Đánh Giá Nguy Cơ Tai Biến Môi Trường Tự Nhiên Tại Khu Vực Huyện Bảo Thắng Và Thành Phố Lào Cai

Luận án tiến sĩ môi trường nghiên cứu đánh giá nguy cơ tai biến môi trường tự nhiên tại khu vực huyện bảo thắng và thành phố lào cai tỉnh, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình

• Tác giả: Nguyễn Quang Minh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Quốc Phi
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam
• Chuyên ngành: Kỹ thuật môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Nguy Cơ Tai Biến Môi Trường Tự Nhiên Tại Huyện Bảo Thắng Và Thành Phố Lào Cai
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CHUNG
• 1.1. Tổng quan về tai biến môi trường tự nhiên
• 1.2. Khái niệm chung về tai biến môi trường
• 1.3. Tai biến môi trường
• 1.4. Hiện tượng trượt lở
• 1.5. Hiện tượng lũ quét/lũ bùn đá
• 1.6. Tổng quan về tình hình tai biến môi trường tự nhiên
• 1.7. Tình hình tai biến môi trường tự nhiên trên thế giới
• 1.8. Tình hình tai biến môi trường tại Việt Nam
• 1.9. Tình hình nghiên cứu tai biến môi trường trên thế giới và tại Việt Nam
• 1.10. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.11. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.12. Giới thiệu chung về vùng nghiên cứu
• 1.13. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp tiếp cận trong nghiên cứu tai biến môi trường
• 2.2. Sử dụng các mô hình địa không gian trong đánh giá tai biến môi trường
• 2.3. Cơ sở lựa chọn các phương pháp nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp phân tích ảnh viễn thám và GIS
• 2.6. Dữ liệu ảnh viễn thám
• 2.7. Công nghệ GIS
• 2.8. Các phương pháp thống kê cặp và thống kê đa biến
• 2.9. Mô hình thống kê Bayes (Bayes Statistics)
• 2.10. Mô hình Hệ số tin cậy (Certainty Factor)
• 2.11. Mô hình hồi quy logistic (Logistic Regression - LR)
• 2.12. Các mô hình phân tích dữ liệu lớn (big data)
• 2.13. Phân loại chung các phương pháp phân tích dữ liệu lớn
• 2.14. Mạng nơron nhân tạo (Artificial Neural Networks)
• 2.15. Mô hình vector hỗ trợ (Support Vector Machine - SVM)
• 2.16. Mô hình cây quyết định (Decision Tree - DT)
• 2.17. Các phương pháp phân tích chỉ số và mô hình
• 2.18. Phương pháp đánh giá đa chỉ tiêu không gian (SMCE)
• 2.19. Chỉ số nguy cơ lũ quét (Flash Flood Potential Index - FFPI)
• 2.20. Mô hình Flow-R mô phỏng quá trình di chuyển của dòng lũ
• 2.21. Phương pháp đánh giá độ tin cậy
• 2.22. Các phần mềm sử dụng trong luận án
• 2.23. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: HIỆN TRẠNG VÀ XÂY DỰNG CƠ SỞ DỮ LIỆU TAI BIẾN MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Hiện trạng tai biến môi trường tự nhiên tại khu vực nghiên cứu
• 3.2. Hiện tượng trượt lở đất đá
• 3.3. Hiện tượng lũ quét/lũ bùn đá
• 3.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến nguy cơ tai biến môi trường tại khu vực nghiên cứu
• 3.4.1. Đặc điểm địa hình - địa mạo
• 3.4.2. Đặc điểm địa chất
• 3.4.3. Đặc điểm khí tượng thủy văn
• 3.4.4. Các hoạt động nhân sinh
• 3.5. Xây dựng cơ sở dữ liệu tai biến môi trường tự nhiên tại khu vực huyện Bảo Thắng và TP. Lào Cai, tỉnh Lào Cai
• 3.5.1. Cơ sở nguồn tài liệu
• 3.5.2. Cơ sở dữ liệu các vị trí xảy ra tai biến
• 3.5.3. Cơ sở dữ liệu các yếu tố địa hình
• 3.5.3.1. Độ cao và độ dốc địa hình
• 3.5.3.2. Các chỉ số địa hình
• 3.5.4. Cơ sở dữ liệu các yếu tố địa chất
• 3.5.4.1. Đặc điểm thạch học
• 3.5.4.2. Hệ thống đứt gãy và lineament
• 3.5.4.3. Đặc điểm địa mạo và điều kiện thổ nhưỡng
• 3.5.5. Cơ sở dữ liệu các yếu tố khí tượng - thủy văn
• 3.5.5.1. Lượng mưa và độ ẩm đất
• 3.5.5.2. Hệ thống sông suối
• 3.5.6. Cơ sở dữ liệu các hoạt động nhân sinh
• 3.5.6.1. Hiện trạng sử dụng đất
• 3.5.6.2. Hệ thống giao thông và sự phân bố dân cư
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ÁP DỤNG MÔ HÌNH ĐỊA KHÔNG GIAN ĐÁNH GIÁ NGUY CƠ TAI BIẾN MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đánh giá nguy cơ xảy ra tai biến môi trường tự nhiên khu vực huyện Bảo Thắng và TP. Lào Cai, tỉnh Lào Cai
• 4.1.1. Đánh giá nguy cơ xảy ra trượt lở
• 4.1.1.1. Kết quả phân tích sử dụng các mô hình thống kê
• 4.1.1.2. Kết quả phân tích sử dụng các mô hình dữ liệu lớn (big data)
• 4.1.1.3. Kết quả so sánh mức độ chính xác của các mô hình dự báo trượt lở
• 4.1.2. Đánh giá nguy cơ xảy ra lũ quét
• 4.1.2.1. Kết quả đánh giá nguy cơ xảy ra lũ quét
• 4.1.2.2. Kết quả mô phỏng lũ quét tại thung lũng Tả Phời
• 4.2. Phân vùng dự báo nguy cơ tai biến môi trường tự nhiên tại khu vực nghiên cứu
• 4.3. Định hướng quy hoạch không gian hướng tới mục tiêu phòng tránh các tai biến môi trường tự nhiên tại khu vực nghiên cứu
• 4.3.1. Các tiêu chí phục vụ quy hoạch sử dụng đất
• 4.3.1.1. Nhóm tiêu chí về kinh tế
• 4.3.1.2. Nhóm tiêu chí về xã hội
• 4.3.1.3. Nhóm tiêu chí về môi trường
• 4.3.2. Đề xuất quy hoạch không gian nhằm phòng tránh và giảm nhẹ tai biến
• 4.3.2.1. Định hướng quy hoạch không gian nhằm phòng tránh nguy cơ xảy ra tai biến
• 4.3.2.2. Các giải pháp thực hiện nhằm giảm thiểu tác động do tai biến gây ra
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nguy Cơ Tai Biến Môi Trường Tự Nhiên Lào Cai

