Phân tích đặc điểm từ vựng trong thơ của Văn Công Hùng - Luận văn thạc sĩ

Luận văn thạc sĩ phân tích đặc điểm từ vựng trong thơ Văn Công Hùng, khám phá phong cách ngôn ngữ độc đáo và giá trị nghệ thuật trong sáng tác của ông.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tài
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Giang
• Trường học: Trường Đại Học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đặc Trưng Từ Vựng Trong Thơ Của Văn Công Hùng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Mục đích nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Ngôn ngữ thơ và từ vựng với sự phát triển ngôn ngữ thơ Việt Nam
• 1.2. Thơ và những đặc trưng của thơ
• 1.3. Ngôn ngữ thơ và những đặc trưng của ngôn ngữ thơ
• 1.4. Đặc trưng cơ bản của từ vựng trong thơ
• 1.4.1. Xét về cấu tạo và nguồn gốc
• 1.4.2. Xét về nguồn gốc
• 1.4.3. Xét về ngữ nghĩa
• 1.5. Cơ sở hình thành phong cách thơ của Văn Công Hùng và các chặng đường sáng tác
• 1.5.1. Cơ sở hình thành phong cách thơ của Văn Công Hùng
• 1.5.2. Những chặng đường sáng tác thơ của Văn Công Hùng
• 1.6. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: HỆ THỐNG TỪ VỰNG TRONG THƠ CỦA VĂN CÔNG HÙNG - NHÌN TỪ BÌNH DIỆN CẤU TẠO, NGỮ NGHĨA VÀ NGUỒN GỐC
• 2.1. Từ vựng trong thơ của Văn Công Hùng - xét từ bình diện cấu tạo
• 2.1.1. Số lượng và phân loại từ vựng trong thơ của Văn Công Hùng
• 2.1.2. Từ đơn trong thơ của Văn Công Hùng
• 2.1.3. Từ ghép và từ láy trong thơ của Văn Công Hùng
• 2.1.4. Cụm từ cố định và những kết hợp độc đáo trong thơ của Văn Công Hùng
• 2.2. Từ vựng trong thơ của Văn Công Hùng xét từ bình diện nguồn gốc
• 2.2.1. Từ thuần Việt trong thơ của Văn Công Hùng
• 2.2.2. Từ Hán Việt trong thơ của Văn Công Hùng
• 2.3. Từ vựng trong thơ của Văn Công Hùng xét từ bình diện ngữ nghĩa và phạm vi sử dụng
• 2.3.1. Từ vựng trong thơ của Văn Công Hùng xét từ bình diện ngữ nghĩa
• 2.3.2. Từ vựng trong thơ của Văn Công Hùng xét từ bình diện phạm vi sử dụng
• 2.4. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ THẨM MĨ CỦA HỆ THỐNG TỪ VỰNG TRONG THƠ CỦA VĂN CÔNG HÙNG
• 3.1. Hệ thống từ vựng với sự thể hiện phong cách ngôn ngữ trong thơ của Văn Công Hùng
• 3.1.1. Ngôn từ chân thành, giản dị, đậm chất đời thường
• 3.1.2. Ngôn từ mang tính khái quát, triết luận
• 3.2. Hệ thống từ vựng với việc sử dụng các biện pháp tu từ trong thơ của Văn Công Hùng
• 3.2.1. Từ vựng với việc thể hiện biện pháp tu từ so sánh
• 3.2.2. Từ vựng với việc thể hiện biện pháp tu từ tương phản – đối lập
• 3.2.3. Từ vựng với việc thể hiện biện pháp tu từ điệp từ, điệp ngữ
• 3.3. Hệ thống từ vựng với việc thể hiện phong cách thể loại trong thơ của Văn Công Hùng
• 3.3.1. Từ vựng với sự thể nghiệm thể loại thơ tự do
• 3.3.2. Từ vựng với sự phát triển và biến tấu thể loại thơ lục bát
• 3.4. Tiểu kết
• NGUỒN NGỮ LIỆU KHẢO SÁT
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (BẢN SAO)

Tóm tắt

I. Cơ sở lí luận của đề tài

Phần này tập trung vào việc xây dựng nền tảng lí luận cho nghiên cứu về từ vựng trong thơ Văn Công Hùng. Tác giả luận văn đã phân tích các khái niệm cơ bản về ngôn ngữ thơ, đặc trưng từ vựng, và sự phát triển của văn học Việt Nam. Đặc biệt, luận văn nhấn mạnh vai trò của từ vựng trong việc tạo nên phong cách ngôn ngữ và giá trị thẩm mĩ của thơ ca. Phần này cũng đề cập đến cơ sở hình thành phong cách thơ của Văn Công Hùng, bao gồm các yếu tố văn hóa, xã hội và cá nhân ảnh hưởng đến sáng tác của ông.

