CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG CHO THUÊ TÀI CHÍNH 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ CHO THUÊ TÀI CHÍNH 1. Khái niệm về cho thuê tài chính Cho thuê tài chính ra đời khoảng những năm 60 của thế kỷ 20, bắt nguồn từ sự hình thành và phát triển của hoạt động cho thuê tài sản. Khoảng 2000 năm trước Công nguyên, hoạt động cho thuê dụng cụ nông nghiệp và công cụ cầm tay có ở Sumerians.
Cho thuê đất nông nghiệp xuất hiện khoảng năm 1800 trước Công nguyên ở Babylonia và ở Hy Lạp năm 370 trước Công nguyên. Ở Anh, một trong những đạo luật đầu tiên đề cập tới hoạt động cho thuê là Bộ luật xứ Wales được soạn thảo vào năm 1284. Với sự phát triển của Cách mạng công nghiệp thế kỷ 19 các loại tài sản cho thuê trở nên phong phú, đa dạng và có giá trị lớn như toa tàu, đường ray,. Đến năm 1952 công ty cho thuê đầu tiên của Mỹ “United States Leasing Corporation” được thành lập, sáng tạo ra hình thức cho thuê tài sản mới là cho thuê tài chính.
Sau đó, cho thuê được phát triển ở Châu Âu, Nhật Bản vào những năm 60 và sang các nước đang phát triển những năm 70 của thế kỷ 20. Hiện nay các khái niệm về “cho thuê tài sản” hay “cho thuê tài chính” đã được đề cập bởi nhiều học giả và các tổ chức. Theo tổ chức tài chính quốc tế (International Finance Coporation, 2009): Cho thuê tài sản (Leasing) là một sự thỏa thuận bằng hợp đồng gữa hai bên, một bên (bên cho thuê- the lessor) cung cấp tài sản cho một bên khác sử dụng (bên thuê- the lessee) trong một thời gian xác định để đổi lấy những khoản thanh toán nhất định. Bên cho thuê (có thể là ngân hàng, công ty cho thuê tài chính, nhà sản xuất, nhà cung cấp hoặc các tổ chức tài chính phi ngân hàng) thường mua thiết bị mà bên thuê lựa chọn, sau đó cho bên thuê thuê trong một khoảng thời gian nhất định.
Trong thời gian thuê, bên thuê thực hiện thanh toán định kỳ cho bên cho thuê theo mức lãi suất và đơn vị tiền tệ đã thỏa thuận. Kết thúc thời gian thuê theo hợp đồng, bên cho thuê chuyển quyền sở hữu thiết bị cho bên thuê tại một mức giá xác định trước, hoặc bên thuê trả lại thiết bị đó cho bên cho thuê.1: Quy trình cho thuê tài sản Quyền sử dụng tài sản Bên cho thuê Bên thuê (chủ sở hữu tài sản) (khách hàng) Thanh toán tiền thuê 4 Cho thuê tài sản có 2 loại là cho thuê tài chính và cho thuê hoạt động: Cho thuê hoạt động (Operating lease) là hợp đồng cho phép bên cho thuê- chủ sở hữu hợp pháp của tài sản, giữ nguyên quyền sở hữu tài sản, nhưng cho phép bên thuê hưởng lợi ích kinh tế khi sử dụng tài sản trong một khoảng thời gian xác định trước khi trả lại tài sản cho bên cho thuê. Trong khi đó, cho thuê tài chính (Finance lease) là hợp đồng cho phép bên cho thuê- chủ sở hữu hợp pháp của tài sản, giữ nguyên quyền sở hữu tài sản khi chuyển phần lớn rủi ro và lợi ích kinh tế gắn liền với tài sản cho bên thuê. Tổng số tiền bên thuê thanh toán trong thời gian thuê phải bù đắp được chi phí ban đầu của tài sản cộng với tiền lãi được tính bởi bên cho thuê.
