Đặc điểm nhiễm khuẩn sơ sinh non tháng và một số yếu tố ảnh hưởng kết quả điều trị tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương

Luận văn bác sĩ nội trú: Đặc điểm nhiễm khuẩn sơ sinh non tháng tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương

• Tác giả: Triệu Thị Diệu Linh
• Người hướng dẫn: TS. Lê Minh Trác
• Trường học: Trường Đại học Y Dược - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nhi khoa
• Đề tài: Đặc điểm nhiễm khuẩn sơ sinh non tháng và một số yếu tố ảnh hưởng kết quả điều trị tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương
• Loại tài liệu: Luận văn tốt nghiệp bác sĩ nội trú
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về nhiễm khuẩn sơ sinh non tháng tại bệnh viện

Nhiễm khuẩn sơ sinh là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ đẻ non. Hệ miễn dịch chưa hoàn thiện khiến trẻ sinh non rất dễ bị vi khuẩn xâm nhập. Hàng rào da và niêm mạc mỏng manh làm suy giảm khả năng tự bảo vệ. Trẻ sinh non thường phải can thiệp nhiều thủ thuật xâm lấn trong hồi sức. Đặt nội khí quản và đặt catheter tĩnh mạch kéo dài làm tăng nguy cơ nhiễm trùng. Nghiên cứu tại Trung tâm Sơ sinh thuộc Bệnh viện Phụ sản Trung ương ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh rất đáng báo động. Nhóm trẻ này đòi hỏi quy trình chăm sóc đặc biệt và theo dõi sát sao. Nhiễm trùng được chia thành hai nhóm chính gồm khởi phát sớm và khởi phát muộn. Nhiễm trùng sớm xảy ra trong vòng 72 giờ đầu sau sinh, thường liên quan đến vi khuẩn từ mẹ truyền sang. Nhiễm trùng muộn xuất hiện sau 72 giờ, chủ yếu bắt nguồn từ môi trường bệnh viện và các dụng cụ y tế. Việc nhận diện mầm bệnh sớm giúp giảm thiểu tỷ lệ biến chứng nặng. Các bác sĩ cần đánh giá toàn diện cả tiền sử sản khoa lẫn dấu hiệu lâm sàng. Can thiệp đúng thời điểm mang lại cơ hội sống sót cao hơn cho trẻ nhẹ cân.

1.1. Phân loại nhiễm khuẩn sơ sinh sớm và muộn

Nhiễm khuẩn sơ sinh được phân định rõ ràng dựa trên mốc thời gian xuất hiện triệu chứng. Nhiễm khuẩn sớm xuất hiện trước 72 giờ tuổi. Căn nguyên lây nhiễm thường phát sinh từ đường sinh dục của mẹ qua ối vỡ hoặc trong chuyển dạ. Vi khuẩn thường gặp gồm liên cầu nhóm B, E. coli và Listeria. Ngược lại, nhiễm khuẩn muộn bùng phát sau 72 giờ tuổi ở trẻ nằm viện. Tác nhân chủ yếu lây truyền qua bàn tay chăm sóc, dụng cụ y tế hoặc môi trường xung quanh. Tụ cầu vàng, tụ cầu coagulase âm tính và trực khuẩn Gram âm chiếm tỷ lệ cao trong nhóm này. Trẻ sinh càng non tháng thì nguy cơ mắc bệnh khởi phát muộn càng gia tăng. Sự phân loại chính xác giúp định hướng lựa chọn phác đồ điều trị ban đầu hiệu quả.

1.2. Yếu tố nguy cơ cao ở trẻ sinh non tháng

Trẻ sinh non đối mặt với hàng loạt yếu tố nguy cơ nội tại và ngoại cảnh. Tuổi thai càng thấp thì miễn dịch dịch thể và tế bào càng suy yếu. Lượng kháng thể IgG truyền từ mẹ sang thai nhi chủ yếu diễn ra trong ba tháng cuối. Trẻ chào đời trước tuần 37 bị thiếu hụt lượng kháng thể bảo vệ này. Bên cạnh đó, các yếu tố từ phía sản phụ ảnh hưởng trực tiếp đến trẻ. Vỡ ối sớm trên 18 giờ tạo điều kiện cho vi khuẩn ngược dòng xâm nhập buồng ối. Người mẹ sốt trước sinh hoặc viêm màng ối làm gia tăng tỷ lệ nhiễm trùng chu sinh. Ngoài ra, việc nằm lồng ấp dài ngày và can thiệp thở máy cũng là nguy cơ lớn. Kiểm soát nhiễm khuẩn là yêu cầu sống còn.

II. Đặc điểm lâm sàng cận lâm sàng nhiễm khuẩn sơ sinh non tháng

Dấu hiệu lâm sàng của nhiễm trùng ở trẻ sinh non thường kín đáo và không điển hình. Thân nhiệt có thể hạ thay vì sốt cao. Nhịp thở nhanh, cơn ngừng thở, bú kém hoặc chướng bụng là các biểu hiện thường thấy. Số liệu thực tế tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương trên 158 bệnh nhi cho thấy sự biến đổi cận lâm sàng rất rõ nét. Tỷ lệ trẻ bị toan máu chiếm tới 86,1%. Đáng chú ý, nhóm nhiễm khuẩn muộn có tỷ lệ toan máu lên đến 88,2%. Chỉ số kiềm dư BE giảm ở 10,1% trường hợp, xuất hiện nhiều hơn ở nhóm nhiễm khuẩn sớm. Về huyết học, số lượng bạch cầu tăng chiếm 28,5% và giảm chiếm 10,1%. Hiện tượng tăng bạch cầu đa nhân trung tính đạt 24,1%. Tình trạng giảm tiểu cầu ghi nhận ở 12,7% bệnh nhi, cảnh báo nguy cơ xuất huyết và nhiễm trùng huyết nặng. Ngoài ra, 25,9% trẻ có biểu hiện thiếu máu phối hợp. Protein phản ứng C (CRP) tăng trên 10 mg/L ở 55,7% số ca nghiên cứu. Sự kết hợp giữa các dấu hiệu sinh hóa và lâm sàng là căn cứ quan trọng giúp bác sĩ đưa ra quyết định xử trí nhanh chóng.

