Chương 1 THỂ THƠ LỤC BÁT VÀ SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN BÍNH 1. Thể thơ lục bát 1. Lịch sử thể loại Thơ lục bát đã có truyền thống lâu đời. Theo ý kiến chung của nhiều nhà nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa dân gian (Nguyễn Văn Hoàn - Thể lục bát từ ca dao đến Truyện Kiều; Nguyễn Xuân Kính - Thi pháp ca dao…), thể lục bát, sớm nhất, cũng chỉ xuất hiện vào cuối thế kỷ XV.
Từ đó đến nay, thể thơ này đã phát triển qua các giai đoạn: lục bát từ cuối thế kỷ XV đến trước Truyện Kiều; lục bát trong Truyện Kiều; lục bát trong Phong trào Thơ mới; lục bát đương đại. Lục bát là thể thơ cách luật đặc sắc của dân tộc, gần gũi với đời sống như hơi thở con người. Lục bát là đứa con cưng của tiếng Việt; tiếng Việt đã nuôi lớn lục bát, đồng thời chính lục bát góp phần làm cho tiếng Việt hay hơn, đẹp hơn. Từ lục bát của ca dao, đến Truyện Kiều rồi thơ hiện đại, thể thơ dân tộc này đã hiện hình một cách tài hoa, đã xác định cho mình một cấu trúc hoàn chỉnh, chuẩn mực.
Trong các thể thơ bền vững, lục bát có sức sống kỳ diệu, liên tục được bạn đọc yêu thích. Bảng thống kê tỉ lệ thơ lục bát trong số 1144 bài thơ ở Tuyển tập thơ Việt Nam 1975-2000 sẽ cho ta thấy rõ điều này: Thể thơ Lục Tự do và Thơ văn 4 5 6 7 8 (chữ) bát hợp thể xuôi Số bài 7 118 34 95 18 221 645 6 Tỉ lệ(%) 0.5 Với tỉ lệ 19% đứng thứ hai sau thơ tự do và hợp thể, thơ lục bát vẫn chứng tỏ được khả năng và sức sống lâu bền của mình. Lý giải điều này, Nguyễn Phan Cảnh cho rằng thơ lục bát mang trong mình “những đặc 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trưng dân tộc về mặt văn hóa đã nén lại trong dạng dân gian để tồn tại” [22;188-198]. So với các thể thơ khác, thể lục bát - hồn phách của dân tộc Việt, với sự phối hợp hài hòa giữa dòng 6 chữ và dòng 8 chữ, cùng với nhịp điệu mềm mại và cách phối vần lưng đặc trưng của nền văn hóa Á Đông đã sống mạnh mẽ cùng với nhiều thế hệ Việt Nam từ thuở khai sinh đến nay (bắt đầu từ cuối thế kỷ XV, khi nó được sinh ra cùng với người anh em song thất lục bát).
Sự dung dị, mềm mại và khả năng dung nạp được cùng lúc nhiều nội dung đa dạng của đời sống đã khiến cho thể thơ này có sức sống trường tồn. Ngay từ cấu trúc âm luật sáu - tám nhẹ nhàng, mượt mà, giản dị, hài hoà, dễ phối thanh, thể lục bát vốn dĩ đã rất gần gũi lối nói của người dân quê, dễ nghe, dễ nhớ, phù hợp với cảm xúc, lối sống của con người Việt Nam ta. Thêm nữa, thể lục bát lại có khả năng biến hoá linh hoạt chứ không khô cứng. Nó có thể duy trì hình thức chuẩn mực cổ điển, có thể trở về với dân gian hoặc tiến lên theo thi pháp hiện đại.
Trên bình diện thưởng thức, thơ lục bát cũng được dân ta ưa chuộng, gìn giữ. Bắt đầu từ ca dao, dân ca, được phát triển qua các truyện Nôm và đạt đến sự hoàn thiện với thiên tài Nguyễn Du, thơ lục bát vẫn được phát huy sức sống mãnh liệt của nó trong nền thi ca hiện đại Việt Nam. Do đó, lục bát là thể thơ có thế mạnh hơn cả trong việc thể hiện tâm hồn dân tộc, những nét văn hóa làng quê, đời sống và con người Việt Nam. Đặc điểm thể loại Các thể thức của lục bát được tập trung thể hiện trong một khổ gồm hai dòng với số tiếng cố định: dòng 6 tiếng (câu lục) và dòng 8 tiếng (câu bát).