1.1. Ngôn ngữ thơ và từ vựng

Tác giả luận văn khẳng định ngôn ngữ thơ là phương tiện biểu đạt quan trọng, trong đó từ vựng đóng vai trò then chốt. Từ vựng không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là yếu tố tạo nên phong cách nghệ thuật của nhà thơ. Luận văn phân tích sự phát triển của ngôn ngữ thơ Việt Nam qua các giai đoạn, từ đó làm nổi bật sự đổi mới trong thơ ca hiện đại.

1.2. Đặc trưng từ vựng trong thơ

Phần này đi sâu vào phân tích đặc trưng từ vựng trong thơ, bao gồm cấu tạo, nguồn gốc và ngữ nghĩa. Tác giả nhấn mạnh sự đa dạng của từ vựng nghệ thuật trong việc thể hiện cảm xúc và tư tưởng. Luận văn cũng đề cập đến sự kết hợp giữa từ thuần Việt và từ Hán Việt trong thơ Văn Công Hùng, tạo nên sự phong phú về ngôn ngữ.

II. Hệ thống từ vựng trong thơ Văn Công Hùng

Phần này tập trung vào việc phân tích hệ thống từ vựng trong thơ Văn Công Hùng từ các bình diện cấu tạo, nguồn gốc và ngữ nghĩa. Tác giả luận văn đã khảo sát và phân loại từ vựng trong thơ của ông, bao gồm từ đơn, từ ghép, từ láy, và các cụm từ cố định. Phần này cũng làm nổi bật sự sáng tạo trong việc sử dụng từ ngữ nghệ thuật của Văn Công Hùng, tạo nên những giá trị thẩm mĩ độc đáo.

2.1. Từ vựng xét từ bình diện cấu tạo

Tác giả phân tích từ vựng trong thơ Văn Công Hùng từ góc độ cấu tạo, bao gồm từ đơn, từ ghép, và từ láy. Luận văn chỉ ra rằng, sự kết hợp giữa các loại từ này tạo nên sự đa dạng và phong phú trong ngôn ngữ thơ của ông. Đặc biệt, từ láy được sử dụng để tạo nhịp điệu và cảm xúc trong thơ.

2.2. Từ vựng xét từ bình diện nguồn gốc

Phần này tập trung vào việc phân tích từ vựng trong thơ Văn Công Hùng từ góc độ nguồn gốc, bao gồm từ thuần Việt và từ Hán Việt. Tác giả nhấn mạnh sự hòa quyện giữa hai nguồn từ vựng này, tạo nên sự độc đáo trong phong cách thơ của ông.

III. Giá trị thẩm mĩ của hệ thống từ vựng

Phần này đánh giá giá trị thẩm mĩ của hệ thống từ vựng trong thơ Văn Công Hùng. Tác giả luận văn phân tích cách sử dụng từ ngữ nghệ thuật để thể hiện phong cách ngôn ngữ và các biện pháp tu từ như so sánh, tương phản, và điệp từ. Phần này cũng làm nổi bật sự đóng góp của từ vựng trong việc tạo nên phong cách thể loại thơ tự do và lục bát của Văn Công Hùng.

3.1. Phong cách ngôn ngữ

Tác giả luận văn nhấn mạnh phong cách ngôn ngữ trong thơ Văn Công Hùng, với sự kết hợp giữa ngôn từ giản dị và triết luận. Từ vựng được sử dụng một cách tinh tế để thể hiện cảm xúc và tư tưởng, tạo nên sự chân thành và gần gũi với người đọc.

