CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài Với vai trò của một ngân hàng đối ngoại chủ lực, Vietcombank đã có những đóng góp quan trọng cho sự ổn định và phát triển kinh tế đất nước, đồng thời tạo ảnh hưởng lớn với cộng đồng tài chính khu vực và toàn cầu. Mà sự đóng góp đó không thể không kể tới hoạt động thanh toán quốc tế, trong đó là dịch vụ thanh toán quốc tế theo phương thức tín dụng chứng từ. Tuy nhiên, hiện nay, dường như số lượng doanh nghiệp xuất nhập khẩu lựa chọn phương thức thanh toán quốc tế bằng L/C của Vietcombank nói chung và tại chi nhánh Sở giao dịch nói riêng có phần giảm xuống, mặc cho ưu điểm dung hòa lợi ích và rủi ro giữa nhà xuất khẩu và nhà nhập khẩu của phương thức này, mà thay vào đó là dịch vụ chuyển tiền được ưa chuộng hơn. Phải chăng hoạt động thanh toán bằng phương thức thư tín dụng chưa được triển khai một cách hiệu quả hoặc chưa làm nổi bật được vị thế trong các sản phẩm thanh toán quốc tế như “thời hoàng kim” những năm trước 2008.
Cùng với sự cạnh tranh phát triển không ngừng của các ngân hàng lớn khác, sự đổi thay, cải tiến chóng mặt của mảng công nghệ hiện đại và sức ép hội nhập kinh tế toàn cầu, nhất quyết phải có câu trả lời cho vấn đề này để từ đó có thể đẩy mạnh hoạt động thanh toán quốc tế bằng L/C, một phương thức được ưa chuộng trên toàn thế giới, đảm bảo được lợi ích tối đa cho khách hàng. Chính vì những yêu cầu trên cũng như thời gian thực tập bổ ích tại Vietcombank Sở giao dịch đã giúp em có động lực để lựa chọn và thực hiện đề tài “Đánh giá hiệu quả hoạt động thanh toán quốc tế theo phương thức tín dụng chứng từ tại Sở giao dịch-Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam”.2 Vấn đề nghiên cứu của khóa luận tốt nghiệp 1.1 Phạm vi nghiên cứu Đề tài tập trung nghiên cứu tính hiệu quả trong hoạt động thanh toán quốc tế theo phương thức tín dụng chứng từ tại Vietcombank chi nhánh Sở giao dịch dựa trên số liệu báo cáo năm 2016 – 2018 của phòng Dịch vụ khách hàng tổ chức nay chuyển xuống phòng Quản lý nợ.2 Đối tượng nghiên cứu Hoạt động thanh toán quốc tế theo phương thức tín dụng chứng từ tại Vietcombank chi nhánh Sở giao dịch.1 Những vấn đề cơ bản về thanh toán quốc tế a, Khái niệm và đặc điểm thanh toán quốc tế * Khái niệm thanh toán quốc tế Trong bối cảnh kinh tế thị trường, hội nhập thế giới hiện nay, quan hệ kinh tế được ưu tiên hàng đầu để đẩy mạnh cho quan hệ hợp tác quốc tế giữa các quốc gia. Khi tiến hành các hoạt động ngoại thương nói riêng và hoạt động kinh tế nói chung tất yếu sẽ dẫn đến nhu cầu, nghĩa vụ về tiền tệ, thanh toán giữa các chủ thể ở các nước khác nhau, từ đó hình thành và phát triển hoạt động thanh toán quốc tế. Thanh toán quốc tế được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau, nhưng có thể hiểu đơn giản qua khái niệm: “Thanh toán quốc tế là việc thực hiện các nghĩa vụ chi trả và quyền hưởng lợi về tiền tệ phát sinh trên cơ sở các hoạt động kinh tế và phi kinh tế giữa các tổ chức, cá nhân nước này với tổ chức, cá nhân nước khác, hay giữa một quốc gia với tổ chức quốc tế, thông qua quan hệ giữa các ngân hàng của các nước liên quan” (Nguyễn Văn Tiến & Nguyễn Thị Hồng Hải, 2016).