Hiện nay, tai biến môi trường tự nhiên nói chung và các hiện tượng trượt lở, lũ quét nói riêng liên tục xảy ra trên thế giới và Việt Nam. Việc nghiên cứu đánh giá, dự báo nguy cơ tai biến là hết sức thiết thực để phòng ngừa, đối phó, giảm thiểu tác động xấu đến con người. Nhiều nhà khoa học đã sử dụng các phương pháp khác nhau để đánh giá nguy cơ này. Luận án này tập trung sử dụng các mô hình địa không gian, áp dụng cho khu vực tỉnh Lào Cai, một điểm nóng tiềm ẩn nhiều nguy cơ tai biến môi trường tự nhiên. Quá trình phát triển kinh tế năng động ở Lào Cai đã tạo ra hệ thống giao thông và các khu dân cư tập trung, khu công nghiệp, khai thác khoáng sản... Sự thay đổi mật độ dân cư dọc theo các tuyến đường, khu công nghiệp, khu du lịch và đô thị mới đặt ra yêu cầu cấp thiết về đánh giá nguy cơ tai biến.

1.1. Khái Niệm Về Tai Biến Môi Trường Tự Nhiên Hiện Nay

Tai biến môi trường là những biến đổi tiêu cực của môi trường tự nhiên, gây ra những thiệt hại đáng kể về người và tài sản. Các dạng tai biến môi trường phổ biến bao gồm: trượt lở đất, lũ quét, xói mòn đất, ô nhiễm môi trường, sụt lún,... Các hiện tượng này có thể xảy ra do các yếu tố tự nhiên như biến đổi khí hậu, địa hình dốc, mưa lớn kéo dài, hoặc do tác động của con người như phá rừng, khai thác khoáng sản không hợp lý. Cần hiểu rõ các khái niệm này để có cơ sở đánh giá và phòng chống hiệu quả.