3.2. Biện pháp tu từ

Phần này phân tích các biện pháp tu từ như so sánh, tương phản, và điệp từ trong thơ Văn Công Hùng. Tác giả chỉ ra rằng, việc sử dụng các biện pháp này không chỉ làm tăng giá trị thẩm mĩ mà còn tạo nên sự độc đáo trong phong cách thơ của ông.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình phát triển văn học Việt Nam, thơ ca giữ vị trí quan trọng với vai trò phản ánh đời sống và tâm hồn con người. Từ vựng trong thơ không chỉ là phương tiện biểu đạt mà còn là yếu tố tạo nên phong cách và giá trị thẩm mỹ của tác phẩm. Luận văn tập trung nghiên cứu đặc trưng từ vựng trong thơ của nhà thơ Văn Công Hùng, một tác giả tiêu biểu của thơ đương đại Việt Nam, trưởng thành từ phong trào thơ sau thập niên 1980 tại Tây Nguyên. Nghiên cứu khảo sát 194 bài thơ tiêu biểu trong tổng số 313 bài thơ của ông, thuộc 7 tập thơ xuất bản từ năm 1992 đến 2019, với tổng số 7.877 lượt từ được thống kê.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xây dựng hệ thống vốn từ vựng trong thơ Văn Công Hùng, phân tích các đặc trưng từ vựng về cấu tạo, nguồn gốc và ngữ nghĩa, từ đó làm rõ phong cách ngôn ngữ và giá trị thẩm mỹ trong sáng tác của nhà thơ. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thơ của Văn Công Hùng trong giai đoạn 1992-2019, tại Việt Nam, đặc biệt là các tác phẩm phản ánh đời sống và tâm trạng con người Tây Nguyên. Ý nghĩa nghiên cứu góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn học địa phương, đồng thời bổ sung tài liệu phục vụ giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ thơ ca đương đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết ngôn ngữ học và văn học về ngôn ngữ thơ, từ vựng học và phong cách ngôn ngữ. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết ngôn ngữ thơ: Thơ là hình thức nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ có nhạc tính, tính hàm súc và tính truyền cảm cao. Ngôn ngữ thơ khác biệt với ngôn ngữ văn xuôi ở cấu trúc, nhịp điệu, và sự chọn lọc từ ngữ nhằm tạo hiệu quả thẩm mỹ và cảm xúc. Các đặc trưng như nhạc tính (cân đối, trầm bổng, trùng điệp), tính hàm súc (cô đọng, đa nghĩa), và tính truyền cảm được nghiên cứu để phân tích ngôn ngữ thơ Văn Công Hùng.

• Lý thuyết từ vựng học: Từ vựng được phân tích trên ba bình diện chính: cấu tạo (từ đơn, từ ghép, từ láy, cụm từ cố định), nguồn gốc (từ thuần Việt, từ Hán Việt, từ vay mượn Ấn-Âu), và ngữ nghĩa (nghĩa gốc, nghĩa chuyển, trường nghĩa). Lý thuyết này giúp xác định đặc trưng từ vựng trong thơ, sự vận dụng sáng tạo và kế thừa truyền thống trong phong cách ngôn ngữ của nhà thơ.

Ba đến năm khái niệm chính được sử dụng gồm: nhạc tính, tính hàm súc, tính truyền cảm, từ đơn, từ ghép, từ láy, nghĩa chuyển, trường nghĩa, phong cách ngôn ngữ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp thống kê - phân loại: Thu thập và phân loại từ vựng trong 194 bài thơ tiêu biểu của Văn Công Hùng, tổng cộng 7.877 lượt từ, phân chia theo loại từ và tần suất xuất hiện.

• Phương pháp định lượng: Xác định tần số xuất hiện của từng đơn vị từ vựng để đánh giá mức độ sử dụng và vai trò của các loại từ trong thơ.

• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phân tích các số liệu thống kê để làm rõ đặc trưng từ vựng về cấu tạo, nguồn gốc và ngữ nghĩa, từ đó tổng hợp thành nhận xét có giá trị ngôn ngữ và thẩm mỹ.

• Phương pháp so sánh: So sánh đặc trưng từ vựng trong thơ Văn Công Hùng với thơ Nôm trung đại, thơ Thơ mới 1932-1945 và thơ các tác giả đương đại khác nhằm làm rõ sự khác biệt và điểm chung.