2.1. Biểu hiện cận lâm sàng huyết học và sinh hóa

Xét nghiệm cận lâm sàng là chìa khóa then chốt trong định hướng bệnh lý. Kết quả nghiên cứu tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương chỉ ra rối loạn sinh hóa đa dạng. Nồng độ glucose máu tăng xuất hiện ở 19,6% trẻ, trong khi hạ đường huyết chiếm 4,4%. Tình trạng hạ natri máu xảy ra ở 22,8% các trường hợp mắc bệnh. Chỉ số viêm CRP có giá trị tiên lượng rất cao. Khoảng 55,7% trẻ có nồng độ CRP vượt ngưỡng 10 mg/L. Mức tăng CRP tương đồng giữa nhóm khởi phát sớm và muộn. Tình trạng toan máu phản ánh suy tuần hoàn và giảm tưới máu tổ chức nghiêm trọng. Sự thay đổi chỉ số khí máu đòi hỏi can thiệp hồi sức tích cực để duy trì cân bằng nội môi. Bác sĩ cần xét nghiệm định kỳ mỗi 12 đến 24 giờ.

2.2. Biến đổi dịch não tủy và nguy cơ viêm màng não

Nhiễm khuẩn sơ sinh có nguy cơ cao lan truyền vào hệ thần kinh trung ương. Tổn thương hàng rào máu não ở trẻ non tháng diễn ra nhanh chóng. Phân tích dịch não tủy cung cấp bằng chứng chẩn đoán viêm màng não mủ. Số liệu nghiên cứu ghi nhận nồng độ protein dịch não tủy trung bình đạt 107,2 mg/dL. Có 46,9% trường hợp bệnh nhi có hiện tượng tăng nồng độ protein. Tế bào dịch não tủy có trung vị 20 tế bào/mm3 và 56,3% số ca có tăng số lượng tế bào. Nồng độ glucose dịch não tủy giảm chiếm 3,2%. Kết quả cấy dịch não tủy âm tính ở toàn bộ 100% các mẫu. Điều này phản ánh ảnh hưởng từ việc dùng kháng sinh sớm hoặc mật độ vi khuẩn thấp. Bác sĩ không được chủ quan dù cấy âm tính.

III. Phương pháp điều trị nhiễm khuẩn sơ sinh non tháng chuẩn y khoa

Nguyên tắc điều trị nhiễm khuẩn sơ sinh phụ thuộc vào mức độ lâm sàng và thời điểm mắc bệnh. Bệnh nhi có triệu chứng rõ ràng cần dùng kháng sinh ngay lập tức mà không phải chờ xét nghiệm. Nếu biểu hiện chưa điển hình, nhân viên y tế cần đánh giá yếu tố nguy cơ và làm xét nghiệm mỗi 12 đến 24 giờ. Phác đồ tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương ưu tiên liệu pháp kháng sinh phối hợp. Đối với nhiễm khuẩn sớm, phác đồ chuẩn kết hợp nhóm Beta-lactam cùng Aminoside. Penicillin hoặc Ampicillin phối hợp Gentamicin hay Amikacin thường được chỉ định ban đầu. Trường hợp mẹ từng dùng kháng sinh hoặc nghi ngờ vi khuẩn Gram âm kháng thuốc như E. coli, bác sĩ sẽ chuyển sang Ceftriaxone, Cefotaxime hoặc Imipenem kết hợp Aminoside. Đối với nhiễm khuẩn muộn nghi do tụ cầu, phác đồ ba loại thuốc gồm Cephalosporin thế hệ 3, Vancomycin và Aminoside được áp dụng. Bên cạnh kháng sinh, các biện pháp điều trị hỗ trợ giữ vai trò sống còn. Duy trì thân nhiệt, hỗ trợ hô hấp qua thở máy và điều chỉnh thăng bằng kiềm toan giúp bảo vệ tạng phủ.

3.1. Phác đồ kháng sinh kinh nghiệm cho trẻ đẻ non

Lựa chọn kháng sinh kinh nghiệm phải dựa trên chủng vi sinh vật thường gặp tại cơ sở điều trị. Khi chưa có kết quả kháng sinh đồ, bác sĩ sử dụng phác đồ bao vây phổ rộng. Đối với trẻ nhiễm khuẩn sớm, liệu pháp kết hợp Ampicillin cùng Gentamicin là lựa chọn ưu tiên. Sự kết hợp này mang lại hiệu quả hiệp đồng cao trên liên cầu và trực khuẩn đường ruột. Nếu có nguy cơ vi khuẩn kháng Ampicillin, các Cephalosporin thế hệ 3 như Claforan hoặc Cefotaxime được cân nhắc thay thế. Đối với nhiễm khuẩn muộn, trực khuẩn Gram âm và tụ cầu là mục tiêu hàng đầu. Việc bổ sung Vancomycin giúp tiêu diệt hiệu quả các chủng tụ cầu kháng Methicillin. Bác sĩ cần đánh giá lại đáp ứng lâm sàng sau 48 giờ để điều chỉnh liều.