Có thể xem cặp 6 tiếng + 8 tiếng là đơn vị tế bào, một chỉnh thể tối thiểu của thơ lục bát: Muốn cho biển hẹp như ao Bắc cầu đòn gánh mà trao nhân tình (Ca dao) 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Với sự tuần hoàn đều đặn của hai câu sáu - tám, thể thơ này rất thích hợp cho giọng kể lể, tâm sự, cho những nỗi niềm buồn đau thương xót, bâng khuâng nhớ nhung. Cũng như thể thơ Đường luật, thơ lục bát tuân thủ quy tắc “nhất tam ngũ bất luận, nhị tứ lục phân minh”, nghĩa là các tiếng 1,3,5 trong câu có thể tự do về thanh, nhưng các tiếng 2,4,6 thì phải theo luật chặt chẽ. Câu lục theo thứ tự tiếng 2,4,6 là bằng-trắc-bằng; câu bát theo thứ tự tiếng 2,4,6,8 là bằng-trắc- bằng-bằng: Trăm năm trong cõi người ta Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau (Truyện Kiều - Nguyễn Du) Về vần, cách gieo vần phổ biến là vần bằng, vừa gieo vần chân, vừa gieo vần lưng. Tiếng cuối của câu lục hiệp vần với tiếng thứ 6 của câu bát, tiếng thứ 8 của câu bát lại hiệp vần với tiếng 6 của câu lục tiếp theo.
Chính sự đắp đổi đều đặn của hai phép gieo vần chân - lưng đã làm cho thơ lục bát có nhịp điệu uyển chuyển nhịp nhàng. Sự chuyển đổi thanh điệu và khuôn âm của hai chữ mang vần ở câu bát đã làm cho hệ thống vần của thơ lục bát luôn chuyển hóa và thông thoáng, rất tự do và dễ liên kết. Nếu lục bát dân gian có xu hướng tự do hóa mình bằng cách mở rộng dung lượng câu và thay đổi cách gieo vần thì lục bát Truyện Kiều lại ổn định số lượng câu chữ và cách gieo vần, nhưng lại tự do hóa mình bằng cách ngắt nhịp trong nội bộ câu. Rất nhiều câu thơ Truyện Kiều nếu đem đặt các dòng thơ theo nhịp thì sẽ thấy hệt như những câu thơ tự do hiện đại : Hỏi tên Rằng Mã Giám sinh Hỏi quê Rằng Huyện Lâm Thanh Cũng gần 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thơ lục bát luôn uyển chuyển nhịp nhàng một cách ổn định, đồng thời vẫn dễ co thắt, dễ duỗi dài.
Tính đàn hồi này đã làm giàu có thêm khả năng diễn tả của thơ lục bát mà các thể thơ khác khó sánh kịp. Thế nhưng đôi khi tiếng thứ hai của câu lục hay câu bát có thể tự do, có thể chuyển sang thanh trắc; hoặc là câu lục giữ nguyên, còn câu bát lại theo thứ tự trắc-bằng-trắc-bằng, người ta gọi là lục bát biến thể: - Có xáo thì xáo nước trong Đừng xáo nước đục đau lòng cò con - Con cò lặn lội bờ sông Gánh gạo nuôi chồng tiếng khóc nỉ non (Ca dao) Về cách gieo vần, trong thơ lục bát có hai loại là vần chính và vần thông. Vần chính gọi là vần ‘giàu’ hoặc vần ‘sát’ gồm những tiếng theo một khuôn âm như ao với sao, mờ với tơ, tơ với chờ: Đêm qua ra đứng bờ ao Trông cá cá lặn, trông sao sao mờ Buồn trông con nhện giăng tơ Nhện ơi nhện hỡi, nhện chờ mối ai (Ca dao) Vần thông còn gọi là vần ‘nghèo’ hoặc vần ‘gượng’ gồm những tiếng hợp nhau về thanh nhưng chỉ tương tự với nhau về âm, như đình với cành, sen với xin: Hôm qua tát nước đầu đình Bỏ quên cái áo trên cành hoa sen Em được thì cho anh xin Hay là em để làm tin trong nhà (Ca dao) 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Về luật phối thanh, các tiếng chẵn 2 và 6 là thanh bằng, đối nhau qua thanh trắc (4), câu bát có thêm một nhịp bằng nhưng bằng (6) và bằng (8) phải đối nhau về âm vực trầm (thanh huyền), bổng (thanh ngang). Về đối, thơ lục bát không quy định nhất thiết phải có đối.