Trong cho thuê tài chính tài sản cho thuê thường được chuyển giao quyền sở hữu cho bên thuê, hoặc bên thuê có quyền chọn mua tài sản vào cuối thời hạn thuê. Bên cho thuê tập trung vào khả năng tạo ra dòng tiền của bên thuê chứ không đặt nặng tài sản hiện có hay lịch sử tín dụng của bên thuê. Chính vì vậy, cho thuê tài chính đặc biệt phù hợp với các doanh nghiệp mới thành lập, doanh nghiệp vừa và nhỏ không có đủ tài sản thế chấp. Ủy ban tiêu chuẩn kế toán quốc tế IASC (1997), đưa ra các tiêu chuẩn để phân loại giữa cho thuê tài chính và cho thuê hoạt động.
Nghiệp vụ cho thuê tài chính là nghiệp vụ cho thuê tài sản thỏa mãn một trong các tiêu chuẩn dưới đây: STT Tiêu chí Quyền sở hữu tài sản được chuyển giao khi hết thời hạn hợp đồng. Sau khi kết thúc 1 hợp đồng thuê tài chính bên thuê có quyền mua lại tài sản thuê. 2 Thời hạn hợp đồng bằng phần lớn thời hạn hoạt động của tài sản. Hợp đồng có quy định quyền chọn mua.
Bên thuê có quyền mua tài sản với giá thấp hơn giá thị trường của tài sản tại ngày quyền thương lượng được thực hiện. 3 Tức là, tại thời điểm bên thuê quyết định mua lại tài sản thì giá bên thuê phải trả thấp hơn giá thị trường của tài sản đó tại thời điểm mua. Giá trị hiện tại của các khoản thanh toán tiền thuê phải lớn hơn hoặc gần bằng giá 4 trị của tài sản. Nếu bên thuê hủy bỏ hợp đồng thuê thì mọi tổn thất của bên cho thuê liên quan 5 đến hợp đồng thuê do bên thuê chịu.
Sau khi kết thúc hợp đồng thuê bên thuê có quyền thuê tiếp với giá thấp hơn nhiều 6 so với giá thuê trước. Tài sản cho thuê có tính chất chuyên dụng vì vậy chỉ có bên thuê có thể sử dụng 7 nó mà không cần có bất kỳ thay đổi, sửa chữa lớn nào. 8 nhập hoặc tổn thất do sự thay đổi giá trị hợp lý của giá trị còn lại của tài sản Thu 8 thuê gắn với bên thuê 5 Tóm lại, cho thuê tài chính là loại hình cấp tín dụng trung, dài hạn, bên cho thuê tiến hành mua tài sản theo yêu cầu của bên thuê và sau đó chuyển giao quyền sử dụng tài sản cho bên thuê. Bên thuê chịu trách nhiệm bảo trì, bảo dưỡng tài sản và định kỳ bên thuê phải thanh toán tiền thuê cho bên cho thuê.
Kết thúc thời hạn thuê bên thuê có quyền ưu tiên mua lại tài sản thuê. Công ty cho thuê tài chính là một định chế tài chính chuyên hoạt động trong lĩnh vực cho thuê tài chính, với hoạt động chủ yếu và thường xuyên là thu hút các nguồn vốn trung dài hạn và thực hiện cấp tín dụng thông qua hoạt động cho thuê tài chính cho các tổ chức và cá nhân có nhu cầu. Đặc điểm của hoạt động cho thuê tài chính Thứ nhất, cho thuê tài chính là sự thỏa thuận giữa bên đi thuê và bên cho thuê. Theo đó, bên cho thuê là người sở hữu tài sản còn bên thuê là người sử dụng tài sản.
Như vậy, giao dịch cho thuê tài chính đã làm phát sinh sự tách biệt giữa quyền sở hữu tài sản và quyền sử dụng tài sản. Thứ hai, tài sản thuê và nhà cung cấp thường do bên thuê yêu cầu, lựa chọn mà không phụ thuộc vào ý kiến chủ quan của bên cho thuê. Thứ ba, thời hạn thuê thường là trung, dài hạn và các bên không được hủy bỏ hợp đồng. Thứ tư, sau khi kết thúc hợp đồng thuê, bên thuê có quyền mua lại tài sản, hoặc tiếp tục thuê hoặc trả lại tài sản cho bên cho thuê.
