mở đầu của lịch sử văn học Pháp, giai đoạn của sự hình thành thể loại, và “những trƣờng ca anh hùng cổ nhất cũng ra đời trong giai đoạn này nhƣ Bài ca Rôland, Bài ca Guilaure,. Tên gọi “Bài ca anh hùng” (Chanson degeste) trong văn học Pháp xuất hiện vào thế kỉ XII “chỉ những bài thơ dài đƣợc viết bằng ngôn ngữ thông tục” [102,tr. Nhƣ vậy, ở đây vẫn có sự đồng nhất giữa các khái niệm sử thi anh hùng, trƣờng ca anh hùng và bài ca anh hùng. Do đặc điểm thi pháp truyện kể của bài ca anh hùng, tác giả tập sách đã có sự phân biệt giữa bài ca anh hùng (truyện thơ) và trƣờng ca (thơ - truyện).
Còn về cơ bản, các tên gọi sử thi anh hùng, bài ca anh hùng, trƣờng ca anh hùng đƣợc xem nhƣ đồng nhất, khác với trƣờng ca (Có lẽ ý tác giả ở đây là trƣờng ca hiện đại). Đến thế kỉ XVIII, Vônte, tác giả tiêu biểu của thơ ca Pháp thời đại Ánh sáng đã sáng tác “anh hùng ca La Henriade (1728), trƣờng ca Nàng trinh nữ xứ Orléan (1755)”. Tuy nhiên, bản anh hùng ca “La Henriade” lại “mang dáng dấp khác với kiểu anh hùng ca thời cổ”. Còn trƣờng ca “Nàng trinh nữ xứ Orléan ” lại đƣợc xem nhƣ “một tác phẩm sử thi anh hùng - hài hƣớc (épopée héroi- comique)” [116,tr.
Nhƣ vậy, dù có nói đến sự khác biệt của hai tác phẩm trên 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đây so với anh hùng ca thời cổ, nhƣng dù sao, ở đây vẫn còn sự đồng nhất ranh giới giữa sử thi và trƣờng ca. Nghĩa là, chúng vẫn chỉ là một dạng cụ thể của sử thi anh hùng và trƣờng ca anh hùng. Đến thế kỉ XIX, Lamactin sáng tác tác phẩm Jôcêlin (1836) nhƣng nó chỉ đƣợc gọi là “một tác phẩm thơ đồ sộ” mà không gọi là trƣờng ca. Rồi khoảng nửa sau thế kỉ XIX, Victo Huygô đã sáng tác nhiều tác phẩm thơ đồ sộ nhƣ Truyền kì các thời đại, Nghệ thuật làm ông… nhƣng vẫn không thấy gọi là sử thi hay trƣờng ca.
Ở Nga, quá trình hình thành lý thuyết thể loại trƣờng ca cũng khá phức tạp. Trong phần chú giải của Tuyển tập tác phẩm Puskin, ở mục trƣờng ca, các tác giả cũng đã đánh đồng trƣờng ca với truyện thơ. Trong cuốn Lịch sử văn học Nga do một nhóm tác giả Việt Nam biên soạn thì cũng gọi Rútxlan và Liútmila là trƣờng ca và nhấn mạnh đây là môt “bản trƣờng ca kiểu mới, lãng mạn chủ nghĩa” [44,tr. Gọi chung những tác phẩm trong “trƣờng ca phƣơng Nam” là trƣờng ca và nhấn mạnh Ngƣời tù Cápcaz là “loại trƣờng ca lãng mạn cách mạng” [53,tr.
Có lẽ chỉ những sáng tác dài này, ở trƣờng hợp Puskin là còn có sự đồng nhất giữa trƣờng ca và truyện thơ, còn từ Lécmontốp đến Maiacốpxki sau này và cả thời kỳ nở rộ trƣờng ca Xô Viết những năm 50 - 60 của thế kỉ XX, thì tất cả đều đƣợc gọi là trƣờng ca. Sôkôlốp cho rằng: Thể loại trƣờng ca đƣợc hiểu với hàm nghĩa rất rộng. Trƣờng ca mới do Maiacốpxki tạo ra sau Cách mạng tháng Mƣời Nga, “xét về khía cạnh dạng văn học thì cái biến thể mà ông tạo ra vẫn là trƣờng ca” [124,tr. Tuy nhiên, Sôkôlốp cũng phản đối việc sử dụng rộng rãi tên gọi trƣờng ca cho bất kì một tác phẩm trần thuật bằng thơ nào.
