Bé GI¸O DôC Vµ §µO T¹o Bé N¤NG NGHIÖP Vµ ptnt TR¦êNG §¹I HäC L¢M NGHIÖP NguyÔn V¨n Thu©n NGHI£N CøU, §¸NH GI¸ mét sè BIÖN PH¸P PHßNG CH¸Y CH÷A CH¸Y RõNG vµ BµI HäC KINH NGHIÖM T¹I Dù ¸N VIÖT §øC HUYÖN TI£N Y£N TØNH QU¶NG NINH luËn V¨n TH¹C Sü khoa häc L¢M NGHIÖP Hµ Néi, n¨m 2010 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bé GI¸O DôC Vµ §µO T¹o Bé N¤NG NGHIÖP Vµ ptnt TR¦êNG §¹I HäC L¢M NGHIÖP NguyÔn V¨n Thu©n NGHI£N CøU, §¸NH GI¸ mét sè BIÖN PH¸P PHßNG CH¸Y CH÷A CH¸Y RõNG vµ BµI HäC KINH NGHIÖM T¹I Dù ¸N VIÖT §øC HUYÖN TI£N Y£N TØNH QU¶NG NINH Chuyªn ngµnh: Qu¶n lý b¶o vÖ tµi nguyªn rõng M· sè: 60.68 luËn V¨n TH¹C Sü khoa häc L¢M NGHIÖP Ng-êi h-íng dÉn khoa häc: TS. Phan Thanh Ngä Hµ Néi, 2010 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 1 §Æt vÊn ®Ò Trong vµi thËp kû qua, biÕn ®æi khÝ hËu víi nh÷ng ®ît n¾ng h¹n kÐo dµi bÊt th-êng do hiện t-îng El Nino, ®· lµm cho ch¸y rõng trë thµnh th¶m häa ngµy cµng nghiªm träng, g©y thiÖt h¹i lín ®èi víi tÝnh m¹ng vµ tµi s¶n cña con ng-êi, tµi nguyªn rõng vµ m«i tr-êng sèng bÞ hñy ho¹i. Ch¸y rõng lµ vÊn n¹n lín cña thÕ giíi ®-¬ng ®¹i trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y. TÊt c¶ nh÷ng n-íc, tõ giµu ®Õn nghÌo ®Òu tõng ®iªu ®øng vÒ n¹n ch¸y rõng.
Rõng ViÖt Nam còng kh«ng lµ ngo¹i lÖ, tõ Lµo Cai ®Õn Mòi Cµ Mau nguy c¬ ch¸y rõng lu«n ë møc b¸o ®éng ®á trong nh÷ng ngµy kh« nãng. Ch¸y rõng lu«n lµ chñ ®Ò nãng trªn c¸c ph-¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng nh- b¸o chÝ, internet vµ truyÒn h×nh. Ch-a bao giê c¶ n-íc l¹i nãng nh- nh÷ng th¸ng ®Çu n¨m 2010 víi c¸c vô ch¸y rõng khñng khiÕp. Khëi mµo b»ng vô ch¸y rõng lÞch sö ë V-ên quèc gia Hoµng Liªn lµm ch¸y h¬n 700 ha rõng tù nhiªn.
Vô ch¸y khiÕn cho hµng ngh×n chiÕn sÜ C«ng an, Qu©n ®éi, c¸n bé c«ng chøc, viªn chøc vµ c¶ v¹n ng-êi d©n mÊt “¨n TÕt” v× ph¶i ®i dËp löa. Dù ¸n trång rõng ViÖt §øc t¹i c¸c tØnh B¾c Giang, Qu¶ng Ninh vµ L¹ng S¬n do ChÝnh phñ Céng hßa Liªn bang §øc viÖn trî, ®· thiÕt lËp ®-îc gÇn 49.000 ha rõng c¸c lo¹i. Trong ®ã, gÇn mét phÇn hai diÖn tÝch ®-îc trång bëi c¸c loµi c©y dÔ ch¸y nh- Th«ng, Keo vµ Sa Méc. HiÖn nay rõng cña dù ¸n ®Òu sinh tr-ëng vµ ph¸t triÓn tèt, c¸c ®iÒu kiÖn vÒ sinh th¸i t¹i nh÷ng n¬i trång rõng ®-îc c¶i thiÖn râ rÖt.