3.2. Liệu pháp hỗ trợ hồi sức và kiểm soát nội môi

Điều trị hỗ trợ đóng vai trò sống còn bên cạnh liệu pháp kháng sinh đặc hiệu. Trẻ sinh non nhiễm khuẩn thường suy sụp tuần hoàn và hô hấp rất nhanh. Bác sĩ cần duy trì đường thở thông thoáng và hỗ trợ thở máy khi có toan hô hấp. Việc hiệu chỉnh thăng bằng kiềm toan dựa trên kết quả khí máu là ưu tiên cấp bách. Tình trạng toan chuyển hóa cần xử trí bù dịch thận trọng và điều hòa tưới máu vi mạch. Kiểm soát đường huyết chặt chẽ giúp ngăn ngừa cả tăng áp lực thẩm thấu lẫn tổn thương tế bào não do hạ đường. Bù điện giải natri đúng liều lượng giúp cân bằng thể tích tuần hoàn hiệu quả. Nuôi dưỡng tĩnh mạch một phần và cung cấp sữa mẹ sớm giúp tăng cường miễn dịch đường ruột.

IV. Ứng dụng thực tiễn trong điều trị nhiễm khuẩn sơ sinh non tháng

Nghiên cứu về nhiễm trùng ở trẻ non tháng tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương mang lại nhiều giá trị thực tiễn quan trọng. Việc phát hiện sớm dựa trên các chỉ số như toan máu, biến đổi kiềm dư BE và nồng độ CRP giúp bác sĩ hạ thấp nguy cơ tử vong. Thực hành lâm sàng đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa trong lựa chọn kháng sinh ban đầu. Bác sĩ cần hạn chế tình trạng lạm dụng kháng sinh phổ rộng để tránh gia tăng tỷ lệ vi khuẩn kháng thuốc. Giám sát dịch tễ học vi sinh thường xuyên tại khoa sơ sinh là yêu cầu bức thiết. Môi trường chăm sóc vô khuẩn, quy trình rửa tay nghiêm ngặt và quản lý chặt chẽ đường truyền tĩnh mạch giúp ngăn ngừa hiệu quả nhiễm khuẩn mắc phải. Bên cạnh đó, phối hợp chặt chẽ giữa chuyên khoa Sản và chuyên khoa Nhi là nền tảng cốt lõi. Sản phụ có dấu hiệu ối vỡ sớm hoặc nhiễm trùng cần được can thiệp kháng sinh dự phòng kịp thời. Nhờ vậy, trẻ sinh non được đón nhận trong điều kiện an toàn nhất và giảm thiểu rủi ro.

4.1. Tối ưu hóa kiểm soát nhiễm khuẩn tại đơn vị sơ sinh

Kiểm soát nhiễm khuẩn bệnh viện là giải pháp căn cơ nhằm giảm tỷ lệ tử vong ở trẻ sinh non. Đội ngũ y tế cần tuân thủ nghiêm ngặt kỹ thuật rửa tay vô khuẩn trước và sau mỗi lần tiếp xúc với trẻ. Thiết bị y tế như máy thở, dây thở và lồng ấp phải được khử trùng định kỳ theo quy trình chuẩn. Thời gian đặt catheter tĩnh mạch rốn hay ngoại vi cần rút ngắn tối đa. Bác sĩ nên rút dụng cụ xâm lấn ngay khi huyết động học của bệnh nhi ổn định. Bên cạnh đó, việc cách ly các ca nhiễm vi khuẩn đa kháng thuốc giúp ngăn chặn lây nhiễm chéo. Môi trường khoa sơ sinh cần được kiểm định vi sinh thường xuyên. Chiến lược này giúp tạo lập lá chắn vững chắc cho trẻ.

4.2. Chiến lược sử dụng kháng sinh hợp lý và an toàn

Sử dụng kháng sinh an toàn và hợp lý đòi hỏi sự đánh giá liên tục trong quá trình điều trị. Sau 48 đến 72 giờ áp dụng kháng sinh kinh nghiệm, bác sĩ cần xem xét lại kết quả cấy vi sinh. Nếu kết quả cấy máu âm tính và triệu chứng lâm sàng thuyên giảm rõ rệt, việc ngừng thuốc sớm là điều cần thiết. Ngược lại, khi xác định được mầm bệnh cụ thể, bác sĩ phải chuyển ngay sang liệu pháp kháng sinh hướng đích. Việc xuống thang kháng sinh giúp hạn chế độc tính trên gan, thận và giảm thiểu nguy cơ loạn khuẩn ruột. Đội ngũ y tế cũng cần theo dõi nồng độ thuốc trong máu đối với các nhóm có độc tính cao như Aminoside hoặc Vancomycin. Thực hiện đúng chiến lược này giúp bảo vệ tối đa sức khỏe lâu dài.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu năm 2021, tỷ lệ tử vong do nhiễm khuẩn sơ sinh tại Việt Nam là 104 trên 100.000 trẻ sơ sinh sống, cao hơn mức trung bình 84,7 trên 100.000 trẻ ở khu vực Đông Á và Thái Bình Dương. Tại các trung tâm nhi khoa lớn, nhiễm khuẩn sơ sinh sớm chiếm tới 57,9% nguyên nhân gây tử vong chu sinh. Tình trạng này khẳng định nhiễm khuẩn sơ sinh vẫn là gánh nặng bệnh tật hàng đầu, đặc biệt ở nhóm trẻ sinh non thiếu tháng.