Nguồn dữ liệu chính là 194 bài thơ tiêu biểu trong 7 tập thơ của Văn Công Hùng xuất bản từ 1992 đến 2019. Cỡ mẫu được chọn dựa trên tiêu chí đại diện và mức độ quan tâm của các công trình nghiên cứu trước đó. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng 2 năm, từ thu thập dữ liệu, thống kê đến phân tích và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân bố từ vựng theo cấu tạo: Trong tổng số 7.877 lượt từ, từ đơn chiếm 70,9% (5.589 lượt), từ ghép chiếm 19,4% (1.528 lượt), từ láy chiếm 8,9% (704 lượt), cụm từ cố định chiếm 0,7% (56 lượt). Tỷ lệ này phản ánh sự ưu tiên sử dụng từ đơn làm nền tảng biểu đạt, kết hợp với từ ghép và từ láy để tăng tính biểu cảm và nhạc điệu.

2. Sự biến động số lượng từ đơn theo tập thơ: Từ đơn xuất hiện nhiều nhất trong tập "Trong cơn mơ có thực" (1.282 lượt, chiếm 23% tổng từ đơn khảo sát), tiếp theo là "Cầm nhau mà đi" (1.146 lượt, 20,5%). Tập đầu tiên "Bến đợi" có số lượng từ đơn thấp nhất (290 lượt, 5,2%). Điều này cho thấy sự phát triển phong cách ngôn ngữ và sự gia tăng dung lượng bài thơ theo thời gian.

3. Nguồn gốc từ vựng: Từ thuần Việt chiếm ưu thế trong hệ thống từ vựng thơ Văn Công Hùng, song có sự hiện diện của từ Hán Việt và từ vay mượn Ấn-Âu, phản ánh quá trình tiếp biến văn hóa và đổi mới ngôn ngữ trong thơ đương đại.

4. Đặc trưng ngữ nghĩa: Từ vựng trong thơ Văn Công Hùng giàu tính hàm súc và đa nghĩa, sử dụng linh hoạt nghĩa gốc và nghĩa chuyển để tạo hình ảnh thơ độc đáo, giàu cảm xúc và triết lý. Các tổ hợp từ không thông thường và biện pháp tu từ như so sánh, đối lập, điệp từ được vận dụng hiệu quả.

Thảo luận kết quả

Kết quả thống kê và phân tích cho thấy Văn Công Hùng sử dụng hệ thống từ vựng đa dạng, phong phú, vừa kế thừa truyền thống thơ ca Việt Nam vừa đổi mới sáng tạo phù hợp với bối cảnh thơ đương đại. Tỷ lệ cao của từ đơn phản ánh sự cô đọng, chính xác trong biểu đạt, đồng thời từ ghép và từ láy góp phần tăng nhạc tính và sức gợi cảm cho thơ.

Sự gia tăng số lượng từ đơn và dung lượng bài thơ qua các tập cho thấy nhà thơ ngày càng phát triển phong cách ngôn ngữ, mở rộng khả năng biểu đạt và chiều sâu triết lý. Việc sử dụng từ vay mượn và từ Hán Việt thể hiện sự tiếp nhận văn hóa đa chiều, làm giàu vốn từ và tạo nên sắc thái riêng biệt trong thơ.

So sánh với thơ Nôm trung đại và Thơ mới 1932-1945, thơ Văn Công Hùng có sự chuyển dịch rõ rệt về cấu trúc từ vựng và ngữ nghĩa, phù hợp với xu hướng hiện đại hóa thơ ca Việt Nam. Các biểu đồ phân bố từ vựng theo loại từ và theo tập thơ sẽ minh họa rõ nét sự biến đổi này, giúp người đọc dễ dàng hình dung đặc trưng ngôn ngữ thơ của nhà thơ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu từ vựng trong thơ đương đại: Khuyến khích các nhà nghiên cứu mở rộng khảo sát từ vựng trong thơ các tác giả đương đại khác để so sánh và làm rõ xu hướng phát triển ngôn ngữ thơ hiện nay. Thời gian thực hiện: 2-3 năm. Chủ thể: các viện nghiên cứu ngôn ngữ và văn học.

2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy văn học: Đưa đặc trưng từ vựng thơ Văn Công Hùng vào chương trình giảng dạy ngôn ngữ và văn học Việt Nam hiện đại nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng phân tích thơ cho sinh viên. Thời gian: 1-2 năm. Chủ thể: các trường đại học, cao đẳng.