Tuy nhiªn, mét vÊn ®Ò míi n¶y sinh ®ã lµ ch¸y rõng. Hµng n¨m vÉn th-êng xuyªn x¶y ra hµng chôc vô ch¸y rõng lín nhá, ®Æc biÖt n¨m 2008 t¹i thµnh phè Mãng C¸i ch¸y gÇn 100 ha rõng Th«ng M· vÜ, n¨m 2009 t¹i huyÖn §«ng TriÒu ch¸y h¬n 70 ha rõng Th«ng Nhùa ®· g©y thiÖt h¹i nghiªm träng ®Õn tµi s¶n cña nh©n d©n vµ tµi nguyªn rõng cña Nhµ n-íc. HuyÖn Tiªn Yªn lµ mét trong 13 ®¬n vÞ tham gia thùc hiÖn Dù ¸n trång rõng ViÖt §øc cã ®Æc ®iÓm vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn vµ kinh tÕ x· héi t-¬ng tù LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 nh- c¸c huyÖn kh¸c trong vïng dù ¸n, ®· thiÕt lËp ®-îc diÖn tÝch rõng rÊt lín (4. Tuy nhiªn, do ¸p dông c¸c biÖn ph¸p phßng ch¸y ch÷a ch¸y rõng khoa häc, nªn nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®· h¹n chÕ ®-îc tèi ®a sè vô ch¸y rõng diÔn ra, gãp phÇn æn ®Þnh kinh tÕ, x· héi vµ chÝnh trÞ trªn ®Þa bµn huyÖn.
§Ó gãp phÇn h¹n chÕ c¸c vô ch¸y rõng trong vïng dù ¸n, h-íng nghiªn cøu cña ®Ò tµi ®Æt ra lµ ®¸nh gi¸ m« h×nh ®· ®-îc x©y dùng c¸c biÖn ph¸p phßng ch¸y ch÷a ch¸y rõng cã hiÖu qu¶, rót ra bµi häc kinh nghiÖm ®Ó nh©n réng m« h×nh ra toµn dù ¸n, ®em l¹i lîi Ých kinh tÕ còng nh- viÖc t¹o niÒm tin cho c¸c hé n«ng d©n tham gia trång rõng dù ¸n. §©y chÝnh lµ lý do cña viÖc thùc hiÖn ®Ò tµi “Nghiªn cøu, ®¸nh gi¸ mét sè biÖn ph¸p phßng ch¸y ch÷a ch¸y rõng vµ bµi häc kinh nghiÖm t¹i Dù ¸n ViÖt §øc huyÖn Tiªn Yªn tØnh Qu¶ng Ninh” LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Ch-¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu Ch¸y rõng lµ mét hiÖn t-îng phæ biÕn, th-êng xuyªn x¶y ra ë n-íc ta vµ nhiÒu n-íc trªn thÕ giíi, nhiÒu khi nã lµ nh÷ng th¶m häa kh«n l-êng, g©y thiÖt h¹i to lín vÒ ng-êi vµ tµi nguyªn rõng còng nh- tµi s¶n cña ng-êi d©n sèng gÇn rõng[4]. V× vËy, nghiªn cøu phßng ch¸y ch÷a ch¸y rõng vµ gi¶m thiÓu nh÷ng thiÖt h¹i do nã g©y ra ®· ®-îc ®Æt ra nh- mét yªu cÇu cÊp b¸ch cña thùc tiÔn víi ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc. Nh÷ng nghiªn cøu vÒ phßng ch¸y, ch÷a ch¸y rõng, ®· ®-îc tiÕn hµnh tõ nghiªn cøu ®Þnh tÝnh ®Õn nh÷ng nghiªn cøu ®Þnh l-îng, nh»m t×m hiÓu b¶n chÊt cña hiÖn t-îng ch¸y rõng vµ mèi quan hÖ gi÷a c¸c yÕu tè g©y ra ch¸y víi nhau vµ víi m«i tr-êng xung quanh.
Tõ ®ã ®Ò ra nh÷ng gi¶i ph¸p phßng ch¸y, ch÷a ch¸y rõng. Tuy nhiªn, víi sù phøc t¹p vÒ tr¹ng th¸i rõng còng nh- c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn kh¸c mµ quy luËt ¶nh h-ëng cña c¸c nh©n tè ®Õn ch¸y rõng vµ gi¶i ph¸p phßng ch¸y ch÷a ch¸y rõng còng kh«ng hoµn toµn gièng nhau ë c¸c ®Þa ph-¬ng. V× vËy, mçi khu vùc, mçi quèc gia th-êng ph¶i tiÕn hµnh nghiªn cøu trong ®iÒu kiÖn cô thÓ cña m×nh ®Ó x©y dùng ®-îc nh÷ng gi¶i ph¸p phßng ch¸y ch÷a ch¸y rõng cã hiÖu qu¶ nhÊt. Cã thÓ ®iÓm l¹i mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu cña c¸c t¸c gi¶ trong vµ ngoµi n-íc nh- sau: 1.
