Phần mở đầu: Tính cấp thiết, mục tiêu, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Chƣơng I: Tổng quan về tính bền vững trong phát triển cà phê Chƣơng II: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng III: Kết quả và thảo luận Kết luận và khuyến nghị 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG I: TỔNG QUAN VỀ TÍNH BỀN VỮNG TRONG PHÁT TRIỂN CÀ PHÊ 1. Cơ sở lý thuyết về khoa học bền vững 1. Một số khái niệm về tính bền vững Tính bền vững hiện nay đã trở thành một trong những đặc tính đƣợc quan tâm hàng đầu, làm nền tảng cho mục tiêu phát triển bền vững các ngành, các tổ chức, cá nhân hay ở phạm vi quốc gia và toàn cầu. Trong cơ sở lý thuyết của phát triển bền vững, có thể coi tính bền vững là một khái niệm cốt lõi.
Nhà nghiên cứu ung thƣ Karl-Henrik Robert, chủ tịch và là ngƣời sáng lập mạng lƣới Natural Step, đã có đóng góp lớn trong việc phát hiện ra phƣơng pháp đánh giá tính bền vững một cách khoa học dựa trên nguyên lý nhiệt động học. Chính định nghĩa phát triển bền vững của uỷ ban Brundtland đã dựa trên kết quả nghiên cứu của ông. Theo ông “Tính bền vững là đặc trƣng cho một quá trình hoặc một trạng thái đƣợc duy trì một cách ổn định lâu dài”. [28] Khái niệm đó không chỉ đƣợc các nhà khoa học sử dụng để lý giải tính liên tục và ổn định của các thuộc tính sinh thái mà còn bao gồm cả các thuộc tính kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá, đạo lý, thể chế.
Một trong những thuộc tính đặc biệt quan trọng của tính bền vững là các điều kiện bền vững hệ thống. Căn cứ vào nguyên lý xây dựng nên khái niệm tính bền vững, Karl-Henrik Robert cũng đã đề xuất các điều kiện đảm bảo tính bền vững, mà ông gọi là Khung cấp độ tự nhiên, bao gồm bốn điều kiện hệ thống, đƣợc coi là các nguyên lý khoa học đảm bảo cho một xã hội bền vững: Điều kiện một: Liên quan đến việc khai thác tài nguyên của con ngƣời, đến năng lực đồng hóa của trái đất, nhấn mạnh đến sự cân bằng giữa các dòng sinh quyển và thạch quyển trong trái đất. Vật chất từ thạch quyển không tăng lên một cách hệ thống trong toàn bộ sinh quyển. Việc khai thác mở và năng lƣợng hóa thạch đã thải ra nhiều loại vật chất không phân hủy, trải rộng khắp hệ sinh thái.
Trong khi đó các hệ thống trên trái đất lại không đƣợc chuẩn bị để xử lý khối lƣợng vật chất đó, sẽ làm hủy hoại các chức năng và tính đa dạng của hệ thống sinh thái. Vậy nên các dòng vật chất giữa thạch quyển và sinh thái quyển phải đƣợc duy trì cân bằng. Điều kiện hai: Liên quan đến quá trình sản xuất vật chất của con ngƣời, năng lực đồng hóa của tự nhiên, một xã hội chỉ có thể duy trì đƣợc tính bền vững của nó khi 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mức độ sản xuất và tích lũy các loại vật chất do con ngƣời làm ra không đƣợc phép nhanh hơn quá trình tái tích hợp chúng trở lại với các chu trình của tự nhiên, chỉ nhƣ vậy tự nhiên mới có khả năng đồng hóa đƣợc các loại chất thải. Tự nhiên không hề có khả năng đồng hóa đƣợc các vật chất do con ngƣời sản xuất ngoài phƣơng pháp tự nhiên.
