Chương 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử và tình hình nghiên cứu RNM thế giới và Việt Nam 1. Thế giới Cho đến nay, trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực của đề tài. Trong cuốn "Thư mục nghiên cứu về RNM“ (Chương trình Biển KT.03, 1991-1995) đã liệt kê hơn 420 công trình nghiên cứu của 12 quốc gia trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương từ năm 1600 đến năm 1975.
Trong đó, phần lớn các nghiên cứu này đều có đề cập đến khu hệ động thực vật phân bố trong hệ sinh thái RNM. Nhiều công trình công bố kết quả nghiên cứu liên quan đến hệ sinh thái RNM đã được tổng hợp, thống kê và đăng tải trong 17 tuyển tập các báo cáo tại Hội thảo của các dự án thuộc khu vực Châu Á - Thái Bình Dương (Umali, 1986). Trong đó có một số công trình công bố có liên quan đến các lĩnh vực: Cấu trúc quần xã và khu hệ động thực vật và các thảm thực vật phân bố trong vùng RNM; Năng suất mạng lưới thức ăn và dòng năng lượng, chu trình dinh dưỡng trong hệ sinh thái RNM; Các đặc tính thuỷ lý, thuỷ hóa trong hệ sinh thái RNM; Mối liên quan giữa RNM và các hệ sinh thái, các quần xã động vật đáy, quần xã biển khơi, quần xã sinh vật vùng triều và đề xuất phương hướng quản lý RNM ở các quốc gia. Nghiên cứu của Ball (1988) ở Florida (Mỹ) đã chỉ ra rằng “Cấu trúc mùn bã hữu cơ phụ thuộc rất nhiều vào mắt xích thức ăn trong hệ sinh thái RNM.
RNM còn là nơi ươm nuôi ấu trùng cho nhiều loại cá, giáp xác và động vật thân mềm”. Ngoài ra, tác giả còn đưa ra được sơ đồ mối quan hệ giữa RNM với các thành phần sinh vật sống. Nghiên cứu của Robertson và Blaber (1992) đã nhận định “Hệ sinh thái RNM có vai trò trong việc duy trì chất lượng môi trường và năng suất đánh bắt trong nghề cá thương mại và thủ công trên thế giới”. Một số công trình nghiên cứu khác như: Nghiên cứu về mối quan hệ sinh thái phân bố, sinh trưởng, vòng đời và dinh dưỡng của loài cua bùn (Scylla serrata) với hệ sinh thái RNM (Soepadmo, et al., 1984); Nghiên cứu về mức độ đa dạng, phân 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bố và bổ sung quần đàn theo mùa vụ của các loài cua Scylla spp.
trong RNM (Mark, et al., 2005; Aklan, 2003); Nghiên cứu cấu trúc quần xã và sự biến đổi theo thời gian của trứng cá, cá con trong vùng RNM tự nhiên và rừng trồng ở vịnh Gaza, Keyan (Crona, 2007); Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học của một số loài sam (Horseshoe crab), hàu cửa sông (Crassostrea rivularis), nhuyễn thể hai mảnh vỏ (Bivalves), giáp xác (Crustacea) trong hệ sinh thái RNM (Twilley, 1997). Việt Nam Sau giai đoạn năm 1975, việc nghiên cứu trong HST RNM được mở rộng ở cả hai miền Bắc - Nam. Một số đề tài cấp Bộ đã được tiến hành, trong đó có các tư liệu điều tra dựa vào các chuyến khảo sát thực địa của Viện Điều tra Qui hoạch rừng; nghiên cứu thảm thực vật ven biển Việt Nam của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội I; đề tài điều tra tổng hợp vùng cửa sông Cửu Long của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội I thuộc Chương trình điều tra nghiên cứu biển cấp Nhà nước; điều tra tổng hợp vùng ven biển Thuận Hải - Minh Hải (1978-1980). Kết quả đã đưa ra được một số cơ sở khoa học phục vụ phân vùng tự nhiên và phát triển kinh tế tại một số vùng RNM ven biển Việt Nam.