1.2. Thực Trạng Tai Biến Môi Trường Tự Nhiên Trên Thế Giới

Tai biến môi trường tự nhiên là vấn đề toàn cầu, gây ra những hậu quả nghiêm trọng về kinh tế, xã hội và môi trường ở nhiều quốc gia. Các khu vực có địa hình phức tạp, biến đổi khí hậu khắc nghiệt và mật độ dân cư cao thường dễ bị tổn thương hơn. Theo Smith (2001), các loại tai biến được phân loại dựa trên nguyên nhân và đặc điểm, từ đó giúp các nhà nghiên cứu và quản lý rủi ro có cái nhìn tổng quan và đưa ra các giải pháp phù hợp. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, tần suất và cường độ của các tai biến môi trường đang gia tăng do biến đổi khí hậu.

1.3. Tình Hình Nghiên Cứu Tai Biến Môi Trường Tự Nhiên Tại Việt Nam

Ở Việt Nam, tai biến môi trường tự nhiên gây ra nhiều thiệt hại đáng kể, đặc biệt ở các tỉnh miền núi phía Bắc và miền Trung. Nhiều nghiên cứu đã được thực hiện để đánh giá nguy cơ và đề xuất các giải pháp phòng ngừa. Các nghiên cứu tập trung vào các yếu tố như địa hình, địa chất, khí hậu và hoạt động của con người. Các phương pháp đánh giá nguy cơ bao gồm sử dụng mô hình thống kê, mô hình địa không gian và phân tích hệ thống thông tin địa lý (GIS). Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức trong việc dự báo và quản lý hiệu quả rủi ro thiên tai.

II. Cách Xác Định Yếu Tố Ảnh Hưởng Nguy Cơ ở Bảo Thắng Lào Cai

Để đánh giá chính xác nguy cơ tai biến tại huyện Bảo Thắng và thành phố Lào Cai, cần xác định rõ các yếu tố ảnh hưởng. Các yếu tố này bao gồm: địa hình (độ dốc, hướng dốc), địa chất (loại đất, đá), khí hậu (lượng mưa, nhiệt độ), thủy văn (mạng lưới sông suối) và các hoạt động của con người (sử dụng đất, xây dựng cơ sở hạ tầng). Việc thu thập và phân tích dữ liệu về các yếu tố này là cơ sở quan trọng để xây dựng các mô hình đánh giá nguy cơ.

2.1. Yếu Tố Địa Hình Độ Cao Độ Dốc và Hướng Dốc

Địa hình đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nguy cơ tai biến. Độ dốc cao tạo điều kiện cho trượt lở đất và lũ quét. Hướng dốc ảnh hưởng đến lượng bức xạ mặt trời và độ ẩm của đất. Huyện Bảo Thắng và thành phố Lào Cai có địa hình đồi núi phức tạp, với nhiều khu vực có độ dốc lớn. Việc sử dụng mô hình số độ cao (DEM) để phân tích địa hình là một phương pháp hiệu quả để xác định các khu vực có nguy cơ cao. Cần chú ý đến sự tương quan giữa độ dốc và các loại đất khác nhau để đánh giá chính xác hơn.

2.2. Yếu Tố Địa Chất Loại Đất Đá và Đứt Gãy

Loại đất và đá ảnh hưởng đến độ ổn định của sườn dốc và khả năng thấm nước của đất. Các khu vực có đất yếu, đá phong hóa mạnh và nhiều đứt gãy thường dễ bị trượt lở hơn. Huyện Bảo Thắng và thành phố Lào Cai có cấu trúc địa chất phức tạp, với nhiều loại đất và đá khác nhau. Nghiên cứu về các đứt gãy và lineament cũng rất quan trọng, vì chúng có thể là các yếu tố kích hoạt tai biến môi trường.

2.3. Yếu Tố Khí Hậu Thủy Văn Lượng Mưa và Mạng Lưới Sông Suối

Lượng mưa lớn kéo dài là nguyên nhân chính gây ra lũ quét và trượt lở đất. Mạng lưới sông suối dày đặc cũng làm tăng nguy cơ lũ lụt. Biến đổi khí hậu Lào Cai đã làm thay đổi lượng mưa và tần suất các trận mưa lớn, làm tăng nguy cơ tai biến. Cần phân tích dữ liệu về lượng mưa, dòng chảy và độ ẩm đất để đánh giá nguy cơ một cách toàn diện.