Vấn đề nghiên cứu xuất phát từ thực tế lâm sàng: nhiễm khuẩn ở trẻ sơ sinh non tháng thường diễn biến thầm lặng, triệu chứng lâm sàng mờ nhạt nhưng nguy cơ suy sụp tuần hoàn và tử vong rất nhanh. Chẩn đoán sớm và xử trí đúng hướng gặp nhiều trở ngại do tính chất không đặc hiệu của bệnh, khiến việc phân định nhiễm trùng với các rối loạn thích nghi sau sinh gặp nhiều thách thức.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng nhiễm khuẩn ở trẻ non tháng và phân tích các yếu tố chu sinh, can thiệp ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả điều trị. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện từ tháng 1 năm 2025 đến tháng 8 năm 2025 tại Trung tâm Sơ sinh thuộc Bệnh viện Phụ sản Trung ương, trên 158 bệnh nhi có tuổi thai từ 28 tuần đến dưới 37 tuần. Luận văn cung cấp bằng chứng thực tiễn quan trọng nhằm tối ưu hóa phác đồ điều trị, hỗ trợ giảm tỷ lệ tử vong sơ sinh từ khoảng 10% đến 20% xuống mức tối thiểu, rút ngắn thời gian nằm viện và ngăn ngừa tình trạng kháng kháng sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu áp dụng hai mô hình lý thuyết then chốt: lý thuyết đáp ứng viêm hệ thống ở trẻ sinh non và khung phân loại nhiễm khuẩn chu sinh theo thời gian khởi phát của Tổ chức Y tế Thế giới cùng Bộ Y tế. Trẻ đẻ non có hệ thống miễn dịch thụ động suy giảm do nồng độ kháng thể IgG từ mẹ truyền sang trong quý ba thai kỳ rất thấp, kết hợp với hàng rào da và niêm mạc mỏng manh khiến mầm bệnh dễ dàng xâm nhập, gây tổn thương đa cơ quan.

Khung lý thuyết vận dụng bốn khái niệm trọng tâm: nhiễm khuẩn sơ sinh sớm khởi phát trong 72 giờ đầu sau sinh do mầm bệnh lây truyền từ mẹ; nhiễm khuẩn sơ sinh muộn phát sinh sau 72 giờ tuổi liên quan mật thiết đến môi trường chăm sóc y tế; trẻ sinh non có tuổi thai dưới 37 tuần; và các chỉ dấu sinh học gồm tỷ lệ bạch cầu non trên tổng số bạch cầu trung tính I:T vượt ngưỡng 0,2 cùng nồng độ protein phản ứng C (CRP) huyết thanh tăng trên 10 mg/L.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang, thu thập dữ liệu từ hồ sơ bệnh án và thăm khám hàng ngày trên 158 bệnh nhi sơ sinh non tháng tại Trung tâm Sơ sinh, Bệnh viện Phụ sản Trung ương trong giai đoạn từ tháng 1 năm 2025 đến tháng 8 năm 2025. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo công thức ước tính một tỷ lệ cho nghiên cứu mô tả với độ tin cậy 95%, hệ số Z bằng 1,96, tỷ lệ tham chiếu p bằng 0,11 và khoảng sai số d bằng 0,05, cho ra quy mô mẫu tối thiểu là 151 trẻ; thực tế nghiên cứu đã thu thập đầy đủ 158 trẻ.

Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện toàn bộ các bệnh nhi từ 28 tuần đến dưới 37 tuần tuổi thỏa mãn tiêu chuẩn chẩn đoán theo hướng dẫn của Bộ Y tế và tổ chức ANAES, bao gồm có ít nhất một biểu hiện lâm sàng kèm theo ít nhất một xét nghiệm cận lâm sàng bất thường. Tiêu chuẩn loại trừ áp dụng cho các trường hợp gia đình xin ngừng điều trị hoặc chuyển viện trước khi hoàn tất liệu trình.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê trên phần mềm SPSS phiên bản 26.0 là nhằm xử lý dữ liệu y học đa biến chính xác và khách quan. Nghiên cứu sử dụng kiểm định Chi bình phương và kiểm định Fisher Exact cho bảng 2x2 để xác định các mối liên quan với mức ý nghĩa p dưới 0,05, đồng thời tính tỷ suất chênh OR cùng khoảng tin cậy 95% CI nhằm lượng hóa mức độ tác động của các yếu tố nguy cơ lên tiên lượng điều trị.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu trên 158 trẻ sơ sinh non tháng ghi nhận những phát hiện nổi bật về dịch tễ và lâm sàng. Thứ nhất, nhóm trẻ rất non từ 28 đến dưới 32 tuần tuổi thai chiếm tỷ lệ áp đảo 70,9% với cân nặng lúc sinh bình quân 1324,4 gam; tỷ lệ trẻ sinh bằng phương pháp phẫu thuật chiếm tới 89,2%. Về phân loại bệnh, nhiễm khuẩn sơ sinh muộn chiếm ưu thế vượt trội với 69,6% (110 trẻ), trong khi nhiễm khuẩn sớm chiếm 30,4% (48 trẻ).

Thứ hai, triệu chứng suy hô hấp xuất hiện phổ biến nhất với 67,1%, trong đó cơn ngừng thở trên 20 giây gặp ở 48,7% bệnh nhi và cơn tím tái chiếm 35,4%. Đáng chú ý, 85,4% trẻ vẫn duy trì thân nhiệt bình thường, hạ thân nhiệt chiếm 9,5% và sốt chỉ xuất hiện ở 5,1% trường hợp. Dấu hiệu tuần hoàn nổi trội là da tái nhợt chiếm 67,7%.

Thứ ba, về cận lâm sàng, có tới 86,1% trẻ bị toan máu với pH dưới 7,35, tỷ lệ tăng CRP trên 10 mg/L đạt 55,7%, thiếu máu chiếm 25,9% và giảm tiểu cầu dưới 100.000 trên milimet khối ghi nhận ở 12,7% trường hợp. Chỉ số kiềm dư Base Excess giảm ở nhóm sớm 18,8% cao hơn nhóm muộn 6,4% có ý nghĩa thống kê với p bằng 0,018.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ sốt chỉ đạt 5,1% trong khi 85,4% trẻ có thân nhiệt bình thường phản ánh rõ trung tâm điều nhiệt tại vùng dưới đồi chưa hoàn thiện của trẻ sinh non, nhắc nhở các thầy thuốc không thể dựa vào triệu chứng sốt để loại trừ nhiễm khuẩn. Tỷ lệ cơn ngừng thở 48,7% tương đương với kết quả của tác giả Hà Đức Dũng (50,7%), khẳng định đường thở là cơ quan đích bị ảnh hưởng sớm nhất. Tình trạng toan máu ở 86,1% trẻ chứng minh hiện tượng suy giảm tưới máu tổ chức và tích tụ acid chuyển hóa thứ phát diễn ra trên diện rộng.