3. Phát triển tài liệu tham khảo về phong cách ngôn ngữ thơ: Biên soạn sách, bài viết chuyên sâu về phong cách từ vựng trong thơ Văn Công Hùng và thơ đương đại để phục vụ nghiên cứu và phổ biến rộng rãi. Thời gian: 1 năm. Chủ thể: các nhà nghiên cứu, nhà xuất bản.

4. Khuyến khích sáng tác thơ với sự đổi mới ngôn ngữ: Hỗ trợ các nhà thơ trẻ phát triển phong cách ngôn ngữ riêng, sáng tạo trong việc sử dụng từ vựng nhằm làm phong phú đời sống thơ ca Việt Nam. Thời gian: liên tục. Chủ thể: các tổ chức văn học nghệ thuật, hội nhà văn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và học viên cao học ngành Ngôn ngữ học, Văn học Việt Nam: Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp phân tích từ vựng trong thơ, giúp nâng cao kỹ năng nghiên cứu và viết luận văn chuyên ngành.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học, ngôn ngữ học: Tài liệu tham khảo quý giá để phát triển các đề tài nghiên cứu về ngôn ngữ thơ, phong cách ngôn ngữ và văn học đương đại.

3. Nhà thơ và người sáng tác văn học: Hiểu rõ hơn về cách vận dụng từ vựng trong sáng tác thơ, từ đó phát triển phong cách cá nhân và nâng cao giá trị nghệ thuật.

4. Độc giả yêu thơ và văn học đương đại: Nâng cao khả năng cảm thụ, phân tích và đánh giá thơ ca, đặc biệt là thơ của Văn Công Hùng và các tác giả cùng thời.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu từ vựng trong thơ lại quan trọng?
   Từ vựng là phương tiện cơ bản để biểu đạt ý tưởng và cảm xúc trong thơ. Nghiên cứu từ vựng giúp hiểu sâu sắc phong cách ngôn ngữ, giá trị thẩm mỹ và nội dung tác phẩm, đồng thời góp phần bảo tồn và phát triển văn học.

2. Phương pháp thống kê từ vựng được thực hiện như thế nào?
   Tác giả thu thập dữ liệu từ 194 bài thơ tiêu biểu, ghi nhận tần số xuất hiện của từng đơn vị từ vựng, phân loại theo cấu tạo và nguồn gốc, sau đó phân tích định lượng để rút ra đặc trưng sử dụng từ.

3. Đặc trưng từ vựng nào nổi bật trong thơ Văn Công Hùng?
   Thơ ông ưu tiên sử dụng từ đơn chiếm 70,9%, kết hợp với từ ghép và từ láy để tăng tính biểu cảm và nhạc tính. Từ vựng giàu tính hàm súc, đa nghĩa, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại.

4. Phong cách ngôn ngữ thơ Văn Công Hùng có gì đặc biệt?
   Phong cách thơ ông mang đậm tính triết luận, giản dị nhưng sâu sắc, sử dụng ngôn ngữ chân thành, giàu cảm xúc và có sự sáng tạo trong tổ hợp từ, tạo nên giọng điệu riêng biệt và sức cuốn hút độc đáo.

5. Luận văn có thể áp dụng cho nghiên cứu thơ ca đương đại khác không?
   Có, phương pháp và kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để khảo sát từ vựng trong thơ các tác giả đương đại khác, giúp mở rộng hiểu biết về sự phát triển ngôn ngữ thơ hiện nay.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng hệ thống vốn từ vựng trong thơ Văn Công Hùng với 7.877 lượt từ, phân tích đặc trưng cấu tạo, nguồn gốc và ngữ nghĩa.
• Từ đơn chiếm ưu thế (70,9%), kết hợp với từ ghép, từ láy và cụm từ cố định tạo nên phong cách ngôn ngữ giàu tính biểu cảm và nhạc tính.
• Phong cách thơ Văn Công Hùng là sự hòa quyện giữa truyền thống và hiện đại, mang đậm tính triết luận và cảm xúc sâu sắc.
• Kết quả nghiên cứu góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn học địa phương, đồng thời làm phong phú kho tàng nghiên cứu ngôn ngữ thơ ca đương đại.
• Đề xuất mở rộng nghiên cứu, ứng dụng vào giảng dạy và sáng tác thơ nhằm phát triển văn học Việt Nam hiện đại.

