Chương I: Thơ Mai Văn Phấn trong dòng chảy thơ đương đại. Chương II: Cảm quan thẩm mỹ và cảm hứng hiện sinh trong thơ Mai Văn Phấn. Chương III: Những độc đáo về nghệ thuật trong thơ Mai Văn Phấn. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG I: THƠ MAI VĂN PHẤN TRONG NG CHẢY THƠ ĐƢƠNG ĐẠI 1 1 Quá t nh đ i m i thơ đƣơng đ i: Khi bàn luận về sáng tạo nghệ thuật và cá tính của người nghệ sĩ, nhà văn Nguyễn Tuân đã cho rằng: “Là người sống lỗi lạc, sống một cách đặc biệt không giống ai và không cho ai bắt chước mình.
Chết là mang cả cái bản chính đi chứ không để lại một bản sao nào cả”. Lời phát biểu của Nguyễn Tuân đã nêu lên một quy luật tất yếu của sáng tạo văn học và nghệ thuật, luôn luôn độc đáo, luôn luôn tạo sự khác biệt và biết làm mới mình. Nhìn lại cả một chặng đường dài của văn học, ta nhận thấy một cuộc lột xác gay gắt từ cái ta của thơ cũ sang cái tôi nhỏ bé, mỏng manh của Thơ mới, rồi lại từ những âu sầu, bi ai của thơ lãng mạn sang âm hưởng hào hùng, bi tráng của một thời đại mà cả dân tộc đứng lên chống giặc ngoại xâm, bảo vệ đất nước. Mỗi một thời kì văn học nói chung và thơ ca nói riêng lại đặt ra yêu cầu tự làm mới mình để phù hợp với hoàn cảnh của thời đại và tạo nên những cá tính riêng độc đáo.
Bước ra khỏi cuộc chiến tranh trường kì, bên cạnh những dư âm hào hùng của cuộc chiến thắng, các nhà thơ cũng tự xoay mình, nhìn lại những đau thương, mất mát mà cả dân tộc đang phải gánh chịu. Đứng trong tâm thế của kẻ thắng trận nhưng vẫn còn đó là những hoang tàn, đổ nát của quê hương, là những đau thương của người mẹ “khóc vì những đứa con, lần lượt ra đi mãi mãi”, là những thiếu thốn, nghèo đói. Tổ quốc hôm nay Tuy gọi sống hoà bình Nhưng mới chỉ là trang thứ nhất Chúng ta còn muôn việc rối tinh 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Bởi vậy, thơ ca giai đoạn sau 1975 mà đặc biệt là sau công cuộc đổi mới đã có nhiều bước chuyển mình.
Khác với thơ trước 1975, các nhà thơ tập trung hơn vào các giá trị thẩm mĩ của thơ. Chiến tranh không chỉ được nhìn từ mặt trước, trong vẻ hào hùng, tráng lệ mà còn được nhìn từ phía sau, từ những nỗi đau trĩu nặng và bao vết thương nhức nhối khó lành. Từ thời điểm hiện tại, nhà thơ có cái nhìn sâu xa về đất nước, về lịch sử oai hùng nhưng cũng không ít những đau thương, bất hạnh. Ý thức nói về bi kịch nhiều hơn đã khiến thơ ít dần giọng điệu ca tụng dễ dãi mà chìm vào chiều sâu suy ngẫm của nhà thơ về nhân tình thế thái.
Cùng viết về đất nước nhưng đã vơi dần những hân hoan, ngợi ca: Việt Nam đất nước ta ơi Mênh mông biển lúa đâu trời đẹp hơn! (Việt Nam quê hương ta - Nguyễn Đình Thi) Mà thay vào đó là những ngẫm ngợi của một người “nhìn từ xa. Tổ quốc”: Thời hậu chiến ta vẫn người trong cuộc xứ sở phì nhiêu sao thật lắm ăn mày? (Nhìn từ xa. Tổ Quốc - Nguyễn Duy) Nếu như thơ trước 1975, các nhà thơ vẫn còn e ngại, dè dặt mỗi khi viết về những nỗi buồn thì bước sang những năm đầu của thập kỉ 80, họ lại nói nhiều hơn về nỗi buồn nhân sinh, những cảm nhận của cái tôi trước sự xoay vần nghiệt ngã của thực tại. Cắt nghĩa về thực trạng này, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp trong bài viết Thơ Việt Nam sau 1975 - diện mạo và khuynh hướng phát triển đã đưa ra hai lí do lí giải: “thứ nhất, đó là nỗi buồn 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xuất phát từ thời thế: sự khủng hoảng về niềm tin, sự bất an trước thời cuộc; thứ hai, trong nền kinh tế thị trường, quan hệ người trở nên lỏng lẻo, con người vừa phải sống trong nhiều mối quan hệ hơn nhưng cũng cô đơn hơn” [25; tr.