Dấu hiệu vàng da ở nhóm nhiễm khuẩn sớm cao hơn rõ rệt so với nhóm muộn (25,0% so với 10,0%, p bằng 0,014), tương đồng với nghiên cứu của tác giả Trần Diệu Linh (66,7%), cho thấy hiện tượng tán huyết và ứ mật do độc tố vi khuẩn chu sinh tác động sớm lên chức năng gan. Chỉ số kiềm dư giảm nhiều hơn ở nhóm nhiễm khuẩn sớm phản ánh tình trạng ngạt và toan chuyển hóa từ mẹ truyền sang trong cuộc chuyển dạ.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa sinh động qua biểu đồ tròn so sánh tỷ lệ nhiễm khuẩn sớm muộn (30,4% so với 69,6%), biểu đồ cột biểu diễn tần suất tổn thương các hệ cơ quan (hô hấp 67,1%, tuần hoàn 40,5%, tiêu hóa 32,9%, da 28,5%, thần kinh 17,7%), cùng bảng ma trận đối chiếu sự biến đổi các chỉ số sinh hóa và khí máu giữa các nhóm tuổi thai.

Đề xuất và khuyến nghị

Chuẩn hóa quy trình chẩn đoán sớm và xử trí nhanh: Bác sĩ điều trị và điều dưỡng tại Trung tâm Sơ sinh cần tiến hành khám toàn diện và xét nghiệm cấp cứu công thức máu, khí máu, CRP trong vòng 2 giờ đầu khi trẻ có biểu hiện hô hấp bất thường như ngừng thở trên 20 giây hoặc da tái nhợt, hướng tới mục tiêu kéo giảm 30% tỷ lệ biến chứng nặng trong vòng 6 tháng áp dụng.

Tối ưu hóa phác đồ sử dụng kháng sinh ban đầu: Hội đồng Thuốc và Điều trị bệnh viện cùng bác sĩ sơ sinh cần thực hiện nghiêm phác đồ phối hợp kháng sinh Betalactam và Aminosid ngay khi nghi ngờ nhiễm khuẩn, đánh giá lại CRP và nuôi cấy vi sinh sau 48 giờ để hạ bậc điều trị, phấn đấu kiểm soát tỷ lệ trẻ phải đổi từ hai liệu trình kháng sinh trở lên xuống dưới 20% trong quý 1 năm 2026.

Kiểm soát chặt chẽ nhiễm khuẩn trong can thiệp xâm lấn: Khoa Kiểm soát nhiễm khuẩn phối hợp nhân viên buồng bệnh tuân thủ vô khuẩn nghiêm ngặt khi đặt nội khí quản, thở máy và lưu catheter tĩnh mạch rốn; duy trì khử khuẩn 100% hệ thống bình làm ẩm và dây máy thở, nhằm giảm 40% tỷ lệ nhiễm khuẩn muộn liên quan chăm sóc y tế trong giai đoạn 2025 đến 2026.

Tăng cường tầm soát và can thiệp sản khoa dự phòng: Bác sĩ chuyên khoa Sản tại các tuyến cần giám sát chặt chẽ các sản phụ có yếu tố nguy cơ như rỉ ối kéo dài từ 18 giờ trở lên (chiếm 43,8%) hoặc mẹ sốt trên 38 độ C trước sinh; chủ động dùng kháng sinh dự phòng chu sinh đúng phác đồ nhằm giảm 25% tỷ lệ nhiễm khuẩn sơ sinh sớm trong năm 2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Bác sĩ chuyên khoa Nhi và Hồi sức Sơ sinh: Tài liệu cung cấp chứng cứ thực tiễn sâu sắc với 85,4% trẻ nhiễm khuẩn không sốt và 67,1% có rối loạn hô hấp, giúp bác sĩ nhạy bén nhận diện sớm ca bệnh, xây dựng chiến lược dùng kháng sinh hợp lý tại các đơn vị hồi sức sơ sinh tích cực.

Bác sĩ Sản phụ khoa: Nhận thức rõ ràng các yếu tố nguy cơ từ mẹ như rỉ ối kéo dài trên 18 giờ (43,8%) và nước ối bẩn (12,5%), giúp các bác sĩ sản phối hợp chặt chẽ với kíp cấp cứu sơ sinh ngay tại phòng mổ đẻ (nơi thực hiện 89,2% ca sinh) để hỗ trợ trẻ an toàn ngay từ phút đầu chào đời.

Học viên sau đại học, bác sĩ nội trú và sinh viên y khoa: Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang trên 158 bệnh nhi, cung cấp phương pháp phân tích thống kê y học bằng phần mềm SPSS phiên bản 26.0 cùng cách biện luận số liệu logic theo chuẩn học thuật.

Cán bộ quản lý y tế và kiểm soát nhiễm khuẩn: Căn cứ vào tỷ lệ nhiễm khuẩn muộn chiếm 69,6%, nhà quản lý có thể đánh giá nguy cơ lây nhiễm chéo tại buồng bệnh, từ đó đầu tư trang thiết bị bảo hộ, cải tạo hệ thống lọc khí vô trùng và ban hành quy trình giám sát đường truyền mạch máu đạt chuẩn.

Câu hỏi thường gặp

Dấu hiệu lâm sàng nào nổi bật nhất ở trẻ sơ sinh non tháng bị nhiễm khuẩn? Triệu chứng suy hô hấp là biểu hiện phổ biến nhất chiếm 67,1% các trường hợp, đặc biệt là cơn ngừng thở trên 20 giây gặp ở 48,7% trẻ và cơn tím tái chiếm 35,4%. Đáng chú ý, 85,4% trẻ duy trì thân nhiệt bình thường và chỉ 5,1% có sốt, đòi hỏi bác sĩ phải tập trung theo dõi sát các biến đổi về nhịp thở và màu sắc da.