Về chức năng tƣ tƣởng - nghệ thuật, theo ông: Trƣờng ca là một tác phẩm “ca ngợi”; và vì vậy, nó mang tính chất anh hùng. Cho dù, mỗi tác phẩm đó mang một thể loại đặc biệt (biến thể) của trƣờng ca, nhƣng vẫn mang đặc trƣng là “nhân tố anh hùng” dù “nhân tố đặc trƣng” này mỗi tác phẩm xuất hiện theo mỗi cách khác nhau [124,tr. Về trƣờng ca hiện đại, G.L Abramôvit quan niệm: “Trƣờng ca hiện đại là loại thơ gần gũi nhất với anh hùng ca” [61,tr. Ivanixenkô cho rằng: “nội dung lớn” là đặc trƣng thể loại cốt yếu của trƣờng ca.
“Nội dung lớn” ở đây không chỉ là sự quy mô của hiện 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thực đƣợc phản ánh trong tác phẩm (nội dung) mà còn là “tính hoành tráng của tác phẩm” nhìn từ góc độ quy mô về hình thức bên ngoài. “Nội dung lớn” còn thể hiện ở nhân cách của nhà thơ (nhân cách lớn) với những tƣ tƣởng, tình cảm phóng khoáng, lành mạnh, ở “sức khái quát sâu sắc”, ở “những tƣ tƣởng bay bổng” [theo 67,tr. Đó là sức khái quát những kinh nghiệm của lịch sử, sự suy ngẫm về “kinh nghiệm đạo đức của thời đại”, sự tái hiện những biến cố trọng đại cùng những tính cách xã hội - lịch sử đặc sắc của thời đại.Tatxô thì gọi cái “nội dung lớn” ấy chính là “cái kỳ diệu” - một “phạm trù chủ đạo” của anh hùng ca [theo 73,tr. Viện sĩ Gulaiep thì quan niệm trƣờng ca theo nghĩa xác định hơn: “Trƣờng ca là những tác phẩm gồm nhiều phần mang đặc tính sử thi và trữ tình - trƣờng ca, đó là một kế tục trực tiếp của sử thi cổ điển và anh hùng ca” [94,tr.
Về hình thức của trƣờng ca hiện đại, một số quan điểm trong cuộc tranh luận chỉ chấp nhận những trƣờng ca trữ tình, và cho rằng loại trƣờng ca kể theo cốt truyện đã lỗi thời. Tuy nhiên, nhiều ý kiến lại cho rằng, trƣờng ca hiện đại không thể chỉ giới hạn ở hình thức độc thoại trữ tình mà vẫn cần phải sử dụng cốt truyện [theo 66,tr. Trường ca Việt Nam - từ quan niệm đến khái niệm Khái niệm trƣờng ca đã bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam từ những năm 50 của thế kỉ XX, dùng để gọi tên những sáng tác dân gian có tính sử thi và có độ dài nhƣ Đam San, Xinh Nhã. Theo cách gọi này, trƣờng ca còn đƣợc hiểu nhƣ là sự đồng nhất với sử thi, anh hùng ca (Iliat và Ôđixê, Ramayana, Mahabharata.) hoặc nhƣ các Khan ở Tây Nguyên, các Mo của dân tộc Mƣờng vùng núi Tây Bắc.
Thế nhƣng, trƣờng ca hiện đại không thể là sự vận động tự nhiên của các trƣờng ca trong lịch sử (sử thi, anh hùng ca). Trên thực tế sáng tác, sự rầm rộ ra đời của trƣờng ca hiện đại, đặc biệt là vào hai thập niên 70 và 80 của thế kỉ trƣớc đã buộc các nhà nghiên cứu văn học phải đƣa ra những lý thuyết về đặc trƣng, về thi pháp của thể loại này. Bùi Văn Nguyên và Hà Minh Đức đã xếp trƣờng ca vào “hình thức thơ tự sự, hoặc ít nhiều dựa trên phƣơng thức tự sự”; “nhƣng không phải bất kỳ truyện thơ nào cũng là trƣờng ca hoặc có màu sắc trƣờng ca. Nội dung của trƣờng ca thƣờng gắn liền 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com với các phạm trù thẩm mỹ về cái đẹp, cái hùng, cái cao cả.