Tuy vậy, đặc trưng phổ biến của lục bát lại là tiểu đối và là đối thanh trong hai tiếng thứ tư hoặc thứ sáu của câu bát với tiếng thứ tám của câu đó. Nếu tiếng này mang thanh huyền thì tiếng kia bắt buộc là thanh ngang và ngược lại. Có khi đối ý, có khi lại đối cả ý và thanh. Về nhịp, lục bát thường ngắt nhịp chẵn, mỗi nhịp 2 tiếng nhưng có thể gặp lối ngắt nhịp lẻ và xen kẽ nhịp chẵn / lẻ tùy theo nội dung cảm xúc; ví dụ, nhịp chẵn 4/2 và 2/2/4: Trời mưa ướt bụi/ướt bờ Ướt cây/ướt lá/ai ngờ ướt em (Ca dao) hay nhịp lẻ 3/3 trong câu lục: Người quốc sắc/kẻ thiên tài Tình trong như đã, mặt ngoài còn e (Truyện Kiều) Có một số biến thể khác trong cấu trúc của thể lục bát: - Thanh bằng ở tiếng thứ 2 đổi thành thanh trắc.
Thanh trắc ở tiếng thứ 4 đổi thành thanh bằng (ít gặp). - Gieo vần câu bát ở tiếng thứ tư (có khi là tiếng thứ 2). Tiếng thứ tư này vốn mang thanh trắc phải chuyển thành thanh bằng (trầm). - Câu thơ không phải là 6/8 mà có thể thêm hoặc bớt một số tiếng.
Lục bát được nghiên cứu từ rất sớm, ít nhất từ đầu thế kỷ XX trong các công trình nghiên cứu của Dương Quảng Hàm, Hoa Bằng, Đặng Việt Thanh, Nguyễn Văn Hoàn, Nguyễn Lân, Nguyễn Hồng Phong, Hoàng Xuân Hãn, Lê Trí Viễn, Phương Lựu, Trần Đình Sử… Hầu hết các tác giả đều thống nhất: thơ lục bát có ngọn nguồn từ văn học dân gian (ca dao, tục ngữ, thành ngữ) và 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tác phẩm thơ lục bát cổ nhất (Nghĩ hộ tám giáp giải thưởng hát ả đào của Lê Đức Mao) là khoảng thế kỷ XV. Nó là “lối văn riêng của ta mà Tàu không có”, “phát nguyên bởi ca dao phương ngôn, ngạn ngữ đời cổ”, là “thể văn tuyệt diệu của ta”, là “thể thơ quen thuộc của dân tộc mang cốt cách thuần túy Việt Nam”[67;123]. Riêng Nguyễn Xuân Kính lại có quan điểm: “Ở văn học người Hán của Trung Quốc không có thể lục bát. Trong lịch sử văn học Việt Nam, lục bát có vai trò đặc biệt và có sức sống mạnh mẽ”[43;215].
Lục bát được phát triển qua nhiều giai đoạn khác nhau. Thơ lục bát ở giai đoạn cuối thế kỉ XV đến trước Truyện Kiều còn trong tình trạng chưa hoàn chỉnh, hình hài chưa cụ thể, còn xô bồ, tự do và có đôi chút lỏng lẻo. Chức năng riêng của thể loại chưa được xác định, nó được dùng theo ngẫu hứng, tự nhiên. Đến giai đoạn sau, Truyện Kiều của Nguyễn Du đã đánh dấu son cho sự mẫu mực, cổ điển của thể loại lục bát.
Hai yếu tố gieo vần và phối điệu đã đạt tới sự thống nhất, ổn định. Câu thơ đã xuất hiện hình thức đối. Do có đối nên sự diễn ý thơ đã có thêm khả năng mới, dòng thơ 6 hoặc 8 âm tiết được nhận thức như một tổ hợp hai đơn vị mới, mỗi đơn vị gồm 3 hoặc 4 âm tiết.