Dựa vào khái niệm và quy chế về thanh toán cũng như thực tế tại các NHTM, người ta chia hoạt động thanh toán quốc tế thành hai loại: - Thanh toán quốc tế trong ngoại thương (thanh toán mậu dịch): Cơ sở của hoạt động này là hợp đồng ngoại thương. Đây cũng là hình thức thanh toán chủ yếu trong thanh toán quốc tế. - Thanh toán quốc tế phi ngoại thương (thanh toán phi mậu dịch): Là việc thực hiện thanh toán cho các hoạt động không mang tính thương mại, không liên quan tới hàng hóa xuất nhập khẩu hay cung ứng lao vụ cho nước ngoài. * Đặc điểm thanh toán quốc tế 4 Thứ nhất, hoạt động thanh toán quốc tế phải tuân theo, chịu sự điều chỉnh của luật pháp và tập quán quốc tế như: UCP, URC, INCOTERMS… Thứ hai, thanh toán quốc tế phải được thực hiện một cách an toàn, nhanh chóng, hiệu quả qua hệ thống NHTM.
Thứ ba, tiền mặt không được ưu tiên sử dụng trong thanh toán quốc tế thay vào đó là các phương tiện thanh toán. Thứ tư, hoạt động thanh toán quốc tế chịu sự ảnh hưởng của tỷ giá hối đoái và dự trữ ngoại hối quốc gia. Thứ năm, tiếng Anh là ngôn ngữ được sử dụng chủ yếu trong thanh toán quốc tế. Thứ sáu, giải quyết tranh chấp chủ yếu bằng luật quốc tế, luật quốc gia của nước thứ ba, hoặc luật của nước người xuất hay nước người nhập tùy theo thỏa thuận.
b, Vai trò của thanh toán quốc tế * Đối với nền kinh tế Thanh toán quốc tế là mắt xích quan trọng cho một nền kinh tế phát triển, kết nối quan hệ hợp tác kinh tế giữa các nước. Theo quan điểm của Nguyễn Văn Tiến (2011) vai trò đó được thể hiện qua các mặt sau: - Bôi trơn và thúc đẩy XNK của nền kinh tế cũng như hoạt động đầu tư nước ngoài trực tiếp và gián tiếp. - Thúc đẩy và mở rộng dịch vụ như du lịch, hợp tác quốc tế. - Tăng cường thu hút kiều hối và các nguồn lực tài chính khác.
- Thúc đẩy thị trường tài chính quốc gia hội nhập quốc tế. * Đối với nhà kinh doanh xuất nhập khẩu Thanh toán quốc tế qua hệ thống ngân hàng giúp doanh nghiệp kinh doanh XNK kiểm soát được hàng hóa và tiền tệ một cách chặt chẽ, được bảo vệ quyền lợi nhờ vào sự tư vấn về kỹ thuật giao dịch, rủi ro trong thanh toán. * Đối với ngân hàng 5 Hoạt động thanh toán quốc tế có vai trò quan trọng không thể thiếu giúp thúc đẩy, bổ trợ các hoạt động kinh doanh sinh lời khác của ngân hàng. Thanh toán quốc tế mở rộng mạng lưới khách hàng, quan hệ đại lý với ngân hàng nước ngoài đẩy mạnh các dịch vụ tài trợ, bảo lãnh, thu hút nguồn vốn ngoại tệ dồi dào trên cơ sở đó tăng doanh thu, lợi nhuận cũng như uy tín cho ngân hàng.
