Chương 1 THẾ HỆ NHÀ THƠ CHỐNG MỸ VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ THƠ PHẠM NGỌC CẢNH 1. Thế hệ nhà thơ chống Mỹ 1. Khái quát thơ kháng chiến chống Mỹ cứu nước Ngày 5/8/1964, đế quốc Mỹ lần đầu cho máy bay bắn phá miền Bắc nước ta, sau khi chúng đã dựng lên cái gọi là “sự kiện vịnh Bắc Bộ”. Đất nước ta bước vào cao trào kháng chiến mới - chống Mỹ, đầy cam go, khốc liệt nhưng cũng rất anh hùng.
Cùng với trang sử mới của dân tộc, một nền văn học mới cũng được mở ra - văn học chống Mỹ. Đây là một chặng đường văn học đã phản ánh chân thật cuộc chiến đấu trường kì của dân tộc và vẻ đẹp con người Việt Nam. Cũng như các thể loại văn học khác “thơ bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước không chút bỡ ngỡ, không phải mất một thời gian chuyển mình. Như một người lính cũ đã trải qua những rèn luyện thử thách để có tinh thần chiến đấu thường trực, thơ có mặt ngay trên vị trí chiến đấu của mình trong đội quân văn nghệ, nhập mình vào cuộc kháng chiến vĩ đại đang mở ra trong cả nước, trên khắp các mặt trận.115] Có thể nhận thấy từ thơ kháng chiến chống Pháp, thơ đấu tranh thống nhất đất nước đến thơ kháng chiến chống Mỹ là sự kế tục, phát triển liền mạch của nền thơ cách mạng.
Tuy nhiên, ở thơ kháng chiến chống Mỹ vẫn có những điểm riêng tạo nên nét khác biệt và đạt được nhiều thành tựu xuất sắc, đánh dấu một bước tiến mới của nền thơ Việt Nam hiện đại. Thơ chặng đường này tập trung biểu hiện những tình cảm, tư tưởng lớn, bao trùm đời sống tinh thần của con người thời đại chống Mỹ. Cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ đã đặt dân tộc ta trước những thử thách lớn cần vượt qua. Đứng trước vận nước có lúc ngàn cân treo sợi tóc nên cả nước chung tay hòa lại làm một cùng chung sức, chung lòng đấu tranh chống kẻ thù xâm lược.
Gắn bó sâu sắc với vận mệnh chung của đất nước, thơ kháng chiến chống Mỹ trở thành tiếng nói chung của cộng đồng dân tộc cùng chung một ý chí, một ngòi bút phục vụ kháng chiến. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Chủ nghĩa yêu nước là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong tiến trình văn học Việt Nam. Cùng chung nguồn mạch ấy, thơ kháng chiến chống Mỹ cứu nước thể hiện một chủ nghĩa yêu nước mạnh mẽ và sắc nét. Đó vừa là sự kế thừa của chủ nghĩa yêu nước truyền thống, vừa được bồi đắp những phẩm chất, nhận thức, hành động mới trong những năm kháng chiến gian lao: “Trong từng giây suy nghĩ Chúng tôi đều đánh Mỹ Vì Hà Nội, vì Việt Nam Vì một ánh trăng xã hội chủ nghĩa đang rằm Soi sáng thành Thăng Long, mặt nàng Kiều lấp lánh ” (Lê Anh Xuân) Tình yêu Tổ quốc đã trở thành một nguồn đề tài lớn bao trùm hầu khắp trong sáng tác của các nhà thơ.