Tại sao tỷ lệ nhiễm khuẩn sơ sinh muộn lại cao hơn nhiễm khuẩn sớm ở trẻ non tháng? Nhiễm khuẩn muộn chiếm tới 69,6% trong khi nhiễm khuẩn sớm chỉ chiếm 30,4%. Nguyên nhân là do trẻ sinh non có hệ miễn dịch rất non yếu, thiếu hụt kháng thể IgG từ mẹ và phải điều trị nội trú kéo dài. Các can thiệp thở máy xâm lấn, đặt catheter và nuôi dưỡng tĩnh mạch tạo điều kiện cho vi khuẩn môi trường xâm nhập.

Ý nghĩa lâm sàng của xét nghiệm CRP và khí máu ở trẻ sơ sinh non tháng là gì? Tỷ lệ tăng CRP trên 10 mg/L ghi nhận ở 55,7% bệnh nhi, đóng vai trò chỉ dấu sinh học đắc lực giúp chẩn đoán và theo dõi đáp ứng điều trị. Bên cạnh đó, tình trạng toan máu chiếm tới 86,1% phản ánh mức độ suy giảm tưới máu mô nghiêm trọng, cảnh báo nguy cơ suy tuần hoàn cần hồi sức toan kiềm khẩn cấp.

Những yếu tố chu sinh nào từ người mẹ làm gia tăng nguy cơ nhiễm khuẩn sơ sinh sớm? Nghiên cứu chỉ ra rằng thời gian rỉ ối kéo dài từ 18 giờ trở lên chiếm 43,8%, mẹ sốt trước sinh chiếm 10,4% và nước ối bẩn chiếm 12,5% là những nguy cơ hàng đầu gây nhiễm khuẩn sớm. Vi khuẩn từ đường sinh dục mẹ xâm nhập ngược dòng qua màng ối rách, gây nhiễm trùng huyết hoặc viêm phổi bào thai nguy hiểm.

Khi nào có thể cân nhắc xuống thang hoặc ngưng kháng sinh an toàn cho trẻ? Bác sĩ có thể cân nhắc ngưng hoặc giảm bậc kháng sinh khi toàn trạng trẻ tiến triển tốt sau 48 giờ điều trị, các cơn ngừng thở thoái lui, chỉ số CRP giảm về ngưỡng bình thường dưới 10 mg/L và kết quả nuôi cấy vi sinh máu hoặc dịch não tủy sau 48 đến 72 giờ hoàn toàn âm tính.

Kết luận

• Cung cấp bức tranh dịch tễ học và lâm sàng toàn diện trên 158 trẻ sơ sinh non tháng từ 28 đến dưới 37 tuần tuổi thai điều trị tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương năm 2025. • Xác định các dấu hiệu lâm sàng then chốt với 67,1% rối loạn hô hấp, 86,1% toan máu, đặc biệt nhấn mạnh 85,4% trẻ không có phản ứng sốt. • Phân định cơ cấu bệnh với nhiễm khuẩn muộn chiếm đa số 69,6% và làm rõ tác động của các nguy cơ từ mẹ như rỉ ối trên 18 giờ chiếm 43,8%. • Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn giúp tối ưu hóa phác đồ kháng sinh sớm và tăng cường kiểm soát vô khuẩn trong các thủ thuật can thiệp xâm lấn. • Kế hoạch hành động giai đoạn 2025 đến 2026 kêu gọi các cơ sở nhi khoa chuẩn hóa quy trình vô trùng; quý đồng nghiệp hãy kết nối ngay với đội ngũ chuyên gia sơ sinh để áp dụng hiệu quả kết quả nghiên cứu vào thực tiễn cứu chữa bệnh nhi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Nhiễm khuẩn sơ sinh (NKSS) là tình trạng tổn thương viêm của một hay nhiều cơ quan trong cơ thể do nhiễm khuẩn gây ra trong thời kì sơ sinh 1. Nhiễm khuẩn sơ sinh có tỷ lệ tử vong cao đứng hàng thứ hai sau hội chứng suy hô hấp ở trẻ sơ sinh, đặc biệt với nhóm trẻ sinh non 2-5. Các bệnh nhiễm khuẩn thường gặp trong thời kỳ sơ sinh là viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết, viêm da, viêm rốn, viêm màng não mủ…6 Hiện nay mặc dù có nhiều phương pháp điều trị hiện đại với những kháng sinh mới ra đời nhưng tỷ lệ tử vong do nhiễm khuẩn vẫn còn cao 1. Theo kết quả nghiên cứu về gánh nặng bệnh tật toàn cầu năm 2021, tại Đông Á và Thái Bình Dương tỷ lệ tử vong do nhiễm khuẩn sơ sinh là 84,7/100 000 trẻ sơ sinh sống, tại Việt Nam tỷ lệ tử vong là 104/100 000 trẻ, cao hơn mức trung bình khu vực 7.

Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Ánh Ngọc về mô hình bệnh tật và tử vong ở trẻ sơ sinh tại Bệnh viện Nhi Đồng Cần Thơ năm 2024 thấy nguyên nhân thường gặp nhất gây tử vong là nhiễm khuẩn sơ sinh sớm chiếm 57,9% 8. Chẩn đoán sớm nhiễm khuẩn sơ sinh và điều trị kịp thời sẽ làm giảm tỷ lệ bệnh nặng và hạ thấp tỷ lệ tử vong. Tuy nhiên, các triệu chứng lâm sàng rất đa dạng, không điển hình, không đặc hiệu cho nên để chẩn đoán xác định ngoài dấu hiệu lâm sàng còn phải dựa vào xét nghiệm cận lâm sàng. Việc chẩn đoán và điều trị nhiễm khuẩn sơ sinh đang là một thách thức đối với các Bác sĩ chuyên khoa sơ sinh.

