CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ KHUNG PHÂN TÍCH Nội dung chương này tác giả sơ lượt một số các khái niệm, định nghĩa, lý thuyết cơ bản liên quan đến hộ gia đình, bên cạnh đó để làm cơ sở cho nghiên cứu, tác giả lượt khảo một số nghiên cứu có liên quan đến chi tiêu giáo dục của hộ gia đình. Từ đó, xây dựng khung phân tích cho nghiên cứu.1 Các định nghĩa và khái niệm 1.1 Hộ gia đình Theo điều 106 Bộ luật dân sự (2005) định nghĩa hộ gia đình mà các thành viên có tài sản chung, cùng đóng góp công sức để hoạt động kinh tế chung trong sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp hoặc một số lĩnh vực sản xuất, kinh doanh khác do pháp luật quy định và là chủ thể khi tham gia quan hệ dân sự thuộc các lĩnh vực này. Theo Blow (2004) định nghĩa hộ gia đình có thể chỉ bao gồm một thành viên hoặc gồm nhiều thành viên sống cùng một nhà, sinh hoạt và chia sẻ các công việc nhà. Các thành viên trong hộ không nhất thiết phải có quan hệ huyết thống.
Trong hộ gia đình sẽ có một hoặc nhiều đơn vị thành viên nhỏ, với mỗi đơn vị thành viên nhỏ có thể chỉ gồm một người lớn duy nhất, hoặc một cặp vợ chồng có hoặc không có trẻ em phụ thuộc. Theo Tổng cục Thống kê (2012) hộ gia đình là một hoặc một nhóm người ăn chung, ở chung trong một chổ ở từ 6 tháng trở lên trong 12 tháng qua và có chung quỹ thu chi. Thời gian 12 tháng qua tính từ thời điểm tiến hành phỏng vấn trở về trước.2 Chủ hộ Theo Tổng cục Thống kê (2012) thì chủ hộ được hiểu là người có vai trò điều hành, quản lý gia đình (nhưng không nhất thiết), giữ vị trí chủ yếu, quyết định những công việc của hộ. Thông thường thì chủ hộ là người có thu nhập cao nhất trong hộ, nắm được tất cả các hoạt động kinh tế và nghề nghiệp của các thành viên LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 khác trong hộ.
Đa số chủ hộ theo khái niệm này trùng với chủ hộ theo đăng ký hộ khẩu, nhưng cũng có trường hợp chủ hộ trong cuộc khảo sát trên khác với chủ hộ theo đăng ký hộ khẩu. Theo Bộ luật Dân sự Việt Nam (2005) thì chủ hộ là đại diện của hộ gia đình trong các giao dịch dân sự vì lợi ích chung của hộ. Cha, mẹ hoặc một thành viên khác đã thành niên có thể là chủ hộ. Theo Ủy ban Châu Âu (2010) chủ hộ được định nghĩa là cá nhân mà căn cứ đặc điểm của họ, chúng ta có thể phân loại và phân tích các thông tin đại diện cho hộ gia đình mà người đó làm chủ hộ.
Chủ hộ có thể là người có thu nhập lớn nhất trong hộ, chủ sở hữu căn nhà hoặc là người đàn ông lớn tuổi nhất trong hộ. Tóm lại, chủ hộ là những người có đủ điều kiện cung cấp các thông tin cần thiết về các đặc điểm nhân khẩu học, thu nhập, chi tiêu và các hoạt động diễn ra trong hộ gia đình. Vì vậy, các thông tin mà chủ hộ cung cấp cho các thành viên khác trong hộ và của bản thân chủ hộ có thể được sử dụng đại diện trong các nghiên cứu về hộ gia đình.3 Chi tiêu giáo dục của hộ gia đình Chi tiêu giáo dục của hộ gia đình là toàn bộ chi phí của hộ gia đình dùng để trang trải cho việc tham gia các hoạt động giáo dục và đào tạo của các thành viên trong hộ gia đình. Theo Ủy ban Châu Âu (2010) thì Chi tiêu giáo dục phát sinh của các hộ gia đình có thể được phân thành ba loại: chi phí trực tiếp, chi phí gián tiếp và chi phí cơ hội.
-Chi phí trực tiếp là các chi phí: học phí của học sinh, chi phí cho các nhà cung cấp các khóa học nâng cao tay nghề và kỹ năng, chi phí mua sách vở và đồ dùng học tập, chi phí mua đồng phục, phí học thêm. -Chi phí gián tiếp là những khoản chi mở rộng không nằm trong chi phí trực tiếp trong quá trình học. Chúng bao gồm chi phí sinh hoạt cho học sinh, chi phí đi lại, chi phí mua thức ăn và học nội trú - bán trú, chi phí mua đồ dùng học tập để tự học. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 -Chi phí cơ hội được thể hiện qua những công việc hoặc các hoạt động nghỉ ngơi mà các cá nhân phải bỏ lỡ để dành thời gian đầu tư cho học tập.
Theo Lassible (1994) thì khoản chi tiêu cho giáo dục của hộ gia đình chia thành ba khoản như sau: -Các khoản chi bằng tiền mặt: bao gồm học phí đóng theo quy định của nhà trường, cơ sở đào tạo; các chi phí mua bảo hiểm bắt buộc và tự nguyện, những khoản vận động tự nguyện từ phía phụ huynh đóng góp. -Các khoản chi cho việc mua đồ dùng phục vụ trực tiếp cho học tập như: sách giáo khoa, sách tham khảo, tập vở, máy tính, dụng cụ vẽ; các dụng cụ hỗ trợ khác như: đồng phục, quần áo thể dục, cặp sách, dụng cụ thể thao. -Các khoản chi phí cho dịch vụ hỗ trợ: dịch vụ đi lại hoặc đưa đón học sinh; chi phí cho nội trú, bán trú. Theo cách tính của Tổng cục Thống kê (2012), chi giáo dục đào tạo bình quân một người đi học trong 12 tháng qua được tính bằng tổng chi cho việc đi học trong 12 tháng của các thành viên đang đi học chia cho số người đi học theo từng cấp một.