Khuyến khích các nhà nghiên cứu và giảng viên sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo, đồng thời phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan để tiếp tục khám phá đặc trưng ngôn ngữ thơ đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Ngôn ngữ thơ và từ vựng với sự phát triển ngôn ngữ thơ Việt Nam 1. Thơ và những đặc trưng của thơ Thơ là một hình thức sáng tác văn học đầu tiên của loài người.

Chính vì vậy mà có một thời gian rất dài thuật ngữ thơ được dùng chỉ chung cho văn học. Thơ có lịch sử lâu đời như thế nhưng để tìm một định nghĩa thể hiện hết đặc trưng bản chất của nó cho việc nghiên cứu thơ ngày nay thì thật không dễ. Bàn về khái niệm thơ, trong lịch sử lý luận văn học, đã xuất hiện nhiều cách tiếp cận và định nghĩa khác nhau về thể loại tiêu biểu này của văn học. Về mặt nguyên lý, thơ và văn xuôi là hai kiểu tổ chức ngôn từ nghệ thuật mà sự khác biệt thuần tuý bên ngoài trước hết ở cơ cấu nhịp điệu.

Nhịp điệu trong thơ được kiến tạo bởi sự phân chia theo những quy tắc mang tính số lượng của các dòng ngôn từ trong tác phẩm thành những ngữ đoạn theo các quy tắc cú pháp với nhau. Từ góc nhìn và tiếp cận này, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân trong quyển 150 thuật ngữ văn học cho rằng: “Thơ là hình thức nảy sinh đầu tiên của nghệ thuật ngôn từ theo nghĩa đen (tức là không có sự phân giới với thơ ca dân gian). Câu thơ là đơn vị kiến tạo cơ sở của những tác phẩm thuộc các thể loại khác nhau (trường ca, sử thi, bi kịch, hài kịch, các thể tài trữ tình) ở văn học Hy Lạp – La Mã cổ đại, ở văn học Châu Âu trung đại, Phục Hưng và chủ nghĩa cổ điển. ở trữ tình hiện đại, câu thơ thực hiện một nhiệm vụ kép: tương ứng với vai trò đã có từ khởi thuỷ, nó đưa một thông báo về một kinh nghiệm sống thực tại của tác giả vào lĩnh vực nghệ thuật, tức là biến một dữ kiện kinh nghiệm thành một sự kiện nghệ thuật; đồng thời câu thơ lại cho phép tái tạo bằng giọng điệu trữ tình một sự thật trực tiếp của thể nghiệm sống cá nhân, một “giọng người” thật sự, riêng biệt – giọng nói của nhà thơ” [2, tr.

e 16 Ở Việt Nam, khái niệm "thơ là gì?" cũng đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến với nhiều quan niệm, nhiều khuynh hướng khác nhau. Lý giải về bản chất của thơ, nhóm Xuân thu nhã tập cho rằng: "Thơ là một cái gì huyền ảo, tinh khiết, thâm thuý, cao siêu" [tr. Còn nhà thơ Tố Hữu thì quan niệm: "Thơ là cái nhụy của cuộc sống" [Dẫn lại 28, tr. Dưới cái nhìn cấu trúc, nhà nghiên cứu Phan Ngọc định nghĩa: “Thơ là cách tổ chức ngôn ngữ hết sức quái đản để bắt người tiếp nhận phải nhớ, phải cảm xúc và suy nghĩ do chính hình thức ngôn ngữ này” [Dẫn lại 28, tr.