Dòng thơ cách tân sau 1975 cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc từ chủ nghĩa tượng trưng và chủ nghĩa siêu thực phương Tây. Các nhà thơ đã đưa những yếu tố siêu thực, phi lý, phí tuyến tính của thơ hậu hiện đại phương Tây vào những bài thơ, bộc lộ những mảng khuất lấp của đời sống, những vùng mờ của tâm linh. Cái tôi không chỉ được tìm hiểu trong mối quan hệ với hiện thực, sự tương tác giữa cá nhân và hoàn cảnh mà còn được tìm hiểu trong cấu trúc quan hệ với chính nó. Thơ đi sâu vào tính độc đáo của thân phận, nhấn mạnh tính chủ thể hơn là khách thể.
Nhà thơ không nhìn con người như là một sinh linh bé bỏng giữa vũ trụ mà coi đó chính là một tiểu vũ trụ, trung tâm của cái vô cùng. Tại đây, các nhà thơ đề cao lối viết tự động, có ý thức chống lại các quy tắc sẵn có trong thơ, khước từ sự có mặt của tư duy duy lý trong nghệ thuật. Nguyễn Bình Phương đã nói về những điều mơ hồ, rối rắm trong lòng người bằng những câu thơ rối rắm, mơ hồ: Tiếng nói của em màu lam chuyển dần sang màu lục Và cuốn lên một cái cây chưa tỉnh táo Cuốn lên những quả chuông reo vang trận mưa rào Ngân nga giọng của trăng sao (Em vào hoa) Đoạn thơ trên không tuân thủ trật tự cấu trúc cú pháp thông thường với cách tổ chức ngôn từ lạ, hình ảnh chuyển hoá liên tục từ trạng thái này sang trạng thái khác. Tuy nhiên, không phải nhà thơ nào sử dụng lối viết tự động để đi sâu vào thế giới tâm linh cũng được người đọc tiếp nhận.
Thậm chí 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiều nhà phê bình đã lển tiếng phủ nhận và cho đây là những vần thơ rối rắm và vô nghĩa. Song, đây là những cách tân mới mẻ và cần được tôn trọng. Song song với những thay đổi về nội dung, hình thức thơ cũng có nhiều biến đổi linh hoạt để phù hợp với yêu cầu của nội dung. Các thể thơ truyền thống như lục bát, năm chữ, bảy chữ không còn ở dạng nguyên bản mà đã có sự biến thiên đáng kể về cấu trúc, nhịp điệu.
Tính điệu nói được gia tăng và cấu trúc thể loại dựa vào nhịp nhiều hơn vần. Tính hiện đại trong thơ gắn liền với sự hiện diện mang tính áp đảo của thơ tự do và thơ văn xuôi so với các thể thơ khác. Đứng trước những thay đổi lớn của văn học, thơ vừa tìm cách níu giữ những yếu tố hạt nhân mang tính thể loại, vừa mở rộng, biến đổi chính nó để thích ứng với yêu cầu và điều kiện môi trường văn hoá mới. Thực tế phản ánh rằng thơ hiện đại khó nhớ và khó thuộc hơn rất nhiều so với thơ ca giai đoạn trước.
