tháng mùa mƣa chiếm tới 68 - 70% lƣợng mƣa năm. Tổng 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lƣợng mƣa 9 tháng mùa khô chỉ chiếm 30% tổng lƣợng mƣa năm.

Trong các tháng mùa khô từ tháng XII đến tháng IV thƣờng có những trận mƣa rào nhẹ cách nhau từ 7 đến 8 ngày với lƣợng mƣa trần từ 20 - 30mm, giữa 2 mùa khô có 1 thời kỳ mƣa lớn là tháng V và tháng VI gọi là mƣa tiểu mãn. Lƣợng mƣa trong năm của Quảng Trị phân bố không đều cả về không gian lẫn thời gian. Theo thống kê lƣợng mƣa bình quân nhiều năm của các trạm thể hiện trên bảng 1. Nhiệt độ không khí Nhiệt độ không khí trong vùng thấp nhất vào mùa đông (tháng XI tới tháng III), cao nhất vào mùa hè (tháng V tới tháng VIII).

Nhiệt độ bình quân 0 0 nhiều năm vào khoảng 24,3 C. Chênh lệch nhiệt độ trong ngày từ 7 tới 10 C. Nhiệt độ bình quân tháng tại các trạm trong vùng nghiên cứu đƣợc thể hiện ở bảng 1.2 Nhiệt độ bình quân tháng tại các trạm ( C) Trạm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Đông Hà 19. Độ ẩm tƣơng đối Độ ẩm tƣơng đối bình quân nhiều năm nằm trong khoảng 85% tới 89%.

Bốc hơi Bốc hơi bình quân nhiều năm nằm trong khoảng 1200-1300mm. Ở vùng đồng bằng bốc hơi bình quân nhiều năm cao hơn vùng núi. Số giờ nắng Bình quân số giờ nắng trong năm khoảng 1840 giờ. Gió và bão Lƣu vực sông Thạch Hãn chịu chế độ khí hậu nhiệt đới, gió mùa.

Một năm có 2 chế độ gió mùa chính: Gió mùa Tây Nam hoạt động mạnh vào mùa hè từ tháng IV đến tháng XI, tốc độ gió bình quân 2. Gió mùa này mang 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] độ ẩm và gây mƣa cho vùng. Gió mùa Tây Bắc hoạt động mạnh từ tháng XII đến tháng III năm sau, tốc độ gió bình quân từ 1. Thời gian chuyển tiếp các hƣớng gió Tây Nam và Tây Bắc là thời gian giao thời và gió Tây khô nóng hoạt động vào tháng IV, tháng V.

Thời kỳ có gió Lào là thời kỳ nóng nhất trong tỉnh Quảng Trị. Bão và xoáy thuận nhiệt đới là những biến động thời tiết trong mùa hạ, hoạt động rất mạnh mẽ và thất thƣờng. Bão theo hƣớng chính Tây chiếm khoảng 30%. Bình quân mỗi năm có 2 - 3 cơn bão đổ bộ vào Quảng Trị.

Vùng ven biển Quảng Trị bão và áp thấp nhiệt đới thƣờng gặp nhau tới 78%, do vậy khi có bão thƣờng gặp mƣa lớn sinh lũ trên các triền sông.