Điều kiện ba: Liên quan đến việc con ngƣời can thiệp vào các quá trình tự nhiên, việc con ngƣời, từ cá nhân đến quy mô xã hội, tƣơng tác trực tiếp với sinh quyển nhƣ thế nào. Liên quan đến dịch vụ hệ thống sinh thái với tƣ cách là các điều kiện và các quá trình giúp cho con ngƣời tăng trƣởng, duy trì và đảm bảo cuộc sống của mình. Chúng giúp giữ gìn tính đa dạng sinh học, sản xuất ra các dịch vụ và hàng hóa sinh thái chất lƣợng cao: Hải sản, lâm sản, năng lƣợng…. Điều kiện bốn: Đề cập đến việc sử dụng các nguồn lực một cách công bằng và hiệu quả.
Con ngƣời chính là những tác nhân lựa chọn sao cho cấu trúc của cuộc sống có thể cân bằng. Nhấn mạnh việc con ngƣời cần phải chú ý đến việc sử dụng và chia sẻ các nguồn lực hữu hạn của trái đất này. Các loại tính bền vững trong phát triển Phát triển bền vững đƣợc đề cập rất nhiều trong đƣờng lối, chính sách nhà nƣớc và trong các kế hoạch, chiến lƣợc của các ngành, các địa phƣơng. Tuy nhiên cơ sở lý luận về tính bền vững thì ở Việt Nam chƣa có nhiều nghiên cứu.
Trong nghiên cứu của tác giả Hà Hữu Nga (2008) về cơ sở lý thuyết cho phát triển bền vững cũng đã đề cập một số phân tích về tính bền vững bao gồm kinh tế, xã hội, môi trƣờng, thể chế… 1. Tính bền vững kinh tế Hoạt động kinh tế cần đem lại lợi ích một cách công bằng và hợp lý cho các bên tham gia: cá nhân, hộ gia đình, công ty, chủ sở hữu, ngƣời sản xuất, phân phối, các bên tham gia trong chuỗi giá trị… đồng thời đem lại lợi ích chung cho cả cộng đồng, vùng và quốc gia, quốc tế; Kinh tế bền vững còn hàm ý một nền tài chính bền vững và minh bạch; các hoạt động kinh tế không đƣợc vƣợt quá ngƣỡng cho phép trong việc tích tụ các vật chất thải loại; giảm thiểu sản xuất các vật liệu tổng hợp mà tự nhiên không thể đồng hóa. Ngoài ra xét ở góc độ kinh tế, tính bền vững kinh tế đòi hỏi các lợi ích kinh tế phải lớn hơn, hoặc tối thiểu phải ngang bằng với các chi phí đã bỏ ra. Tính bền vững kinh tế có vẻ dễ đo đếm hơn nhiều so với tính bền vững về xã hội và sinh thái, vì các yếu tố kinh tế cơ bản có thể đƣợc lƣợng hóa bằng tiền.
Tuy nhiên vì có quá nhiều biến số liên quan nên việc dự đoán tính bền vững kinh tế cũng không hề dễ dàng, phụ thuộc vào mối quan hệ cung và cầu, chi phí và lợi ích… Một khía cạnh khác đó là xem xét 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mức độ bền vững kinh tế chính là cơ sở cho việc trả lƣơng, lƣơng hƣu, các loại phụ cấp, các khoản lợi tức đầu tƣ – trong thực tế đó là cơ sở cho mọi hệ thống phân phối thu nhập xã hội. Vì vậy bất cứ hoạt động phát triển nào không hỗ trợ cho các dòng thu nhập liên tục ở mọi cấp độ mà xã hội có thể chấp nhận thì sẽ không bền vững về phƣơng diện kinh tế. Tính bền vững xã hội Đƣợc hiểu bao gồm việc sản xuất hàng hóa và các dịch vụ đảm bảo cho ngƣời sản xuất có một mức sống khá trở lên và các điều kiện sản xuất phải an toàn cho sức khoẻ, và tính mạng của họ; phải đảm bảo xây dựng đƣợc một xã hội với các cộng đồng, các hộ gia đình, các giới, các cá nhân an lạc, hạnh phúc và đảm bảo cung cấp một cách công bằng cho họ mọi cơ hội cải thiện đời sống vật chất và tinh thần; đảm bảo mọi cơ hội tham gia vào các hoạt động của cộng đồng và xã hội. Tính bền vững xã hội phản ánh mối quan hệ giữa phát triển và các chuẩn mực xã hội hiện thời.