Trªn thÕ giíi Nghiªn cøu vÒ phßng ch¸y, ch÷a ch¸y rõng trªn thÕ giíi ®-îc b¾t ®Çu vµo thÕ kû 20, thêi kú ®Çu chñ yÕu tËp trung ë c¸c n-íc cã nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn vµ th-êng x¶y ra ch¸y rõng lín nh- Mü, Nga, §øc, Thôy §iÓn, Canada, Ph¸p, óc. sau ®ã lµ ë hÇu hÕt c¸c n-íc cã ho¹t ®éng l©m nghiÖp. Cã thÓ chia 5 lÜnh vùc chÝnh cña nghiªn cøu phßng ch¸y, ch÷a ch¸y rõng: b¶n chÊt cña ch¸y rõng, ph-¬ng ph¸p dù b¸o nguy c¬ ch¸y rõng, c¸c c«ng tr×nh phßng ch¸y, ch÷a ch¸y rõng, ph-¬ng ph¸p ch÷a ch¸y rõng vµ ph-¬ng tiÖn ch÷a ch¸y rõng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Nghiªn cøu b¶n chÊt cña ch¸y rõng KÕt qu¶ nghiªn cøu ®· kh¼ng ®Þnh r»ng ch¸y rõng lµ hiÖn t-îng «xy ho¸ c¸c vËt liÖu h÷u c¬ do rõng t¹o ra ë nhiÖt ®é cao. Nã x¶y ra khi cã mÆt ®ång thêi cña 3 yÕu tè, hay cßn gäi lµ tam gi¸c ch¸y: nguån nhiÖt (löa), «xy vµ vËt liÖu ch¸y. Tuú thuéc vµo ®Æc ®iÓm cña 3 yÕu tè trªn mµ ch¸y rõng cã thÓ ®-îc h×nh thµnh, ph¸t triÓn hay bÞ ng¨n chÆn hoÆc suy yÕu ®i [17] [18] (Brown, 1979; Belop,1982; Chandler, 1983). V× vËy, vÒ b¶n chÊt, nh÷ng biÖn ph¸p phßng ch¸y, ch÷a ch¸y rõng chÝnh lµ nh÷ng biÖn ph¸p t¸c ®éng vµo 3 yÕu tè trªn theo chiÒu h-íng ng¨n chÆn vµ gi¶m thiÓu qu¸ tr×nh ch¸y.
C¸c nhµ khoa häc ph©n biÖt 3 lo¹i ch¸y rõng: (1)- Ch¸y d-íi t¸n c©y, hay ch¸y mÆt ®Êt rõng lµ tr-êng hîp chØ ch¸y mét phÇn hay toµn bé líp c©y bôi, cá kh« vµ cµnh r¬i l¸ rông trªn mÆt ®Êt; (2)- Ch¸y t¸n rõng (ngän c©y) lµ tr-êng hîp löa lan trµn nhanh tõ t¸n c©y nµy sang t¸n c©y kh¸c; (3)- Ch¸y ngÇm lµ tr-êng hîp xÈy ra khi löa lan trµn chËm, ©m Ø d-íi mÆt ®Êt, trong líp th¶m môc dµy hoÆc than bïn. Trong mét ®¸m ch¸y rõng cã thÓ x¶y ra mét hoÆc ®ång thêi 2, 3 lo¹i ch¸y rõng trªn. Tuú theo lo¹i ch¸y rõng mµ ng-êi ta ®-a ra nh÷ng biÖn ph¸p phßng vµ ch÷a ch¸y kh¸c nhau (Brown A. KÕt qu¶ cña c¸c nghiªn cøu còng chØ ra 3 nguyªn nh©n quan träng nhÊt ¶nh h-ëng ®Õn h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn ch¸y rõng lµ thêi tiÕt, tr¹ng th¸i rõng, vµ ho¹t ®éng kinh tÕ x· héi cña con ng-êi (Belop,1982).