Trƣờng ca thƣờng có cốt truyện không hoàn chỉnh” [98,tr. Tạp chí Văn nghệ quân đội và tạp chí Văn học đầu thập niên 80 của thế kỉ XX có nhiều bài viết tranh luận, trao đổi về trƣờng ca khá rầm rộ và phong phú với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu, nhà thơ; nhƣng rồi vẫn chỉ là những gợi mở để làm sáng tỏ chứ chƣa có sự thống nhất chung. Vũ Đức Phúc thì băn khoăn: “Trƣờng ca là một thuật ngữ văn học mới, chƣa chính xác, chƣa ổn định, để chỉ các sáng tác thơ dài (thuộc loại gì thì ý kiến khác nhau)” [100,tr. Phạm Huy Thông thì chú ý về độ dài của hình thức và độ lớn của nội dung: “Trƣờng ca, sau thời nguyên khai, có kém phần mênh mông dài rộng” [113,tr.
Nguyễn Trọng Tạo, ngay từ đầu đã nghi ngờ về tính khả thi cho việc định nghĩa trƣờng ca. Ông chấp nhận có hai loại trƣờng ca là có cốt truyện và không có cốt truyện nhƣng đều gặp nhau ở điểm chung là: “phải phản ánh đƣợc những sự kiện lịch sử có ý nghĩa rộng lớn và soi sáng đƣợc cuộc sống của nhân dân trong toàn bộ tính đa dạng của nó” [108,tr. Từ Sơn cho rằng: “Nếu còn gọi là trƣờng ca, chỉ nên dùng cho những chuyện thơ có cốt truyện hoặc chỉ những bài thơ tự sự dài chừng năm trăm, một ngàn câu thơ trở lên” [104,tr. Về đặc điểm trƣờng ca, sau khi so sánh với truyện thơ và thơ dài, Vƣơng Trọng cho rằng: cốt truyện không phải là đặc trƣng của trƣờng ca mà là của truyện thơ, còn với thơ dài thì trƣờng ca “thắng” thơ dài ở “tính lãng mạn, bay bổng” nhƣ là giữa “bút ký” và “tùy bút” trong văn xuôi.
Cho nên “không nên quá vội vàng tách bạch chúng” [115,tr. Cũng tƣơng tự nhƣ thế, Trần Mạnh Hảo “không phản đối dạng trƣờng ca có cốt truyện, nhân vật, nhƣng điều đó không phải là chủ yếu” [63,tr. Phạm Ngọc Cảnh sau khi lý giải nền tảng ra đời của trƣờng ca, đặc biệt là vai trò quyết định của ngƣời viết, đã kết luận: “Trƣờng ca phải là một sự khái quát nội dung rộng lớn, một cách thể hiện đa dạng nhƣng còn phải là một lực hấp dẫn độc đáo” [48,tr. Phạm Tiến Duật quan niệm: không cần “ngắn” hay “dài”, cũng chƣa cần “có một định nghĩa chính xác”, mà “cái quyết định là nội dung” nó đề cập [54,tr.
Anh Ngọc cũng cho rằng: trƣờng ca “không nhất thiết phải bao hàm độ dài vật chất, mà nó nằm trong cái mục đích và quá trình phấn đấu nhất quán để đạt mục đích đó”. Quan trọng nhất là tính tƣ tƣởng của tác phẩm [93,tr. Hữu 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thỉnh cũng nhận ra sự vận động của hai dạng trƣờng ca trong thực tiễn: có cốt truyện và không cốt truyện [111,tr. Lại Nguyên Ân nhận thấy: trƣờng ca là sự thể hiện rõ nét nhất tính “mềm dẻo” hơn, linh hoạt hơn của các thể loại trong văn học hiện đại [46,tr.
Trần Đăng Xuyền quan niệm: Trƣờng ca “có khả năng ôm chứa, tổng hợp nhiều nhiều hình thức thể loại khác nhau, vừa đậm đà tính chất trữ tình, vừa giàu chất suy nghĩ, triết lý” [118,tr. Trần Ngọc Vƣơng thì nói: Tính chất “tầm cỡ” của thể loại trƣờng ca là ở “dung lƣợng cảm hứng. Một cảm hứng lớn nhƣ vậy chỉ có thể xuất hiện ở một thời đại cách mạng. Phạm trù cái cao thƣợng, cái anh hùng và cái bi kịch đều có thể tìm thấy chỗ đứng chắc chắn trong thể loại này”.
Về sự vận động của thể loại, tác giả khẳng định: Trƣờng ca sống mãi với hình thức thích hợp ở mỗi thời [117,tr. Vũ Văn Sỹ nhận xét: “Về bản chất, trƣờng ca khác với truyện thơ truyền thống, khác với trƣờng ca cổ điển (khan, diễn ca lịch sử.