Như vậy chi tiêu giáo dục bình quân trẻ sẽ bằng tổng chi tiêu giáo dục cho các thành viên đang học của hộ gia đình chia cho số trẻ đang học của hộ. Trong đề tài này, chi tiêu giáo dục bình quân trẻ học tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông của các tỉnh ven biển vùng ĐBSCL còn được gọi tắt là chi tiêu giáo dục .2 Vấn đề lựa chọn tiêu dùng (Mas-collet và cộng sự, 1995) Theo Lý thuyết tiêu dùng thì quyết định tiêu dùng của người tiêu dùng cho các loại hàng hóa mang tính chất duy lý. Trong điều kiện ngân sách hộ gia đình có giới hạn, người tiêu dùng sẽ lựa chọn rổ hàng hóa đảm bảo sao cho đạt mức tối đa hóa mức hữu dụng.x < I LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail., xn): rổ hàng hóa tiêu dùng p = p(p1, p2, ., pn): giá của rổ hàng hóa tiêu dùng I: ngân sách của người tiêu dùng Với mức giá p và ngân sách I cho trước, tập hợp các lựa chọn của người tiêu dùng sẽ được viết lại ở dạng sau: B (p,I) = {x thuộc Rn : p.x ≤ I} Với giả định rằng thông tin thị trường hoàn hảo, người tiêu dùng là người chấp nhận giá, giá cả hàng hóa có dạng tuyến tính, thì để đạt mức hữu dụng cao nhất, người tiêu dùng sẽ lựa chọn tiêu dùng các hàng hóa x thuộc B (p,I).3 Lý thuyết đầu tư cho giáo dục của hộ gia đình: 1.1 Lý thuyết lợi nhuận đầu tư cho giáo dục: Theo tác giả Becker (1993) và Schultz (1961) cho rằng giữa hai người có trình độ học vấn khác nhau thì thu nhập của mỗi người rất khác nhau. Do vậy, con cái đi học trong bao nhiêu năm là do sự quyết định của cha mẹ và quyết định đó sẽ tùy thuộc vào kỳ vọng về mức thu nhập của con cái họ sau này.
Lợi nhuận của việc đầu tư vào giáo dục là khoản chênh lệch giữa hiện giá khoản thu nhập trong tương lai trừ đi chi phí của việc đi học (bao gồm chi phí trực tiếp và chi phí cơ hội). Điều đó có nghĩa là cha mẹ như là một nhà đầu tư. Họ sẽ so sánh phần lợi nhuận chênh lệch giữa việc đầu tư và không đầu tư cho trẻ đi học. Nếu nhận thấy thu lợi nhuận, họ sẽ tiếp tục đầu tư cho trẻ đi học.
Nếu nhận thấy lỗ, bố mẹ sẽ không cho trẻ tiếp tục đến trường.2 Mô hình Lý thuyết về lựa chọn số năm đến trường của trẻ Theo Glick và Sahn (2000), hộ gia đình là một khối thống nhất và hộ gia đình sẽ ra quyết định vì mục tiêu tối đa hóa hàm hữu dụng mình. Trong đó, cha mẹ (hoặc người chủ chốt trong hộ gia đình) chính là người đưa ra quyết định bao gồm cả các quyết định về việc giáo dục của trẻ em trong hộ. Theo đó, số năm đi học của một đứa trẻ là một hàm số của các yếu tố: mức LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 lương của cha mẹ, thu nhập ngoài lao động, chi phí giáo dục, trình độ học vấn của cha mẹ, đặc điểm của những đứa trẻ, và các yếu tố khác của hộ gia đình và xã hội.4 Hành vi ra quyết định của hộ gia đình Trong nền kinh tế nói chung hộ gia đình được xem là một bộ phận tiêu dùng, hộ gia đình là tập hợp của nhiều thành viên và vì vậy mà hành vi ra quyết định cho một vấn đề chi tiêu sẽ không tránh khỏi sự chi phối ít nhiều từ các thành viên khác trong hộ. Theo nghiên cứu của Douglas (1983) đã khẳng định lại một lần nữa các điểm cần lưu ý trong hành vi ra quyết định của hộ gia đình: -Quy trình ra quyết định của hộ gia đình chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố bên ngoài tác động, gia đình luôn phải tính toán, cân nhắc để đưa ra được quyết định có lợi nhất, giúp tối đa hóa tổng hữu dụng của hộ gia đình, hạn chế các lựa chọn bất lợi.
Việc ra quyết định của hộ gia đình không những chịu tác động từ các thành viên trong hộ gia đình mà còn chịu tác động từ các tác nhân bên ngoài. Các tác nhân này có thể từ người bán hàng, hoặc các đối tượng khác có khả năng tác động đến việc ra quyết định đó. -Hoàn cảnh, điều kiện sống, các chính sách tác động lên hộ gia đình cũng ảnh hưởng đến hành vi ra quyết định của hộ gia đình. Tóm lại, quá trình ra quyết định nào đó của hộ gia đình nói chung, hay một quyết định chi tiêu cụ thể chịu tác động của các yếu tố liên quan, từ đặc điểm hộ gia đình đến các điều kiện môi trường xã hội, các quy định, chính sách của chính phủ… Do đó, quá trình ra quyết định của hộ gia đình nói chung quyết định chi tiêu giáo dục nói riêng cần phải được xem xét nghiên cứu trong trường hợp có nhiều yếu tố tác động.5 Các nghiên cứu có liên quan 1.