Thêi tiÕt, ®Æc biÖt lµ l-îng m-a, nhiÖt ®é vµ ®é Èm kh«ng khÝ ¶nh h-ëng quyÕt ®Þnh ®Õn tèc ®é bèc h¬i vµ ®é Èm vËt liÖu ch¸y d-íi rõng, qua ®ã ¶nh h-ëng ®Õn kh¶ n¨ng bÐn löa vµ lan trµn ®¸m ch¸y. Tr¹ng th¸i rõng ¶nh h-ëng ®Õn tÝnh chÊt vËt lý vµ ho¸ häc, khèi l-îng vµ ph©n bè cña vËt liÖu ch¸y, qua ®ã ¶nh h-ëng ®Õn lo¹i ch¸y, kh¶ n¨ng h×nh thµnh vµ tèc ®é lan trµn cña ®¸m ch¸y. Ho¹t ®éng kinh tÕ x· héi cña con ng-êi nh- lµm n-¬ng rÉy, s¨n b¾n, du lÞch v. ¶nh h-ëng ®Õn mËt ®é vµ ph©n bè nguån löa khëi ®Çu cña c¸c ®¸m ch¸y.
PhÇn lín c¸c biÖn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 ph¸p phßng ch¸y, ch÷a ch¸y rõng ®Òu ®-îc x©y dùng trªn c¬ së ph©n tÝch ®Æc ®iÓm cña 3 nguyªn nh©n trªn ®©y trong hoµn c¶nh cô thÓ cña ®Þa ph-¬ng (Richmond R. Nghiªn cøu ph-¬ng ph¸p dù b¸o nguy c¬ ch¸y rõng C¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu ®Òu kh¼ng ®Þnh mèi liªn hÖ chÆt gi÷a ®iÒu kiÖn thêi tiÕt, mµ quan träng nhÊt lµ l-îng m-a, nhiÖt ®é vµ ®é Èm kh«ng khÝ víi ®é Èm vËt liÖu vµ kh¶ n¨ng xuÊt hiÖn ch¸y rõng. V× vËy, hÇu hÕt c¸c ph-¬ng ph¸p dù b¸o nguy c¬ ch¸y rõng ®Òu tÝnh ®Õn ®Æc ®iÓm diÔn biÕn hµng ngµy cña l-îng m-a, nhiÖt ®é vµ ®é Èm kh«ng khÝ (MiBbach K, 1972; Belop, 1982; Chandler, 1983). ë mét sè n-íc, khi dù b¸o nguy c¬ ch¸y rõng ngoµi yÕu tè khÝ t-îng ng-êi ta cßn c¨n cø vµo mét sè yÕu tè kh¸c, ch¼ng h¹n ë §øc vµ Mü ng-êi ta sö dông thªm ®é Èm cña vËt liÖu ch¸y (Brown, 1979), ë Ph¸p ng-êi ta tÝnh thªm l-îng n-íc h÷u hiÖu trong ®Êt vµ ®é Èm vËt liÖu ch¸y, ë Trung Quèc ng-êi ta bæ sung thªm c¶ tèc ®é giã, sè ngµy kh«ng m-a vµ l-îng bèc h¬i v.v Ngoµi ra, còng cã sù kh¸c biÖt nhÊt ®Þnh khi sö dông c¸c yÕu tè khÝ t-îng ®Ó dù b¸o nguy c¬ ch¸y rõng, ch¼ng h¹n ë Thôy §iÓn vµ mét sè n-íc ë b¸n ®¶o Scandinavia ng-êi ta sö dông ®é Èm kh«ng khÝ thÊp nhÊt vµ nhiÖt ®é kh«ng khÝ cao nhÊt trong ngµy, trong khi ®ã ë Nga vµ mét sè n-íc kh¸c l¹i dïng nhiÖt ®é vµ ®é Èm kh«ng khÝ lóc 13 giê.
Nh÷ng n¨m gÇn ®©y, ë Trung Quèc ng-êi ta ®· nghiªn cøu ph-¬ng ph¸p cho ®iÓm c¸c yÕu tè ¶nh h-ëng ®Õn nguy c¬ ch¸y rõng, trong ®ã cã c¶ nh÷ng yÕu tè kinh tÕ x· héi, vµ nguy c¬ ch¸y rõng ®-îc tÝnh theo tæng sè ®iÓm cña c¸c yÕu tè. MÆc dï cã nh÷ng nÐt gièng nhau, nh-ng cho ®Õn nay vÉn kh«ng cã ph-¬ng ph¸p dù b¸o ch¸y rõng chung cho c¶ thÕ giíi, ë mçi quèc gia, thËm chÝ mçi ®Þa ph-¬ng ng-êi ta vÉn nghiªn cøu x©y dùng ph-¬ng ph¸p riªng.