Tháng 12 năm 1984, tại Hội thảo toàn quốc về “Hệ sinh thái RNM” lần thứ nhất đã có một số các báo cáo chuyên sâu về các khía cạnh nghiên cứu trong hệ sinh thái RNM như: Báo cáo về khu hệ thực vật RNM Việt Nam của Phan Nguyên Hồng và Hoàng Thị Sản; Báo cáo về cấu trúc, phân bố diễn thế, sinh khối và năng suất sơ cấp RNM của Phan Nguyên Hồng, Nguyễn Hoàng Trí; Báo cáo về nguồn lợi cá trong hệ sinh thái RNM ở Cà Mau của Vũ Trung Tạng và báo cáo về nguồn lợi Chim ở đồng bằng sông Cửu Long của tác giả Võ Quý. Năm 1985, trong báo cáo tổng kết đề tài cấp Nhà nước 48.14 “Nghiên cứu đặc điểm điều kiện tự nhiên và khả năng nguồn lợi dải ven biển Việt Nam - Đề xuất biện pháp sử dụng hợp lý và bảo vệ nguồn lợi” của Trần Đức Thạnh, Phí Kim Chung, Nguyễn Đức Cự đã đề cập đến các dải RNM ven bờ miền Bắc và nêu một số đặc điểm về nguồn lợi hải sản phân bố trong vùng RNM. Tài nguyên động và thực vật trong các VQG mũi Cà Mau cũng được đề cập trong tạp chí chuyên ngành 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com về RNM khu vực Châu Á -Thái Bình Dương “Bakawan” tháng 6 năm 1986. Năm 1987, trong cuốn sách Rừng ngập nước ở Việt Nam - Nhà xuất bản Giáo dục (120 trang) của Phùng Trung Ngân và Châu Quang Hiền có trình bày hệ thực vật RNM và rừng tràm làm tài liệu tham khảo trong các trường học.
Cuốn sách được nhiều nhà khoa học quan tâm trong thời gian đó là RNM (rừng Sát), (Phan Nguyên Hồng, 1988). Tác giả đề cập đến hệ thực vật, sự phân bố của các quần xã RNM và hệ động vật trên cạn; trong đó đã xác định hệ sinh thái RNM là nơi ươm giống cung cấp thức ăn cho các loài thủy sản. Từ năm 1991 đến năm 1995, đề tài cấp Nhà nước (KT. 04-13) “Sử dụng bền vững hệ sinh thái RNM để nuôi tôm có hiệu quả” thuộc Chương trình Nhà nước KT-04 do Bộ Thủy sản chủ trì, Trung tâm Nghiên cứu Hệ sinh thái RNM (MERC) là cơ quan thực hiện chính phối hợp với Viện Nghiên cứu Hải sản, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản II.
Sản phẩm chính của đề tài là những báo cáo khoa học liên quan như: Báo cáo tình hình nuôi tôm biển ở các cơ sở quốc doanh tỉnh Bến Tre; Một số cơ sở khoa học của việc nuôi tôm trong các vùng RNM (Phan Nguyên Hồng, 1995); RNM và nguồn lợi thủy sản (Phan Nguyên Hồng, 1995); Nuôi hải sản trong các vùng RNM (Phan Nguyên Hồng và N. Trí, 2000); Vai trò của RNM về cấu trúc và chức năng đối với nguồn lợi thủy sản (Phan Nguyên Hồng và Nguyễn Hoàng Trí, 2000). Một trong những dự án quan trọng mang tính hợp tác Quốc tế đã được triển khai đó là dự án "Ngăn ngừa xu hướng suy thóai môi trường ở biển Đông và vịnh Thái Lan gọi tắt là “Dự án Biển Đông” do UNEP xây dựng trong khuôn khổ hỗ trợ của Quỹ Môi trường toàn cầu. Dự án có sự tham gia của 7 nước thành viên: Campuchia, Indonesia, Malaysia, Philippines, Thái Lan, Trung Quốc và Việt Nam.