Trước hiện thực của đời sống cách mạng và kháng chiến, các nhà thơ đã chắt lọc vào trong các trang thơ với niềm tự hào về một Việt Nam anh dũng, kiên cường: “Sống vững chãi bốn nghìn năm sừng sững Lưng đeo gươm tay mềm mại bút hoa Trong và thật, sáng hai bờ suy tưởng Sống hiên ngang mà nhân ái chan hòa” (Huy Cận). Đặc biệt thơ thời kì này cũng rất coi trọng Tổ quốc trong cái nhìn theo bề sâu văn hóa, lịch sử và bề rộng của nhân loại. Đây cũng chính là một nguồn lực tinh thần lớn cổ động tình yêu nước và ý chí kiên cường đấu tranh chống giặc Mỹ của dân tộc Việt Nam: “Hỡi những anh hùng ngàn năm dựng nước/Hai Bà Trưng, Lý Thường Kiệt, Quang Trung/Tất cả hôm nay xuất trận trùng trùng/Lớp lớp anh hùng tràn như sóng cuộn/Trương Định cũng vượt Trường Sơn về đây, bóng che Nhà Hát Lớn” (Lê Anh Xuân). Hơn lúc nào hết hiện thực cách mạng đã được thơ ca giai đoạn này phản ánh một cách sâu đậm, từ những sự kiện lịch sử lớn lao đến những con người bình dị nhưng luôn chắc tay súng đánh giặc hay hậu phương vững vàng - điểm tựa cho tiền tuyến khói lửa.
Chính hiện thực cách mạng đã trở thành nguồn đề tài phong phú trong thơ.“Mỗi tác giả đã khai thác một khía cạnh khác nhau của cuộc sống, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 nhưng nhìn chung họ đã nhìn ra chất thơ ẩn giấu trong những chi tiết rậm rạp của cuộc sống trong những tháng ngày ác liệt của cuộc chiến tranh” [1, tr. Qua những gian khổ, những hy sinh trong kháng chiến đã hun đúc nên những phẩm chất mới trong văn học. Trong khói lửa, bom đạn của cuộc kháng chiến, ý thức trách nhiệm công dân đối với đất nước của người nghệ sĩ nói riêng và của con người Việt Nam nói chung được đề cao. Chính vì vậy thơ ca kháng chiến chống Mỹ đã tập trung vào nhiệm vụ cứu nước, đề cao những phẩm chất anh hùng của những con người: “Giản dị và bình tâm/Không ai nhớ mặt đặt tên/Nhưng họ đã làm ra đất nước” (Nguyễn Khoa Điềm).
Các nhà thơ - những người chiến sĩ trên mặt trận chiến đấu và mặt trận văn hóa tư tưởng luôn theo sát từng nhiệm vụ cách mạng, phản ánh những chặng đường cách mạng gian khổ nhưng cũng đầy vẻ vang của dân tộc. Họ đã dấn thân vào kháng chiến với ý thức trách nhiệm của người công dân trong thời đại mới. Những tác phẩm xuất sắc ngợi ca chủ nghĩa anh hùng cách mạng, hình tượng con người Việt Nam trong kháng chiến chiếm vị trí chủ thể trong văn học. Hòa mình trong cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc, trở thành người tuyên truyền viên tích cực cho cách mạng, thơ kháng chiến chống Mỹ đã mang đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn: Cuộc kháng chiến của dân tộc đã khiến cho người cầm bút nhìn nhận hiện thực cách mạng không phải bằng cái nhìn và nhận thức mang tính cá nhân mà đó phải là của lịch sử, dân tộc, thời đại.
Với cái nhìn mang tính sử thi như thế, người nghệ sĩ đã xây dựng được những hình tượng kì vĩ của một dân tộc anh hùng. Họ đã xây dựng được những con người mang tinh hoa, cốt cách dân tộc Việt Nam. Trong gian lao và trong hy sinh, dân tộc Việt Nam vẫn vững niềm tin vào ngày mai tươi sáng. Đó trở thành nguồn cảm hứng chủ đạo trong nhiều trang thơ.
