Chương 1, bài viết trình bày những nghiên cứu đã có trước đây có liên quan đến nội dung nghiên cứu. Phần phương pháp nghiên cứu bao gồm thiết kế, thu thập dữ liệu và phương pháp phân tích được đưa ra trong chương 2. Chương 3, những kết quả phân tích và thảo luận được đưa ra. Dựa trên kết quả nghiên cứu, các khuyến cáo được đưa ra trong chương 4.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm Mặc dù nhận thức về việc cấu thành nên quấy rối tình dục khác nhau trong xã hội, nó phụ thuộc vào giới tính, tầng lớp kinh tế - xã hội và trên vị trí công việc. Tuy nhiên, vẫn tồn tại sự nhất trí chung về các đặc điểm chính của các định nghĩa về quấy rối tình dục. Nhìn chung, các định nghĩa được sử dụng trong luật, quy tắc, chính sách, quyết định của tòa án và các thỏa thuận tập thể trên toàn thế giới có thể khác nhau về chi tiết, nhưng chứa các yếu tố mà Das and Rath (2015) đưa ra đó là hành vi có bản chất tình dục và các hành vi khác dựa trên tình dục ảnh hưởng đến phẩm giá của phụ nữ và nam giới, đó là hành động không được sự cho phép, không phù hợp lẽ phải và gây khó chịu cho người khác.
Một nghiên cứu khác của tổ chức phi chính phủ quốc tế ActionAid và Trung tâm nghiên cứu Giới tính, Gia đình và Môi trường trong Phát triển (CGFED) cho rằng quấy rối tình dục bao gồm các hành động, thái độ, hay sự can thiệp của người khác khiến đối phương cảm không thoải mái về mặt tinh thần và tình dục như bị người khác nhìn chằm chằm, hay cố ý để lộ các bộ phận sinh dục, huýt sáo với mục đích chọc ghẹo, bàn luận về hình thức bên ngoài hay cố gắng tiếp cận, tán tỉnh bằng hình thức nhắn tin gợi tình. Còn đối với hành vi xâm hại tình dục bao gồm các hành vi làm cho thể xác người khác gây tác động tiêu cực đến thể chất và tinh thần của đối phương như sàm sỡ, hiếp dâm hay cưỡng bức quan hệ tình dục. Ngoài ra, bạo lực với phụ nữ không phải là một hiện tượng mới và hậu quả của nó dẫn đến các ảnh hưởng về sức khỏe thể chất, tinh thần và sức khỏe sinh sản của phụ nữ. Hành vi xâm hại bạo lực được cho là xâm phạm quyền của con người, hạn chế sự tham gia của nạn nhân và xã hội, thậm chí là hạn chế sức khỏe và hạnh phúc của họ (WHO, 2013).
Tại Việt Nam, theo Bộ Lao động Thương binh và Xã hội (2015) quấy rối tình dục là “hành vi có tính chất tình dục gây ảnh hưởng tới nhân phẩm của nữ giới và nam giới”. 4 Các hành vi này bao gồm quấy rối liên quan đến lời nói, phi lời nói và thể chất, trong đó hình thức mang tính dã man nhất là tấn công tình dục hoặc hiếp dâm. Hiện nay quấy rối tình dục tại nơi làm việc đã đã được đưa vào Bộ luật Lao động năm 2019 và được cụ thể hóa tại Nghị định 145 (điều 84) ban hành năm 2020. Quấy rối tình dục tại nơi làm việc được hiểu là những hành động, cử chỉ, lời nói, với mục đích gợi ý, đe dọa, ép buộc người khác để quan hệ tình dục với mục đích cho công việc hoặc những hành động không mang tính chất trao đổi nhưng liên quan đến tình dục khiến môi trường làm việc trở nên khó chịu và làm cho nạn nhân cảm thấy không an toàn khi làm việc.
Tuy có nhiều bài nghiên cứu khái niệm về hành vi quấy rối tình dục và xâm hại tình dục nhưng vẫn chưa được rõ ràng và khác nhau tại các quốc gia, thậm chí khác nhau trong các quan điểm người viết và tùy thuộc vào văn hóa xã hội. Vì vậy, trong khuôn khổ bài nghiên cứu này, hành vi xâm phạm tình dục được đánh giá dưới góc độ bao gồm hành vi quấy rối tình dục và xâm hại/ tấn công tình dục. Các hành vi được xem là không mong muốn đối với người nhận, ngay cả phản kháng và có tác động xấu tới tinh thần, thể chất của người bị hại. Thực trạng hành vi xâm phạm tình dục Trong bài nghiên cứu của Inouye (2000) chỉ ra rằng tình trạng tội phạm xâm hại tình dục vốn đã diễn ra từ lâu với số lượng lớn nhưng ít người biết đến, theo nghiên cứu tổng cộng có 110.000 người từ 12 tuổi trở lên đã bị cưỡng hiếp vào năm 1998.
Cũng trong năm đó, người ta điều tra có tổng cộng 333.000 người từ 12 tuổi trở lên đã từng là nạn nhân của các vụ cưỡng hiếp có chủ đích. Tuy nhiên, theo National Women’s Study con số ấy sẽ còn nhiều hơn thế nữa.000 vụ cưỡng bức xảy ra mỗi năm thì sẽ có 56.916 vụ mỗi tháng, 1871 vụ mỗi ngày, 78 vụ mỗi giờ và 1,3 vụ mỗi phút. Đặc biệt, Nam Phi là quốc gia có tỷ lệ hiếp dâm lớn nhất trên toàn thế giới. Viện Quốc gia về Tội phạm và Phục hồi Tội phạm cho rằng cứ 83 giây lại có một phụ nữ bị hãm hiếp ở Nam Phi.