Không còn xuất hiện nhiều câu thơ mang tính vần điệu véo von mà thay vào đó là những câu thơ có phần khó hiểu, được viết theo lối viết tự động. Thơ hiện đại thường tập trung vào tổ chức cấu trúc chỉnh thể, xây dựng hàng chuỗi biểu tượng và các biểu tượng này đôi khi không dễ nhận ra bằng cảm xúc và tư duy nghệ thuật thông thường. Các hình ảnh, hình tượng này đòi hỏi người đọc phải giàu trải nghiệm và khả năng tiếp nhận cái siêu nghiệm trong thơ. Đặc biệt, khi thơ cách tân sau 1975 có xu hướng đi sâu vào cái bản thể và coi con người như một tiểu vũ trụ cần khám phá.
Chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng, siêu thực phương Tây, các nhà thơ không còn thuyết minh, giải thích nhiều mà để người đọc tự khám phá ý nghĩa nhân sinh ẩn sau cấu trúc thi phẩm. Nhà phê bình Nguyễn Thanh Tâm đã cho rằng quá trình giải mã thơ đương đại cũng chính là quá trình khai phá bản thân mình. Bởi vậy, người đọc phải bằng trải nghiệm của bản thân để tự tìm tòi và lí giải những phức tạp trong thể thơ và cấu trúc thi phẩm. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lao động thơ trước hết là lao động chữ nghĩa.
Chính những con chữ, qua cấu trúc nghệ thuật của nhà thơ sẽ cho ta hiểu được chiều sâu và sự vang ngân của tình ý, giai điệu và tư tưởng nghệ thuật của họ. Vì vậy, sự đổi mới trong thơ bao giờ cũng là sự đổi mới đồng bộ giữa cái nhìn nghệ thuật sâu sắc và ngôn ngữ thơ. Nhìn chung, ngôn ngữ thơ sau 1975 không còn êm mượt, réo rắt, véo von như thơ ca 1945 – 1975 mà trúc trắc hơn, phong phú hơn và giọng điệu cũng đa dạng hơn. Thơ đi sâu vào cá nhân, hoà nhập vào cuộc sống thường ngày nên các nhà thơ có ý thức đưa thứ ngôn ngữ giản dị, đời thường vào trong thơ.
Bên cạnh đó, trong dòng thơ cách tân sau 1975, các nhà thơ đã mạnh bạo đưa vào trong thơ những ngôn ngữ đậm chất siêu thực. Điểm qua sáng tác của hầu hết các cây bút như Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Bình Phương, Mai Văn Phấn,. người đọc đều nhận thấy những dòng ngôn ngữ mới lạ, từ ngữ được tỉnh lược tối đa để gia tăng tính biểu đạt cho ngôn ngữ, buộc người đọc phải tư duy khi tiếp nhận thơ. Đặc biệt, sự xuất hiện của nhóm Dòng chữ (đối ngược với nhóm Dòng nghĩa) cùng một số thi phẩm ở cuối thập niên 80 của thế kỉ XX như Ngựa biển, Bóng chữ.
đã nhận được nhiều quan tâm của công chúng. Với tư tưởng làm thơ trước hết là làm chữ, những sáng tác của họ là một trong những mũi nhọn đột phá vào quan niệm thơ truyền thống. Nhóm chủ trương đi tìm một thứ ngôn ngữ mới, thay thế cho những ngôn ngữ thơ đã cũ, sáo mòn, đơn điệu, đưa ngôn ngữ thơ về mới bản thể tự nhiên. Họ muốn làm tươi trẻ, hồi sinh lại những con chữ bằng cách trả nó về với hình thức, sự khơi gợi và ám ảnh ngữ âm ban đầu.
Ngôn từ phải được xem như một đối tượng sáng tác, phải bộc lộ tất cả vẻ đẹp tự thân nó. Như vậy, diện mạo thơ sau 1975 đã có những cách tân, thay đổi mạnh bạo cả về nội dung và nghệ thuật. Bên cạnh những nhà thơ chống Mỹ, những cây bút bước ra từ thời chiến như Trần Dần, Hoàng Cầm, Phùng Cung,. còn 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là sự xuất hiện của nhiều gương mặt trẻ như Nguyễn Quang Thiều, Mai Văn Phấn, Inrasara, Vi Thuỳ Linh, Phan Huyền Thư, Ly Hoàng Ly,.