Mục tiêu chủ yếu là: “Tạo môi trường thuận lợi cho sự hợp tác giữa các nước trong việc giải quyết các vấn đề liên quan tới môi trường Biển Đông và vịnh Thái Lan“. Đồng thời dự án còn có mục tiêu “Tăng cường tiềm lực của các chính phủ tham gia“, để lồng ghép những vấn đề bảo vệ môi trường vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, qua đó tăng cường bảo vệ các hệ sinh thái biển (trong đó có hợp phần nghiên cứu về hệ sinh thái RNM) để mang lại lợi ích chung cho các nước trong khu vực. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tham gia dự án này ở Việt Nam gồm có: Ngoài sự tham gia chính của Bộ Tài Nguyên và Môi trường với vai trò chủ trì, còn có các chuyên gia của Đại học Quốc gia Hà Nội, Viện Hải Dương học Nha Trang, Viện Tài nguyên & Môi trường biển, Viện nghiên cứu Hải sản, Viện khoa học lâm nghiệp. Giai đoạn 1 của dự án (3/2002 - 6/2004) đã thực hiện các nội dung sau: Thu thập số liệu, xây dựng kế hoạch hành động đến năm 2010 cho 6 hợp phần liên quan (gồm: RNM, đất ngập nước ven bờ, rạn san hô, cỏ biển, nguồn lợi hải sản và ô nhiễm từ đất liền), thiết lập cơ chế hợp tác và đề xuất được các điểm trình diễn để áp dụng các biện pháp bảo tồn và khai thác hợp lý.
Giai đoạn 2 của dự án được kế tiếp và đã kết thúc vào tháng 6/2007. Tuy nhiên, liên quan đến hợp phần nghiên cứu về RNM, các hoạt động của dự án chủ yếu tập trung thu thập và thống kê các thông tin đã có từ nhiều năm trước đây về cây RNM như: Diện tích RNM, thành phần loài cây ngập mặn, phân bố của RNM và các cây ngập mặn, diễn thế sinh thái của hệ sinh thái RNM. Trong đó đã thống kê và thu thập được một số ít thông tin về nguồn lợi, danh mục thành phần loài và đa dạng sinh học trong một số vùng RNM ven biển Việt Nam (Phan Nguyên Hồng, 2005). Khái lược công trình nghiên cứu về đa dạng sinh học RNM Tiên Yên - Hà Cối 1.
Nghiên cứu về RNM Trong Chương trình phát triển các đối tượng thuỷ sản có giá trị kinh tế cao (1991-1995) - Mã số KN - 04 (Bộ Thuỷ sản, 1996), Phan Nguyên Hồng đã viết bài báo về Tổng quan tình hình sử dụng hệ sinh thái rừng ngập mặn để nuôi hải sản của Quảng Ninh; Xác định các loại rừng ngập mặn phù hợp với việc nuôi hải sản và tỷ lệ thích hợp giữa diện tích nuôi tôm và diện tích trồng rừng. Kết quả đã nghiên cứu đặc điểm sinh học và kỹ thuật nuôi của một số loài động vật đáy ở vùng ven biển làm cơ sở cho nghề nuôi hải sản, đã đánh giá những tác hại to lớn do phá rừng ngập mặn để nuôi tôm quảng canh thô sơ ở một số địa phương, đánh giá vai trò của rừng ngập mặn đối với việc phát triển nguồn lợi hải sản vùng triều, xây dựng mô hình lâm ngư kết hợp và xác định tỷ lệ thích hợp giữa diện tích rừng là 70-75% và diện tích nuôi tôm trong rừng ngập mặn là 25-30%. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim Cúc và cộng sự (2008), tổng diện tích RNM ở Quảng Ninh năm 2008 là 20.818,40 ha bao gồm 326,35 ha rừng trồng; 17.465,2 ha rừng tự nhiên (trong đó, 11.774,27 ha rừng hỗn giao; 894,34 ha mắm thuần loài; 3.112,44 ha đâng thuần loài; 1.297,75 ha sú thuần loài; 377,4 ha bần chua thuần loài) và 3.135,85 ha cây rải rác. Đáng chú ý là tỷ lệ rừng trồng sống sót trên diện tích đã trồng từ năm 1993 đến năm 2008 là thấp, với diện tích 326,35 ha trên tổng số 2.466 ha đã được trồng.