5 Còn ở Canada, nhóm tác giả của Phillips et al. (2019) đã phản ánh rằng khi được yêu cầu ước tính số lần quấy rối tình dục gặp phải trong trường y, 188 sinh viên đã báo cáo 807 vụ quấy rối do đồng nghiệp, bệnh nhân và ở mức độ thấp hơn là giảng viên gây ra. Người gây án hầu như luôn là nam giới và 98% nạn nhân là phụ nữ. Đây là một điều đáng báo động về xã hội, nền giáo dục và việc xem nhẹ hành vi quấy rối tình dục xảy ra tại môi trường học đường.
Điều đáng nói là sinh viên đã phớt lờ đi những vi xâm hại này mặc dù nó đem lại sự rối loạn về tâm lý, buồn bã, tự ti cho nạn nhân; qua đó, những sinh viên tham gia khảo sát cũng đề ra một số hướng đi để nâng cao ý thức cho sinh viên và ngăn chặn những hành vi xâm hại. Theo một khảo sát khác “Thành phố an toàn cho phụ nữ và trẻ em gái: Nơi giấc mơ thành sự thật” được ActionAid Việt Nam và Trung tâm nghiên cứu Giới tính, Gia đình và Môi trường trong Phát triển (CGFED) phối hợp thực hiện năm 2014. Với khảo sát thu thập ý kiến của hơn 2.000 cư dân tại các địa bàn ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh về thái độ và trải nghiệm cá nhân trong vấn đề quấy rối tình dục nơi công cộng. Mục đích của cuộc khảo sát nhằm để chỉ ra những nhu cầu cấp bách, thiết thực nhằm cải thiện chính sách hiện hành nhằm đảm bảo sự an toàn cho trẻ em và phụ nữ ở các khu vực công cộng.
Nhờ đó, kiến nghị chính sách để bảo vệ các quyền cơ bản của phụ nữ và trẻ em. Cuộc khảo sát tiến hành với tổng số người tham gia trả lời phỏng vấn là 2.046 người, chia thành 2 nhóm: (1) phụ nữ và trẻ em gái và (2) nam giới và người chứng kiến. 100% người tham gia nằm trong độ tuổi từ 16 trở lên. Trong đó, 45% số mẫu ở cả hai nhóm đều đồng tình rằng so với các rủi ro khác như tai nạn giao thông, cướp giật và móc túi, quấy rối tình dục là vấn đề có nguy cơ xảy ra cao nhất đối với phụ nữ và trẻ em gái ở nơi công cộng tại các vùng đô thị.
Xâm hại tình dục và hiếp dâm, theo đó, cũng là mối lo lớn đối với 17% phụ nữ, trẻ em gái và 14% nam giới, người chứng kiến. Đa số người được hỏi ở cả hai nhóm đều đã từng chứng kiến hay phải đối mặt với một số hình thức quấy rối tình dục ở nơi công cộng. Khảo sát cho thấy 87% phụ nữ và trẻ em gái đã từng bị quấy rối tình dục và có tới 89% nam giới và người chứng kiến từng chứng kiến những vụ việc này. Các hành vi quấy rối tình dục thường thấy bao gồm huýt sáo, trêu ghẹo, 6 bình phẩm về hình thức bề ngoài, nhìn chằm chằm vào một bộ phận nhạy cảm trên cơ thể và sờ mó một cách cố ý vào người đối phương.
Thêm vào đó, 50% phụ nữ và trẻ em gái khẳng định rằng họ đã từng bị người đàn ông liếc mắt đưa tình. Trên trung bình, có tới 67% phụ nữ và trẻ em gái không có bất kỳ hành động phản ứng nào khi họ gặp phải các hành vi quấy rối tình dục, tuy nhiên, tỷ lệ này dao động nhẹ giữa các nhóm khác nhau. Theo thống kê, chỉ có 17% trong nhóm thất nghiệp và 29% trong nhóm giúp việc gia đình phản ứng lại ngay tức thời; trong khi đó, 30% công chức nhà nước chọn cách kể với đồng nghiệp hoặc nhờ họ giúp đỡ khi gặp phải vấn đề này. Số liệu cũng chỉ ra rằng phụ nữ và trẻ em gái ở tất cả các nhóm nghề nghiệp đều đã từng bị quấy rối từ 2 đến 5 lần trong đời.
Thực tế này cho thấy nạn quấy rối tình dục vượt qua các rào cản kinh tế và tuổi tác. Nhóm học sinh và sinh viên nữ bị quấy rối nhiều nhất (60%), sau đó là nhóm công chức nhà nước, giúp việc gia đình, nhân viên văn phòng, nhân viên kinh doanh và nhóm thất nghiệp với các tỷ lệ lần lượt là 59%, 57%, 54% và 53%. Qua cuộc khảo sát từ hai thành phố lớn cho thấy tình trạng quấy rối tình dục lại xảy ra với tần suất thường xuyên, ở mọi nơi, trong mọi ngành nghề, lĩnh vực. Điều đó chứng minh, những kẻ phạm tội đang dửng dưng thực hiện hành vi đồi bại ở ngoài xã hội rất nhiều, và nhận thức về mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội này vẫn chưa cao.
Chúng ta cần lên án, khiển trách, xử phạt nghiêm minh những tội phạm vô đạo đức này và nâng cao hơn nữa nhận thức về vấn nạn này trong cuộc sống hằng ngày. Những ảnh hưởng của hành vi xâm phạm đối với nạn nhân Các hành vi xâm phạm tình dục tàn phá nặng nề đến sự tự tôn, sức khỏe, tàn phá quyền con người, hủy hoại cơ hội hòa nhập và tham gia các hoạt động xã hội của nạn nhân.