III. Phương Pháp Đánh Giá Nguy Cơ Bằng Mô Hình Địa Không Gian

Luận án này sử dụng các mô hình địa không gian để đánh giá nguy cơ tai biến tại huyện Bảo Thắng và thành phố Lào Cai. Các mô hình này kết hợp dữ liệu về các yếu tố ảnh hưởng và sử dụng các thuật toán để tính toán nguy cơ. Các mô hình được sử dụng bao gồm: mô hình thống kê (Bayes, Hệ số tin cậy, Hồi quy Logistic), mô hình dữ liệu lớn (Mạng nơron nhân tạo, Vector hỗ trợ, Cây quyết định) và các mô hình phân tích chỉ số (SMCE, FFPI, Flow-R). Việc so sánh kết quả của các mô hình khác nhau giúp đánh giá độ tin cậy của kết quả.

3.1. Sử Dụng Mô Hình Thống Kê Bayes và Hệ Số Tin Cậy

Mô hình thống kê Bayes và Hệ số tin cậy (CF) là các phương pháp đơn giản và dễ sử dụng để đánh giá nguy cơ tai biến. Các mô hình này dựa trên việc tính toán xác suất xảy ra tai biến dựa trên các yếu tố đầu vào. Kết quả đánh giá bằng mô hình Bayes cung cấp bản đồ phân vùng nguy cơ trượt lở đất và các tai biến khác, từ đó có cơ sở để phân vùng và dự báo rủi ro. Tuy nhiên, các mô hình này có thể không chính xác bằng các mô hình phức tạp hơn.

3.2. Mô Hình Dữ Liệu Lớn Mạng Nơron Nhân Tạo ANN và SVM

Mạng nơron nhân tạo (ANN) và Vector hỗ trợ (SVM) là các mô hình dữ liệu lớn có khả năng xử lý dữ liệu phức tạp và phi tuyến tính. Các mô hình này có thể học từ dữ liệu lịch sử và dự đoán nguy cơ tai biến với độ chính xác cao. Các mô hình này đòi hỏi lượng dữ liệu lớn và kinh nghiệm trong việc lựa chọn tham số. Kết quả từ ANN có thể cung cấp những dự báo quan trọng về khu vực chịu tác động của tai biến môi trường.

3.3. Mô Hình Chỉ Số SMCE và FFPI Đánh Giá Nguy Cơ Lũ Quét

SMCE (Đánh giá đa chỉ tiêu không gian) và FFPI (Chỉ số nguy cơ lũ quét) là các mô hình đặc biệt hữu ích để đánh giá nguy cơ lũ quét. Các mô hình này kết hợp nhiều yếu tố như địa hình, lượng mưa, loại đất và sử dụng đất để tính toán nguy cơ. FFPI giúp đánh giá tiềm năng lũ quét, còn SMCE tích hợp các yếu tố để đưa ra bản đồ nguy cơ lũ quét chi tiết. Kết quả giúp xác định vùng dễ bị tổn thương bởi lũ quét Lào Cai.

IV. Kết Quả Đánh Giá Nguy Cơ Trượt Lở Đất Tại Bảo Thắng Lào Cai

Sau khi áp dụng các mô hình địa không gian, luận án đưa ra kết quả đánh giá nguy cơ trượt lở tại huyện Bảo Thắng và thành phố Lào Cai. Kết quả cho thấy có sự khác biệt về độ chính xác giữa các mô hình khác nhau. Các mô hình dữ liệu lớn (ANN, SVM) thường có độ chính xác cao hơn so với các mô hình thống kê đơn giản (Bayes, CF). Tuy nhiên, việc lựa chọn mô hình phù hợp phụ thuộc vào lượng dữ liệu và mục tiêu của nghiên cứu. Bản đồ nguy cơ trượt lở đất là cơ sở quan trọng để quy hoạch sử dụng đất và xây dựng các biện pháp phòng ngừa.

4.1. So Sánh Độ Chính Xác Của Các Mô Hình Dự Báo Trượt Lở

Việc so sánh độ chính xác của các mô hình dự báo trượt lở là rất quan trọng để lựa chọn mô hình phù hợp nhất cho khu vực nghiên cứu. Các chỉ số đánh giá độ chính xác bao gồm: độ nhạy, độ đặc hiệu, độ chính xác tổng thể và diện tích dưới đường cong ROC (AUC). Kết quả cho thấy mô hình ANN và SVM thường có độ chính xác cao hơn, nhưng đòi hỏi lượng dữ liệu lớn và kinh nghiệm trong việc điều chỉnh tham số. Việc sử dụng ma trận sai số giúp phân tích chi tiết các loại sai sót của từng mô hình.