Một hoạt động đƣợc coi là bền vững về phƣơng diện xã hội nếu nhƣ nó thích hợp với các chuẩn mực xã hội hoặc nó không vƣợt quá sức chịu đựng của cộng đồng đối với sự biến đổi. Các chuẩn mực xã hội có cơ sở ở niềm tin tôn giáo tín ngƣỡng, các truyền thống, phong tục tập quán; chúng bắt rễ sâu trong các giá trị gắn liền với sức khoẻ và hạnh phúc của mọi ngƣời. Các chuẩn mực cũng có thể hoặc có khi không thể đƣợc luật pháp hoá. Một số chuẩn mực liên quan đến các giá trị phi vật thể chẳng hạn nhƣ các niềm tin ăn sâu trong tâm khảm con ngƣời về đúng sai, hoặc về các giá trị gắn liền với tầm quan trọng của các khía cạnh khác nhau trong cuộc sống và môi trƣờng.
Ngay cho dù chúng là các giá trị phi vật thể gthì những giá trị đó cũng là những nhân tố có tác động rất mạnh mẽ. Tuy nhiên hiện này vấn đề cốt lõi trong việc đánh giá tính bền vững là ở chỗ cho dù nhiều chuẩn mực xã hội có thể thay đổi, nhƣng nhiều chuẩn mực vẫn tồn tại một cách rất dai dẳng. Bất kỳ một đề xuất nào vƣợt khỏi các giới hạn xã hội hiện tồn sẽ dễ dàng thất bại vì những ngƣời có liên quan sẽ không chấp nhận hoặc phản kháng lại. Thực tế đó đặt ra cho chúng ta một vấn đề là làm thế nào vƣợt qua đƣợc các hạn chế xã hội nhằm đạt đƣợc mục tiêu phát triển bền vững.
Vì vậy việc xác định các giới hạn xã hội liên quan đến tính bền vững không còn bất cứ một cách lựa chọn nào khác ngoài việc hợp tác chặt chẽ với các nhóm ngƣời, các cộng đồng có liên quan. Tính bền vững về môi trường Đòi hỏi sản xuất và tiêu dùng phải giảm thiểu hoặc xử lý hết các chât thải ra trong quá trình tìm kiếm, khai thác, chế biến, sản xuất, tiêu dùng và thải bỏ sản phẩm; đảm bảo thiết kế và sản xuất hàng hóa một cách hiệu quả với một lƣợng vật chất tối thiểu 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và sử dụng tối đa sản phẩm không độc hại, có thể tái chế, làm mới và có tính bền vững; đảm bảo tính lâu bền, có thể sửa chữa, nâng cấp, tái chế, tái sử dụng ở giai đoạn sử dụng cuối cùng; phải đảm bảo tạo ra các hệ thống sản xuất thân thiện môi trƣờng. Để môi trƣờng bền vững trong quá trình phát triển cần duy trì và cân bằng các lợi ích. Cần thừa nhận phát triển bền vững không giới hạn ở các hoạt động tăng trƣởng kinh tế hay có tác động đến môi trƣờng, mà đó là một sự pha trộn các hoạt động bao gồm các mục tiêu kinh tế, mục tiêu xã hội và không đƣợc bỏ qua các mục tiêu môi trƣờng.
Tính bền vững về thể chế Thể chế đƣợc hiểu là các cấu trúc và cơ chế của trật tự và sự hợp tác xã hội đƣợc tạo ra để kiểm soát và điều phối các hành vi của các cá nhân, các nhóm, các cộng đồng trong mỗi xã hội. Các thể chế đƣợc xác định bằng các mục đích xã hội, vƣợt khỏi các ý muốn cá nhân nhằm duy trì một trật tự xã hội ổn định.