Bên cạnh đó còn có một số yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ mắc nhiễm khuẩn sơ sinh, làm nặng và khó khăn thêm cho việc điều trị cũng như kết quả điều trị. Tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương, theo nghiên cứu Trần Diệu Linh tại Trung tâm Chăm sóc và điều trị sơ sinh Bệnh viện Phụ sản Trung ương năm 2015 cho thấy có 195 ca trẻ sơ sinh đủ tháng mắc nhiễm khuẩn sơ sinh sớm chiếm 1,7%, có 27/195 ca có kết quả cấy máu 2 dương tính, chiếm 13,8% 9. Một nghiên cứu khác của tác giả Hà Đức Dũng về đặc điểm dịch tễ học lâm sàng nhiễm khuẩn sơ sinh và tính kháng kháng sinh của một số vi khuẩn tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương năm 2019, trong tổng số 102 trẻ NKSS có kết quả cấy máu dương tính, tỷ lệ NKSS sớm là 39,2%, muộn là 60,8% 10. Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về NKSS và có nhiều khuyến cáo trong việc điều trị nhưng tỷ lệ nhiễm khuẩn ở trẻ vẫn chưa có chiều hướng giảm.

Đặc biệt là ở nhóm trẻ non tháng. Do đó để có một cái nhìn toàn diện về NKSS ở nhóm trẻ này tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: Đặc điểm nhiễm khuẩn sơ sinh non tháng và một số yếu tố ảnh hưởng kết quả điều trị tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương. Với 2 mục tiêu: 1. Mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng nhiễm khuẩn ở trẻ sơ sinh non tháng tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương năm 2025.

Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng đến kết quả điều trị ở nhóm nghiên cứu trên. Định nghĩa nhiễm khuẩn sơ sinh - trẻ đẻ non 1. Định nghĩa nhiễm khuẩn sơ sinh Nhiễm khuẩn sơ sinh (NKSS) là các bệnh nhiễm khuẩn xảy ra từ lúc mới sinh đến 28 ngày tuổi, có nguyên nhân trước sinh, trong sinh hoặc sau sinh 2. Phân loại nhiễm khuẩn sơ sinh - Nhiễm khuẩn sơ sinh sớm: là những nhiễm khuẩn xảy ra trong vòng 3 ngày đầu sau sinh 11.

- Nhiễm khuẩn sơ sinh muộn: là nhiễm khuẩn khởi phát sau 3 ngày tuổi, trong vòng 28 ngày tuổi sau sinh 11. Định nghĩa trẻ đẻ non Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới thì sinh non là những trẻ sinh ra có tuổi thai < 260 ngày tức là < 37 tuần và có thể sống được 12. Nguyên nhân gây nhiễm khuẩn sơ sinh - Vi khuẩn gây nhiễm khuẩn sơ sinh trong những ngày đầu (< 3 ngày) là Steptococcus nhóm B, Listeria monocytogen, Escherichia coli, Treponema pallidum. Ở trẻ sơ sinh vi khuẩn xuất hiện vài ngày sau sinh: ở vùng hầu họng, rốn chủ yếu vi khuẩn gram dương (Coagulase-negative staphylococci), ở dạ dày - ruột: có thể là Anaerobic bifidobacteria, Bacteroides, Anaerobes và Escherichia coli trong phân ở trẻ bú mẹ.

Ở trẻ không bú sữa mẹ các vi khuẩn thường gặp gồm: Enterobacteriaceae, Bacteroides và vi khuẩn kỵ khí khác (Anaerobes). - Vi khuẩn gây nhiễm khuẩn sơ sinh sau 3 ngày chủ yếu là vi khuẩn Gram âm. Trẻ sau khi sinh tiếp xúc với môi trường bên ngoài, nhiều vi sinh vật từ môi trường bên ngoài có thể định cư trên cơ thể trẻ như vi khuẩn, virus và nấm. Nhóm tác nhân gây bệnh này có thể khác nhau ở mỗi cơ sở khám 4 chữa bệnh nhưng thường là các vi khuẩn gram âm, vi khuẩn gram dương và chúng đều có thể đa kháng với thuốc kháng sinh như Klebsiella pneumoniae, Escherichia coli, Pseudomonas spp.

và Staphylococcus aureus. Các vi sinh vật này có thể trở thành tác nhân gây NKSS trong quá trình nằm viện, đặc biệt ở trẻ phải can thiệp các thủ thuật xâm lấn trong quá trình chăm sóc mà nhân viên y tế không tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật. Theo một nghiên cứu ở Anh, các nhà khoa học đã chỉ ra đối với các trường hợp nhiễm khuẩn sơ sinh sớm thì vi khuẩn Streptococcus nhóm B 58% và Escherichia coli 18% là những sinh vật phổ biến nhất. Trong khi các trường hợp nhiễm khuẩn sơ sinh muộn thì các vi khuẩn phổ biến nhất là Staphylococci coagulase 54%, Enterobacteriaceae 21% và Staphylococcus aureus 18%, nấm chiếm 9% 13.

Nghiên cứu của các tác giả ở các khu vực khác như Ả Rập Saudi trong số trẻ sơ sinh bị nhiễm khuẩn sơ sinh sớm Streptococcus nhóm B chiếm 33,3%, Escherichia coli 27,3%, trong khi đó ở trẻ sơ sinh nhiễm khuẩn muộn, các tác nhân gây bệnh phổ biến là Staphylococcus spp. 59,4%, Klebsiella pneumonia 17,5%, Pseudomonas aeruginosa 9,9% 4. Như vậy thấy rằng căn nguyên gây bệnh ở hai nhóm là khác nhau. Tuy nhiên cũng có tác giả nhận thấy Escherichia coli hay Klebsiella pneumonia là mầm bệnh phổ biến trong cả nhiễm khuẩn khởi phát sớm và muộn.