4.2. Phân Vùng Nguy Cơ Tai Biến Môi Trường Tự Nhiên

Phân vùng nguy cơ tai biến môi trường tự nhiên là quá trình chia khu vực nghiên cứu thành các vùng có mức độ nguy cơ khác nhau. Các vùng có nguy cơ cao cần được ưu tiên trong việc triển khai các biện pháp phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro. Việc phân vùng cần dựa trên kết quả đánh giá nguy cơ từ các mô hình địa không gian và kết hợp với thông tin về địa hình, địa chất, khí hậu và sử dụng đất. Bản đồ phân vùng nguy cơ là công cụ quan trọng cho quy hoạch không gian và quản lý rủi ro thiên tai.

4.3. Mô Phỏng Lũ Quét Tại Thung Lũng Tả Phời

Việc mô phỏng lũ quét tại thung lũng Tả Phời sử dụng mô hình Flow-R giúp hình dung quá trình di chuyển của dòng lũ và xác định các khu vực chịu ảnh hưởng. Mô hình này cho phép đánh giá xác suất xảy ra lũ và năng lượng dòng lũ tại các vị trí khác nhau. Kết quả mô phỏng là cơ sở để xây dựng các biện pháp phòng ngừa lũ quét như xây dựng đê, kè và hệ thống thoát nước.

V. Ứng Dụng Quy Hoạch Phòng Tránh Tai Biến Môi Trường Lào Cai

Kết quả đánh giá nguy cơ và phân vùng nguy cơ có thể được sử dụng để xây dựng các phương án quy hoạch không gian nhằm phòng tránh tai biến môi trường. Các phương án quy hoạch cần xem xét các yếu tố như: hạn chế xây dựng ở các khu vực có nguy cơ cao, xây dựng các công trình phòng chống thiên tai, bảo vệ rừng đầu nguồn và quản lý sử dụng đất hợp lý. Quy hoạch cần đảm bảo sự phát triển bền vững kinh tế - xã hội của khu vực và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên.

5.1. Tiêu Chí Phục Vụ Quy Hoạch Sử Dụng Đất Phòng Tránh Tai Biến

Quy hoạch sử dụng đất cần tuân thủ các tiêu chí về kinh tế, xã hội và môi trường. Các tiêu chí kinh tế bao gồm: hiệu quả sử dụng đất, tạo việc làm và tăng thu nhập. Các tiêu chí xã hội bao gồm: đảm bảo an toàn cho người dân, cung cấp dịch vụ công cộng và bảo tồn văn hóa. Các tiêu chí môi trường bao gồm: bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, giảm thiểu ô nhiễm và bảo tồn đa dạng sinh học. Việc cân bằng các tiêu chí này là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Quy Hoạch Không Gian Giảm Thiểu Tác Động

Các giải pháp quy hoạch không gian cần tập trung vào việc phòng tránh và giảm nhẹ tác động do tai biến môi trường gây ra. Các giải pháp bao gồm: hạn chế xây dựng ở các khu vực có nguy cơ cao, xây dựng các công trình phòng chống thiên tai (đê, kè, hệ thống thoát nước), bảo vệ rừng đầu nguồn và quản lý sử dụng đất hợp lý. Bên cạnh đó, việc nâng cao nhận thức cộng đồng và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm cũng rất quan trọng.

5.3. Giải Pháp Giảm Thiểu Tác Động Do Tai Biến Môi Trường Gây Ra

Để giảm thiểu tác động do tai biến môi trường gây ra, cần thực hiện các giải pháp đồng bộ trên nhiều lĩnh vực. Các giải pháp bao gồm: nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm, xây dựng hệ thống ứng phó khẩn cấp, tăng cường công tác cứu hộ cứu nạn, hỗ trợ người dân bị ảnh hưởng và phục hồi sau tai biến. Ngoài ra, việc đầu tư vào nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ phòng chống thiên tai cũng rất quan trọng.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Phát Triển Bền Vững Lào Cai

Luận án đã thành công trong việc đánh giá nguy cơ tai biến tại huyện Bảo Thắng và thành phố Lào Cai sử dụng các mô hình địa không gian. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học quan trọng cho công tác quy hoạch và quản lý rủi ro thiên tai. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn trong tương lai. Các hướng nghiên cứu bao gồm: cải thiện độ chính xác của các mô hình dự báo, nghiên cứu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến tai biến môi trường và phát triển các giải pháp thích ứng và giảm thiểu rủi ro hiệu quả.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Quản Lý Rủi Ro Thiên Tai Tỉnh Lào Cai