Định nghĩa này của Phan Ngọc đã kế thừa được những khám phá quan trọng về thơ của nhiều nhà nghiên cứu thuộc các trường phái khác nhau của Tây Âu trong mấy chục năm qua. Đặc biệt, đã gợi ra một trường nghiên cứu thơ hết sức rộng rãi: thơ không chỉ là hiện tượng ngôn ngữ học thuần tuý mà chủ yếu là hiện tượng giao tiếp nghệ thuật, một phát ngôn trong ý nghĩa đầy đủ của từ này. Từ góc độ phong cách ngôn ngữ học, trong Từ điển tu từ phong cách thi pháp học, nhà nghiên cứu Nguyễn Thái Hoà đã khẳng định: “Thuật ngữ thơ được hiểu theo hai nghĩa: (1). Một thể loại lớn của văn học xuất hiện từ rất sớm trước khi có chữ viết, gắn với ca (hát), nhạc, múa, lễ nghi tôn giáo,.

cùng với văn xuôi tự sự và kịch làm thành bộ ba của chủng loại văn học. Tính thẩm mĩ, có khả năng gợi ra vẻ đẹp và gợi nguồn cảm hứng về cái đẹp (nên thơ, rất thơ, chất thơ. Vẻ đẹp của thơ được đặc trưng cho mọi vẻ đẹp. Vì vậy không chỉ chất thơ có trong thơ mà có cả trong truyện, trong âm nhạc, hội hoạ, điêu khắc.

và cả trong các hiện tượng tự nhiên nữa”. Như vậy, theo nhiều nhà nghiên cứu, thơ là một tổ chức cấu trúc hình thức nghệ thuật sử dụng từ vựng trong ngôn ngữ làm chất liệu cơ bản, và sự chọn lọc hệ thống từ ngữ cũng như tổ hợp của chúng được sắp xếp dưới hình thức lôgíc nhất định tạo nên hình ảnh hay gợi cảm âm thanh có tính e 17 thẩm mĩ cho người đọc, người nghe. Từ những cách tiếp cận trên cho thấy, thơ là một khái niệm đa nghĩa và được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau. Trong luận văn này, chúng tôi thống nhất với cách định nghĩa của nhóm tác giả Từ điển thuật ngữ văn học: “Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện những tâm trạng, những xúc cảm mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm xúc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu.

thơ là hình thái văn học đầu tiên của loài người. Ở nhiều dân tộc, trong một thời gian tương đối dài, các tác phẩm văn học đều được viết bằng thơ. Vì thế trong lịch sử văn học của nhiều dân tộc từ thế kỉ XVII trở về trước, nói đến thơ ca tức là nói đến văn học”. Thể loại thơ thường được đi kèm với khái niệm có tính chất định lượng là câu để chỉ một câu thơ, vài hàng bài để chỉ một bài thơ.

Một câu thơ là một hình thức câu cô đọng, truyền đạt một hoặc nhiều hình ảnh, có ý nghĩa cho người đọc, và hoàn chỉnh trong cấu trúc ngữ pháp. Một câu thơ có thể đứng nguyên một mình. Một bài thơ là tổ hợp của các câu thơ. Tính cô đọng trong số lượng từ ngữ, tính tượng hình và dư âm thanh nhạc trong thơ biến nó thành một hình thức nghệ thuật độc đáo, tách biệt hẳn khỏi các hình thức nghệ thuật khác.

Ngôn ngữ thơ và những đặc trưng của ngôn ngữ thơ Nếu ngôn ngữ sinh hoạt hay còn gọi là khẩu ngữ, ngôn ngữ hội thoại, ngôn ngữ thân mật gắn liền với lời ăn tiếng nói hàng ngày. Trên cơ sở xác định những đặc trưng mang tính loại biệt của thể loại thơ, chúng ta có thể xác định được những thuộc tính mang tính đặc trưng của ngôn ngữ thơ. Ngôn ngữ thơ khácvới lời nói thường ở cấu trúc của nó, lời thơ ít nhưng cảm xúc và ý nghĩa rất phong phú, có sức gợi cảm lớn. Muốn vậy nó phải tạo ra một cấu trúc đặc biệt, tức là “láy đi láy lại” một phần hay toàn bộ hình tượng ngôn ngữ (hệ hình), nhịp điệu, âm tiết và sự hài hoà, cân xứng những mặt tương phản (thanh điệu, vần, độ dài âm tiết, nhịp.) tuỳ theo đặc trưng của một ngôn ngữ.

e 18 So với ngôn ngữ văn xuôi, ngôn ngữ thơ có một số đặc trưng như: Trước hết ngôn ngữ thơ có đặc trưng về nhạc tính: Thơ trữ tình phản ánh cuộc sống qua những rung động của tình cảm. Thế giới nội tâm của nhà thơ không chỉ biểu hiện bằng ý nghĩa của từ ngữ mà còn bằng cả âm thanh, nhịp điệu của từ ngữ ấy. Nếu như trong văn xuôi, các đặc tính thanh học của ngôn ngữ (như cao độ, cường độ, trường độ.) không được tổ chức thì trong thơ, trái lại, những đặc tính ấy lại được tổ chức một cách chặt chẽ, có dụng ý, nhằm tăng hàm nghĩa cho từ ngữ, gợi ra những điều mà từ ngữ không nói hết. Bởi thế, đặc trưng tính nhạc được coi là đặc trưng chủ yếu mang tính loại biệt rõ nét của ngôn ngữ thơ ca.