Theo một nghiên cứu tại Ai Cập, Escherichia coli là tác nhân gây bệnh chính được phân lập ở cả nhiễm trùng huyết khởi phát sớm 41,2% và nhiễm trùng huyết khởi phát muộn 24,5% 14. Một nghiên cứu ở Nepal trong 336 trẻ sơ sinh nhập viện có 69 trẻ 20,5% có kết quả cấy máu dương tính hầu hết kết quả phân lập vi khuẩn là gram âm, chủ yếu là Klebsiella pneumonia 33,3% 15. Theo một nghiên cứu ở Ấn Độ Klebsiella pneumonia là tác nhân gây bệnh phổ biến nhất 48,2% trong cả nhiễm trùng huyết khởi phát sớm và muộn 16. 5 Ở Việt Nam, các nghiên cứu gần đây đối với trẻ sinh sơ sinh thấy căn nguyên nhiễm khuẩn do vi khuẩn gram âm phổ biến.

Nghiên cứu của Trịnh Thị Thuý (2023) vi khuẩn gây nhiễm khuẩn sơ sinh chủ yếu là gram âm chiếm 54,3%, trong đó Hemophilus influenza chiếm tỷ lệ 25,9%, tiếp theo là E. coli 11,1%, Klebsiella pneumonia 8,7% 17. Nghiên cứu của tác giả Mai Trọng Hưng (2024) căn nguyên gây nhiễm khuẩn huyết ở trẻ sơ sinh non tháng là vi khuẩn gram âm, hay gặp nhất là Escherichia coli và Klebsiella pneumonia với tỷ lệ lần lượt là 34,9% và 30,3% 18. Yếu tố nguy cơ gây nhiễm khuẩn sơ sinh 1.

Yếu tố cơ địa của trẻ sơ sinh Trẻ sơ sinh có tuổi thai càng thấp hoặc trẻ sinh ra thiếu cân, đặc biệt trẻ có cân nặng dưới 1500 gram có nguy cơ nhiễm khuẩn cao hơn so với trẻ đủ tháng. Nhiều nghiên cứu cho thấy tỷ lệ NKSS nặng thay đổi theo cân nặng của trẻ như sau 19: Ở trẻ sơ sinh có cân nặng từ 501 - 750 gram, chiếm tỉ lệ 26%; Ở trẻ sơ sinh có cân nặng từ 751 - 1000 gram, chiếm tỉ lệ 22%; Ở trẻ sơ sinh có cân nặng từ 1001 - 1250 gram, chiếm tỉ lệ 15%; Ở trẻ sơ sinh có cân nặng từ 1251 -1500 gram, chiếm tỉ lệ 8%; Ngoài ra, một số yếu tố cơ địa khác làm tăng nguy cơ mắc NKSS gồm: trẻ ngạt khi sinh, trẻ có điểm APGAR thấp dưới 7 điểm ở 5 phút, bệnh màng trong, suy giảm miễn dịch và tình trạng suy hô hấp, rối loạn đông máu, hạ đường huyết, hạ thân nhiệt. Yếu tố nguy cơ từ mẹ Các yếu tố nguy cơ từ mẹ chủ yếu liên quan đến NKSS sớm 1,11: + Mẹ bị sốt ≥ 38°C trước và trong khi chuyển dạ, bạch cầu và CRP tăng. + Viêm nội mạc tử cung.

+ Nhiễm khuẩn bánh rau. + Nhiễm trùng ối, màng ối, ối có mủ, mùi bất thường. 6 + Thời gian vỡ ối kéo dài trên 18 giờ. + Thời gian chuyển dạ kéo dài trên 12 giờ.

+ Thăm khám âm đạo thường xuyên, vệ sinh, vô khuẩn kém. Theo nghiên cứu Abdulrahman Al - Matary và CS (2019), mẹ có sốt trong khi sinh có tỷ lệ trẻ NKSS sớm 12,1% cao hơn so với NKSS muộn 1,5%, mẹ nhiễm Group B streptococcus NKSS sớm 12,1%, cao hơn NKSS muộn 1,9% 4. Theo nghiên cứu của Grace Chan và CS (2013) đã tiến hành đánh giá có hệ thống và phân tích tổng hợp các nghiên cứu về nguy cơ nhiễm khuẩn ở trẻ sơ sinh trong bảy ngày đầu đời đối với trẻ sơ sinh có mẹ bị nhiễm khuẩn hoặc nhiễm khuẩn trong thời kỳ chuyển dạ, trẻ sơ sinh của những bà mẹ bị nhiễm khuẩn có nguy cơ nhiễm khuẩn được xác định bằng xét nghiệm cao hơn 9,4 lần (95% CI 3,1 - 28,5) so với trẻ sơ sinh của những bà mẹ không bị nhiễm khuẩn. Trẻ sơ sinh của những bà mẹ có yếu tố nguy cơ nhiễm khuẩn, vỡ ối non < 37 tuần có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn 2,3 lần (95% CI 1,0 - 5,4) so với trẻ sơ sinh của những bà mẹ không có yếu tố nguy cơ 5.

Yếu tố can thiệp xâm lấn Đặt nội khí quản và thở máy: Viêm phổi liên quan đến thông khí hỗ trợ chiếm từ 6,8% - 32,3% trong tổng số các NKSS tại Khoa hồi sức sơ sinh tích cực 19. Dụng cụ đặt trong lòng mạch: catheter tĩnh mạch ngoại biên, catheter tĩnh mạch rốn, catheter tĩnh mạch trung tâm, catheter động mạch. Bất kể loại catheter nào được sử dụng, đặc biệt là catheter trung tâm đều có nguy cơ gây NKSS. Tỷ suất NKSS tỉ lệ thuận với số ngày lưu catheter và tỉ lệ nghịch với tuổi thai và cân nặng lúc sinh của trẻ.