Quản lý rủi ro thiên tai là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững của Lào Cai. Quản lý rủi ro hiệu quả giúp giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản, bảo vệ môi trường và nâng cao khả năng phục hồi sau tai biến. Quản lý rủi ro cần dựa trên các nghiên cứu khoa học, quy hoạch hợp lý và sự tham gia của cộng đồng.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Phát Triển Bền Vững và Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu

Để phát triển bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu, Lào Cai cần tập trung vào việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, giảm thiểu phát thải khí nhà kính và xây dựng các công trình phòng chống thiên tai. Việc sử dụng năng lượng tái tạo, phát triển nông nghiệp bền vững và du lịch sinh thái cũng rất quan trọng. Nghiên cứu cần tập trung vào các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu như xây dựng hệ thống tưới tiêu hiệu quả, lựa chọn giống cây trồng chịu hạn và phát triển các mô hình canh tác thích ứng.

6.3. Đề Xuất Chính Sách Phòng Chống Thiên Tai Hiệu Quả

Để phòng chống thiên tai hiệu quả, Lào Cai cần xây dựng các chính sách phù hợp với điều kiện địa phương. Các chính sách cần tập trung vào việc: tăng cường năng lực dự báo và cảnh báo sớm, xây dựng hệ thống bảo hiểm thiên tai, hỗ trợ người dân bị ảnh hưởng, khuyến khích sử dụng các biện pháp phòng chống thiên tai tự nhiên (dựng tường bằng thực vật, khôi phục rừng ngập mặn) và tăng cường hợp tác quốc tế. Ngoài ra, việc nâng cao nhận thức cộng đồng và khuyến khích sự tham gia của người dân vào công tác phòng chống thiên tai cũng rất quan trọng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CHUNG 1. Tổng quan về tai biến môi trường tự nhiên 1. Khái niệm chung về tai biến môi trường 1. Tai biến môi trường Theo định nghĩa của Chiến lược quốc tế về giảm thiểu thảm họa của Liên Hợp Quốc[1]: Tai biến là biến cố, hoặc hiện tượng tự nhiên hay một hoạt động của con người có tiềm năng gây ra thiệt hại, có thể gây thương vong hoặc thiệt hại về con người, hủy hoại tài sản, đổ vỡ về kinh tế và xã hội hoặc suy thoái môi trường.

Biến cố này có một xác suất xuất hiện trong một thời gian xác định, trong một khu vực xác định với một cường độ xác định. Tai biến môi trường được định nghĩa là “Các biểu hiện về điều kiện, hoàn cảnh, hiện tượng, vụ việc hoặc quá trình, được xuất hiện, diễn biến trong thiên nhiên, trong xã hội… có tiềm năng gây hại, gây nguy hiểm, đe dọa đối với an toàn sức khỏe, tính mạng con người, tài sản kinh tế, tài sản văn hóa- xã hội của một bộ phận cộng đồng loài người hoặc có nguy cơ đe dọa, thậm chí phá vỡ tính ổn định, an toàn một bộ phận, cho đến toàn cục mang tính chất hệ thống môi trường tự nhiên, môi trường văn hóa- xã hội và môi trường nhân sinh”[2],[3]. Tai biến môi trường là biểu hiện về điều kiện, hoàn cảnh, hiện tượng, vụ việc hoặc quá trình, được xuất hiện, diễn biến trong thiên nhiên, trong xã hội, có tiềm năng gây hại, gây nguy hiểm đe dọa đối với an toàn sức khỏe, tính mạng con người, tài sản kinh tế, tài sản văn hóa- xã hội của một bộ phận cộng đồng loài người, hoặc có nguy cơ đe dọa, thậm chí phá vỡ tính ổn định, an toàn một bộ phận, cho đến toàn cục mang tính hệ thống môi trường tự nhiên, môi trường văn hóa xã hội và môi trường nhân sinh[4]. Tai biến môi trường là những quá trình gây hại vận hành trong hệ thống môi trường, đó là đặc tính vốn có, phản ánh tính chất nhiễu loạn, tính bất ổn định của bất kì hệ thống môi trường nào.