Bên cạnh đó, thanh toán quốc tế còn tạo điều kiện cho ngân hàng nâng cao, cải thiện, áp dụng hệ thống công nghệ hiện đại vào quy trình giao dịch tăng năng lực cạnh tranh trong bối cảnh kinh tế hội nhập hiện nay. c, Điều kiện thanh toán quốc tế * Điều kiện về tiền tệ Các chủ thể tham gia thanh toán quốc tế cần phải quy định rõ sử dụng đơn vị tiền tệ nào để tính toán và thanh toán, cũng như những biện pháp điều chỉnh khi có sự thay đổi về tỷ giá. Tiền tệ trong thanh toán quốc tế được phân loại khác nhau dựa theo từng tiêu chí, lựa chọn đồng tiền của nước xuất khẩu, nhập khẩu hay đồng tiền nước thứ ba có thể căn cứ vào mức độ sử dụng của đồng tiền trên thị trường, vị thế kinh tế của từng bên tham gia hợp đồng hoặc theo tập quán quốc tế,… * Điều kiện về địa điểm thanh toán Địa điểm thanh toán là nơi người bán nhận tiền còn người mua trả tiền. Việc thanh toán diễn ra ở đâu tùy thuộc theo thỏa thuận và phụ thuộc vào các yếu tố sau: - Tương quan lực lượng giữa hai bên trong hợp đồng - Phương thức thanh toán - Đồng tiền thanh toán * Điều kiện về thời gian thanh toán Quy định thời hạn thanh toán như thế nào có ảnh hưởng rất lớn quá trình luân chuyển vốn, khả năng hạn chế rủi ro về lãi suất, tỷ giá,…Thời hạn thanh toán có thể là trả tiền trước, trả tiền ngay hoặc trả tiền sau nếu lấy thời điểm chuyển giao hàng hóa làm mốc.
6 - Trả trước: Là việc người mua ứng trước một phần hay toàn bộ số tiền cho người bán vào thời điểm trước khi giao hàng, đây được coi là hình thức người mua cấp tín dụng cho người bán. - Trả ngay bao gồm: + Thanh toán khi nhận được thông báo của người bán đã chuẩn bị hàng hóa sẵn sàng tại cảng đi. + Thanh toán khi nhận được thông báo của thuyền trưởng hàng hóa sẵn sàng tại cảng đi. + Thanh toán khi nhận được bộ chứng từ do người bán xuất trình, đây có thể coi là thời điểm tạo sự công bằng nhất cho cả người mua và người bán.
+ Thanh toán khi người mua nhận hàng tại cảng đến. * Điều kiện về phương thức thanh toán Phương thức thanh toán là cách thức thể hiện các quy định thông qua đó mà người mua trả tiền, nhận hàng và người bán nhận tiền, giao hàng. Việc lựa chọn phương thức thanh toán nào tùy thuộc vào ý muốn của các nhà XNK để đảm bảo quyền lợi cho mình. Căn cứ vào tiêu chí phân loại có nhiều phương thức khác nhau, nhưng nhìn chung trong thực tế ta sử dụng một số phương thức thanh toán sau: - Phương thức thanh toán ứng trước (Advanced Payment) - Phương thức chuyển tiền (Remittance) - Phương thức ghi sổ (Open Account) - Phương thức nhờ thu (Collections) - Phương thức tín dụng chứng từ (Documentary Credit) 1.2 Khái quát chung về phương thức thanh toán tín dụng chứng từ a, Khái niệm 7 Theo điều 2 UCP 600, Tín dụng chứng từ được định nghĩa: “Credit means any arrangement, however named or described, that is irrevocable and thereby constitutes a definite undertaking of the issuing bank to honour a complying presentation”.
“Tín dụng chứng từ là một thỏa thuận bất kỳ, cho dù được gọi tên hoặc mô tả như thế nào, thể hiện một cam kết chắc chắn và không huỷ ngang của ngân hàng phát hành về việc thanh toán khi xuất trình phù hợp”. Như vậy, phương thức TDCT là một sự thỏa thuận được thể hiện thông qua một bức thư hay bức điện gọi là Thư tín dụng (Letter of Credit – L/C). Một ngân hàng sẽ phát hành thư tín dụng dựa trên yêu cầu của khách hàng (người yêu cầu mở L/C), theo đó NHPH cam kết trả tiền hoặc chấp nhận hối phiếu cho người hưởng khi người này xuất trình được bộ chứng từ phù hợp. Đây được coi như một dạng bảo lãnh cho nghĩa vụ thanh toán của người mua hàng.
Trong thực tế người ta có thể gọi thanh toán bằng L/C thay cho phương thức thanh toán tín dụng chứng từ bởi tầm quan trọng của công cụ L/C trong phương thức này.