Theo các nhà nghiên cứu, nhạc tính trong thơ được thể hiện ra ở ba mặt cơ bản. Đó là: sự cân đối, sự trầm bổng và sự trùng điệp: - Sự cân đối là sự tương xứng hài hoà giữa các dòng thơ. Sự hài hoà đó có thể là hình ảnh, là âm thanh, chẳng hạn: Còn bạc, còn tiền, còn đệ tử Hết cơm, hết rượu, hết ông tôi (Nguyễn Bỉnh Khiêm) Cũng có thể là cách sắp xếp tổ chức mà chúng ta dễ dàng nhận thấy ở cặp câu thực, câu luận trong bài thơ Đường luật thất ngôn bát cú. Đối với thơ hiện đại, yêu cầu này không khắt khe.

Tuy vậy, nhà thơ vẫn hết sức chú ý đến hiệu quả nghệ thuật của phép đối xứng trong thơ của mình. - Sự trầm bổng của ngôn ngữ thơ thể hiện ở cách hoà âm, ở sự thay đổi độ cao giữa hai nhóm thanh điệu. Tố Hữu đã có lần nói đến giá trị ngữ âm của từ "xôn xao" trong câu thơ "Gió lộng xôn xao, sóng biển đu đưa" (Mẹ Tơm). Đó đâu chỉ là âm vang của tự nhiên mà là âm vang của tâm hồn.

Cái làm nên âm vang đó chính là âm thanh, âm thanh của từ "xôn xao" đã cùng với nghĩa của nó làm nên điều kỳ diệu ấy. Sự trùng điệp của ngôn ngữ thơ thể hiện ở sự dùng vần, điệp từ, ngữ và điệp cú. Chúng có tác dụng như một phương tiện e 19 kết dính các dòng thơ lại với nhau thành một đơn vị thống nhất, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho trí nhớ vừa tạo nên vẻ đẹp trùng điệp cho ngôn ngữ thơ: Lầu mưa xuống, thềm lan mưa xuống Mưa xuống lầu, mưa xuống thềm lan Mưa rơi ngoài nẻo dặm ngàn Nước non rả rích giọt đàn mưa xuân (Tiếng đàn mưa - Bích Khê). Lối điệp từ, điệp ngữ, điệp cấu trúc ở đây vừa diễn tả được hình ảnh cơn mưa của đất trời vừa tạo nên một ấn tượng vương vấn không dứt trong lòng người.

Như vậy, nhạc điệu trong thơ là một đặc điểm cơ bản của ngôn ngữ thơ. Ngày nay, nhu cầu của thơ có phần đổi khác. một số người có xu hướng bỏ vần để tạo cho câu thơ sự tự do hoá triệt để. Nhưng nếu không có một nhạc điệu nội tại nào đó như sự đối xứng giữa các dòng, các đoạn thơ, tiết tấu, nhịp điệu của câu thơ thì không còn là ngôn ngữ thơ nữa.

Đặc trưng thứ hai của ngôn ngữ thơ là tính hàm súc: Đây là đặc điểm chung của ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương, nhưng do đặc trưng của thể loại mà nó biểu hiện một cách tập trung với yêu cầu cao nhất trong ngôn ngữ thơ. Nếu ngôn ngữ văn xuôi tự sự là ngôn ngữ của cuộc sống đời thường, nó chấp nhận mọi lớp từ, mọi biến thái, mọi chiều kích, thậm chí cả sự xô bồ, phồn tạp đến cực độ để tái hiện bộ mặt cuộc sống, tâm lý con người trong sự sâu rộng, đa chiều vốn có của nó thì ngôn ngữ thơ lại mang nặng tính "đặc tuyển".