Trong thực tế, các loại tai biến môi trường xảy ra vô cùng đa dạng, có nguyên nhân kết hợp cả từ các điều kiện tự nhiên và hoạt động của con người [5],[6],[7].gian luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 6 Tai biến môi trường tự nhiên là sự phá vỡ nghiêm trọng chức năng của một cộng đồng hoặc xã hội gây ra những thiệt hại sâu rộng về người, vật chất, kinh tế hoặc môi trường vượt quá khả năng của cộng đồng hoặc xã hội bị tác động để đối phó với năng lức của chính họ. Tai biến được hiểu như một xác suất: khả năng mà một điều gì đó có thể xảy ra trong tương lai. Thời điểm, địa điểm và mức độ thì không chắc chắn, nhưng hoàn toàn có thể xác định được những khu vực có nguy cơ xảy ra tai biến hơn so với những khu vực khác. Xác suất xảy ra tai biến môi trường tự nhiên xảy ra trong khoảng thời gian xác định: thường là một năm.

Xác suất hàng năm là khả năng một biến cố có thể sẽ xuất hiện vào năm kế tiếp. Nếu không có giới hạn này, giá trị xác suất trở nên vô nghĩa. Xảy ra trong một khu vực nhất định: lũ lụt thường xảy ra trên những khu vực đồng bằng cửa sông, trượt lở đất thường có ở trên những sườn dốc. Những đặc trưng của cụ thể của khu vực cũng đồng thời xác định các điều kiện của tai biến.

Cường độ hay quy mô tai biến: Để có thể gây ra thương vong hay thiệt hại, tai biến cần phải đạt đến một cường độ hay quy mô xác định. Cường độ có thể được diễn đạt như là năng lượng được giải phóng ra từ một trận động đất hay phun trào núi lửa, hay bằng thể tích của khối nước trong một trận lũ, hoặc bằng kích thước và tốc độ trượt của một khối trượt lở. Một sự cực đoạn trong hệ thống của Trái đất (thạch quyển, thủy quyển, sinh quyển và khí quyển) khác biệt về căn bản so với các điều kiện thường, dẫn đến cái chết hoặc làm tổn thương cho con người và phá hủy hoặc gây thiệt hại về ‘tài sản’ như các tòa nhà, hệ thống truyền thông, đất nông nghiệp, rừng và môi trường tự nhiên. Trong thực tế, tổng thể các lĩnh vực liên quan đến tai biến là rất rộng lớn, chưa có một tài liệu nào có thể đề cập đến nó một cách trọn vẹn, các tai biến điển hình như phân loại của[10] thành ba nhóm riêng biệt như sau: (LUAN.gian luan an tien si TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.

Phân loại các tai biến A. Những tai biến tự nhiên (những hoạt động địa chất và sinh học) 1 Địa chất Động đất, phun trào núi lửa, trượt lở đất, tuyết lở 2 Không khí Lốc xoáy, vòi rồng, mưa đá, băng và tuyết 3 Thủy văn Lũ sông, lũ ven biển, hạn hán, xói lở bờ sông 4 Sinh học Dịch bệnh, cháy rừng B. Những tai biến do các hoạt động kỹ thuật (tai nạn là chủ yếu) 1 Tai nạn giao thong Rơi máy bay, đâm tàu hỏa, chìm tàu Các vụ nổ và hỏa hoạn, phát tán chất độc hoặc 2 Thiệt hại về công nghiệp vật liệu phóng xạ Những công trình công 3 cộng và thiết bị không an Sập đổ, hỏa hoạn toàn 4 Những vật liệu nguy hiểm Kho tàng, giao thông, sử dụng sai mục đích C. Tai biến do bối cảnh (thay đổi toàn cầu) Mực nước biển dâng, thay đổi tần suất của những 1 Biến đổi khí hậu biến cố cực đoan.

Phá rừng, hoang mạc hóa, mất mát nguồn tài 2 Tàn phá môi trường nguyên thiên nhiên. Đô thị hóa với tốc độ cao, sự tập trung các 3 Áp lực đất đai phương tiện thiết yếu. Những biến đổi thảm khốc trên Trái đất, tác động 4 Siêu tai biến của những vật thể ở gần Trái đất. Kết quả tổng hợp các dạng tai biến tự nhiên xuất hiện thường xuyên và có gây thiệt hại lớn nhất về người và của tại vùng nghiên cứu là hiện tượng trượt lở và lũ quét/lũ bùn đá.

Do vậy, luận văn sẽ chủ yếu tập trung vào các dạng tai biến chính này. Hiện tượng trượt lở Theo Quy định về dự báo, cảnh báo và truyền tin thiên tai do Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 13/01/2020 thì trượt lở hay thường gọi là sạt lở đất là hiện tượng đất, đá bị sạt, trượt, lở do tác động của mưa, lũ hoặc dòng chảy [121]. Trong đó, hiện tượng trượt lở có thể hiểu là dạng chuyển động khối ở các vùng đất dốc mà nguyên nhân là khi trọng lực của các khối đất đá thắng sức kháng cắt của chúng. Do vậy, trượt lở có thể hiểu là quá trình sắp xếp lại của môi trường và là một trong những nhân tố tai biến tự nhiên luôn tiềm ẩn trong các khu vực có năng lượng địa hình lớn, khu vực có độ dốc lớn.