Đây cũng chính là sự vận động của hình tượng thơ theo quy luật luôn từ hiện tại vươn tới tương lai, vươn tới niềm vui chiến thắng. Thơ ca chống Mỹ đã thể hiện được sức mạnh to lớn, phẩm chất kiên cường và những hy sinh, mất mát của dân tộc Việt Nam trong kháng chiến. Chặng đường thơ này đã đáp ứng được những yêu cầu của thời đại cách mạng và có nhiều đóng góp trong sự phát triển của một nền thơ ca Việt Nam hiện đại. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Thế hệ nhà thơ chống Mỹ Trong tiến trình phát triển của thơ Việt Nam hiện đại, thơ kháng chiến chống Mỹ đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của mình, góp một tiếng nói không nhỏ trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Đồng thời cũng là một gam màu đậm đặc, sắc nét trong bức tranh muôn màu của thi ca Việt Nam. Có được điều đó phải kể tới sự đóng góp của đội ngũ các nhà thơ. Có thể nhận thấy thơ ca kháng chiến chống Mỹ là nơi hội tụ của một lực lượng sáng tác đông đảo với nhiều thế hệ, phong cách nhưng cùng chung một ý chí, một ngòi bút chiến đấu, tỏa sáng sức mạnh tâm hồn, vẻ đẹp trí tuệ của dân tộc Việt Nam.
Trước hiện thực cách mạng nhiều gian khổ, hy sinh đòi hỏi lòng quả cảm của con người, những trang thơ hừng hực khí thế chiến đấu, luôn lạc quan tin tưởng vào ngày mai tươi sáng trở thành một thứ vũ khí quan trọng tham gia trong cuộc chiến tranh vệ quốc. Các nhà thơ vừa chắc tay súng chiến đấu vừa chắc tay viết. Hàng loạt tác phẩm thơ xuất sắc ra đời trong mưa bom, bão đạn là một minh chứng cho sự phát triển vượt bậc của thơ ca Việt Nam hiện đại. Trước hết, là sự đóng góp không nhỏ của thế hệ các nhà thơ xuất hiện từ trước 1945.
Trong đội ngũ sáng tác đó phải kể tới những tác giả tiêu biểu như Tố Hữu, Xuân Diệu, Chế Lan Viên. Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Tế Hanh… với hàng loạt những tác phẩm xuất sắc khẳng định sức sáng tạo bền bỉ và sự phát triển theo nhận thức mới với những thành công lớn trên con đường sáng tác của họ. Hai tập thơ Ra trận (1962 - 1971), Máu và hoa (1972-1977) của Tố Hữu ra đời trong những tháng ngày cả nước cùng chung chiến hào, trong âm vang khí thế quyết liệt của cuộc kháng chiến. Những vần thơ mang đậm chất hiện thực nhưng vẫn lấp lánh ánh sáng lạc quan của chủ nghĩa anh hùng cách mạng.
Đồng thời, đây còn là những trang thơ tỏa sáng niềm vui, niềm tự hào về một dân tộc vượt lên những đau thương, mất mát giành lại độc lập tự do. Đặc biệt, với các nhà thơ lãng mạn trước 1945 đã có một sự thay đổi lớn, họ nhanh chóng hòa mình trong cuộc kháng chiến của nhân dân cần lao và sẵn sàng bộc bạch những cảm xúc chân thành, sự trộn hòa của mình với nhân dân, đất nước:“Tôi cùng xương thịt với nhân dân của tôi/Cùng đổ mồ hôi cùng sôi giọt máu/Tôi sống với cuộc đời chiến đấu/Của triệu người yêu dấu cần lao”(Xuân Diệu) Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Bên cạnh đó là thế hệ các nhà thơ kháng chiến chống Pháp như Chính Hữu, Nguyễn Đình Thi, Hoàng Trung Thông… Họ đã đem tới thơ kháng chiến chống Mỹ một mạch nguồn sáng tác được hun đúc từ trong những năm kháng chiến chống Pháp. Chính vì vậy, các tác phẩm của các nhà thơ đã đạt tới độ chín cả về hình thức, lẫn nội dung, là một bản tình ca hùng tráng ca ngợi cuộc chiến đấu cứu nước vĩ đại của dân tộc. Trong số các nhà thơ đó phải kể tới nhà thơ Nguyễn Đình Thi - là một người nghệ sĩ đầy tài năng, luôn đi tiên phong và có nhiều đổi mới trên con đường sáng tác văn chương, góp phần không nhỏ vào sự đổi mới của thơ ca hiện đại Việt Nam.