Cho thuê tài chính khác cho thuê hoạt động ở các khía cạnh sau: thời hạn thuê, quyền hủy bỏ hợp đồng, trích khấu hao, trách nhiệm bảo trì, mức thu hồi vốn của một hợp đồng thuê, trách nhiệm về rủi ro liên quan đến tài sản thuê.1: Phân biệt giữa cho thuê tài chính và cho thuê hoạt động Tiêu chí Cho thuê tài chính Cho thuê hoạt động Thời hạn Trung và dài hạn Ngắn hạn Quyền hủy bỏ hợp đồng Không Có Trích khấu hao Bên thuê Bên cho thuê Trách nhiệm bảo trì Bên thuê Bên cho thuê Mức thu hồi vốn của một Tổng số tiền thuê ít nhất Tổng số tiền thuê nhỏ hơn hợp đồng thuê bằng giá trị tài sản thuê rất nhiều giá trị tài sản thuê 6 Tiêu chí Cho thuê tài chính Cho thuê hoạt động Chuyển quyền sở hữu khi Thường có điều khoản thỏa Không có điều khoản thỏa kết thúc hợp đồng thuê thuận chuyển quyền sở hữu thuận chuyển quyền sở hữu Trách nhiệm về rủi ro liên Bên đi thuê chịu phần lớn Bên cho thuê chịu phần lớn quan đến tài sản thuê rủi ro rủi ro Nguồn: Tô Ngọc Hưng, 2014 1. Lợi ích của hoạt động cho thuê tài chính Cho thuê tài chính là hình thức cấp tín dụng trung, dài hạn đang rất phổ biến tại các nước trên thế giới bởi những lợi ích mà nó đem lại đối với nền kinh tế cũng như đối với các bên tham gia (bên thuê, bên cho thuê, nhà cung cấp). Cụ thể: a) Lợi ích đối với bên thuê Thứ nhất, bên thuê được tài trợ chi phí mua thiết bị với tỷ lệ lên tới 100% mà không yêu cầu tài sản bảo đảm. Mặc dù, thuê tài chính là một hình thức cấp tín dụng trung dài hạn nhưng bên thuê không cần phải có tài sản bảo đảm hay sự bảo lãnh của bên thứ 3 vì, bên cho thuê là chủ sở hữu hợp pháp của tài sản thuê nên nếu có rủi ro xảy ra, bên cho thuê có quyền thu hồi tài sản cho thuê ngay lập tức.
Có thể hiểu, trong giao dịch cho thuê tài chính tài sản cho thuê có vai trò như tài sản bảo đảm. Thông thường đối với các khoản vốn vay trung hay dài hạn, các ngân hàng yêu cầu khách hàng phải có tài sản bảo đảm, tài sản bảo đảm có thể là tài sản thuộc sở hữu của khách hàng hoặc của bên thứ ba, hoặc tài sản hình thành từ vốn vay. Tài sản đảm bảo phải có tính thanh khoản cao, có giá trị tương đối ổn định và có đủ giá trị để bảo đảm tín dụng. Vì vậy, doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp mới thành lập chưa có năng lực tài sản tốt rất khó vay ngân hàng.
Doanh nghiệp có thể sử dụng tài sản hình thành từ vốn vay làm tài sản bảo đảm, nhưng điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải có tín nhiệm cao với ngân hàng, đáp ứng điều kiện về thời gian hoạt động tối thiểu,…hoặc dù có đáp ứng đủ các điều kiện thì tỷ lệ cho vay trên tài sản, dự án của ngân hàng lại không cao. Trong khi đó, cho thuê tài chính có tỷ lệ tài trợ lên tới 100% giá trị tài sản bảo đảm và các chi phí khác gắn liền với việc mua tài sản đó. Thứ hai, bên thuê có thể tiếp cận với nhiều loại tài sản khác nhau, từ những thiết bị văn phòng đơn giản cho đến các phương tiện đi lại, phương tiện vận chuyển 7 hay dây chuyền sản xuất hiện đại, phù hợp với nhu cầu cụ thể của bên thuê.