Chuyển động khối liên quan đến rất nhiều yếu tố của tự nhiên như: điều kiện địa chất, đứt gãy, động đất, lượng mưa, nước ngầm, độ dốc, địa hình, tính chất cơ lý của đất đá lớp bề mặt phủ… Mặc dù tác dụng của trọng lực là yếu tố chính gây ra trượt lở đất, còn có các yếu tố chi phối khác tác động đến trạng thái ổn định của độ dốc (LUAN.gian luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 8 ban đầu. Sự thay đổi trạng thái ổn định của độ dốc có thể do một số yếu tố gây nên một cách đơn lẻ hay kết hợp,trong đó, có yếu tố tác động của con người. Thông thường, các yếu tố tiên quyết tạo nên các điều kiện dưới bề mặt mà làm cho khu vực đất dốc dễ bị trượt lở, trong khi trượt lở đất thực tế thường đ ̣i hỏi một kích hoạt trước khi bị tách ra, trước hết đó là do lượng mưa tập trung với cường độ cao, hoặc do động đất. Hiện tượng lũ quét/lũ bùn đá Cũng theo Quy đinh về dự báo, cảnh báo và truyền tin thiên tai, lũ quét là hiện tượng dòng lũ xảy ra bất ngờ trên sườn dốc và trên các sông suối nhỏ miền núi, dòng chảy xiết, thường kèm theo bùn đá, lũ lên nhanh, xuống nhanh, có sức tàn phá lớn, [121].

Hiện tượng lũ quét/lũ bùn đá xuất hiện là kết quả của sự tập trung nhanh chóng một lượng nước mưa dông ở một vùng đồi núi, tốc độ lũ và sự đổ vỡ do lũ gây nên sự nguy hiểm của lũ. Lũ ống, lũ quét là một loại lũ lớn, xảy ra bất ngờ, duy trì trong một thời gian ngắn (lên nhanh và xuống nhanh) và có sức tàn phá lớn [11]. Lũ ống, lũ quét là loại lũ có tốc độ rất lớn (quét), xảy ra bất thần (thường xuất hiện vào ban đêm; nơi xảy ra có khi mưa lũ bé- lũ ống.) trên một diện tích nhỏ hay lớn, duy trì trong một thời gian ngắn hay dài (tùy từng trận mưa lũ), mang nhiều bùn cát, có sức tàn phá lớn [12]. Tổng quan về tình hình tai biến môi trường tự nhiên 1.

Tình hình tai biến môi rường tự nhiên trên thế giới Trong những năm gần đây trước tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu, hiện tượng lũ xảy ra rất nhanh, có sức tàn phá lớn, thường gọi chung là lũ quét (flash flood) được chú ý nhiều ở vùng nhiệt đới, trong đó có Việt Nam. Lũ quét là một dạng thiên tai đặc thù xảy ra chủ yếu ở vùng núi và có thể ở trung du trên các lưu vực nhỏ hoặc rất nhỏ. Về độ lớn, loại lũ này thường là các trận lũ lớn hoặc đặc biệt lớn được hình thành từ mưa với cường độ lớn, xảy ra trong thời gian ngắn, gây lũ mặt tập trung cao và rất nhanh cuốn theo bùn, đá, thực vật có sức tàn phá rất mạnh. Sự hình thành lũ quét có liên quan mật thiết với đặc tính mưa, điều kiện khí hậu, đặc điểm địa hình, các hoạt động của con người cũng như điều kiện tiêu thoát lũ của lưu vực.gian luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 9 Lũ quét xảy ra ở hầu khắp các nước trên thế giới đặc biệt là các lưu vực sông suối miền núi thuộc vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới.

Những vùng này được đặc trưng bằng mùa hè khô nóng, mưa rào lớn, mưa do bão và xoáy thuận nhiệt đới, gió mùa, đồng thời các lưu vực bị khai thác mạnh mẽ do hoạt động sống của con người dưới sức ép của gia tăng dân số, phát triển kinh tế. Nguy cơ thiên tai lũ quét ở các lưu vực nhỏ và khu đông dân cư ngày càng trầm trọng hơn, xảy ra thường xuyên hơn, thiệt hại ngày một tăng.