Luận Văn Thạc Sĩ: Khám Phá Đặc Điểm Hành Vi Xin Trong Tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ phân tích đặc điểm hành vi xin trong tiếng Việt, khám phá cấu trúc, ngữ nghĩa và ứng dụng trong giao tiếp hàng ngày.

• Tác giả: Võ Ngọc Yến Phương
• Người hướng dẫn: PGS. TS Võ Xuân Hào
• Trường học: Trường Đại Học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đặc điểm của hành vi xin trong tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Địa điểm: Quy Nhơn

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ THUYẾT HỘI THOẠI
• 1.1. Khái niệm hội thoại
• 1.2. Yếu tố nội tại trong cấu trúc hội thoại
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: HÀNH VI XIN TRONG GIAO TIẾP TIẾNG VIỆT
• 2.1. Hành vi điều khiển và hành vi thỉnh cầu trong tiếng Việt
• 2.2. Hành vi điều khiển
• 2.3. Hành vi thỉnh cầu
• 2.4. Hành vi xin trong tiếng Việt
• 2.5. Những dấu hiệu hình thức đánh dấu tham thoại xin
• 2.6. Hành vi xin biểu thị qua các động từ
• 2.7. Điều kiện sử dụng hành vi ngôn ngữ xin
• 2.8. Các biểu thức của hành vi xin
• 2.9. Đặc điểm xác định hành vi xin trong tiếng Việt
• 2.10. Phát ngôn ngữ vi xin
• 2.11. Những biểu thức thường đi kèm một số từ của hành vi xin
• 2.12. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: YẾU TỐ NGỮ DỤNG LIÊN QUAN ĐẾN HÀNH XIN TRONG GIAO TIẾP TIẾNG VIỆT
• 3.1. Hành vi xin trực tiếp và các phương thức biểu hiện của hành vi xin trực tiếp
• 3.2. Hành vi xin trực tiếp và hồi đáp trực tiếp
• 3.3. Các phương thức biểu hiện của hành vi xin trực tiếp
• 3.4. Hành vi xin gián tiếp và các phương thức biểu hiện của hành vi xin gián tiếp
• 3.5. Hành vi xin gián tiếp và hồi đáp gián tiếp
• 3.6. Các phương thức biểu hiện của hành vi xin gián tiếp
• 3.7. Các phương thức biểu hiện trung gian của hành vi xin
• 3.8. Quan hệ liên cá nhân liên quan đến hành vi xin trong tiếng Việt
• 3.9. Hành vi xin trong mối quan hệ gia đình (bố, mẹ - con)
• 3.10. Hành vi xin trong mối quan hệ môi trường trường học (thầy - trò)
• 3.11. Hành vi xin trong mối quan hệ công sở (sếp - nhân viên)
• 3.12. Hành vi xin trong mối quan hệ bạn bè
• 3.13. Phép lịch sự của hành vi xin trong giao tiếp tiếng Việt
• 3.14. Hành vi xin qua cách thể hiện của các nhân vật giao tiếp
• 3.15. Lịch sự được thể hiện ở tham thoại kết thúc cho hành vi xin
• 3.16. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Hành vi xin trong tiếng Việt

Hành vi xin là một trong những hành vi ngôn ngữ phổ biến trong giao tiếp tiếng Việt, đặc biệt trong các tình huống thỉnh cầu hoặc yêu cầu. Luận văn tập trung phân tích đặc điểm ngôn ngữ của hành vi này, bao gồm các dấu hiệu hình thức và điều kiện sử dụng. Hành vi xin thường được biểu thị qua các động từ như 'xin', 'mong', 'muốn', và được xác định bởi ngữ cảnh giao tiếp cụ thể. Phân tích ngôn ngữ cho thấy, hành vi này không chỉ phụ thuộc vào cấu trúc câu mà còn bị chi phối bởi văn hóa giao tiếp và phép lịch sự.

1.1. Hành vi điều khiển và thỉnh cầu

Hành vi điều khiển và hành vi thỉnh cầu là hai khía cạnh chính của hành vi xin. Trong tiếng Việt, hành vi điều khiển thường mang tính chất mệnh lệnh, trong khi hành vi thỉnh cầu mang tính chất nhẹ nhàng, lịch sự hơn. Hành vi xin thường được sử dụng trong các tình huống yêu cầu sự giúp đỡ hoặc sự đồng ý từ người khác. Phân tích giao tiếp cho thấy, hành vi xin thường đi kèm với các biểu thức ngữ vi như 'xin phép', 'mong muốn', và 'yêu cầu'.

1.2. Đặc điểm ngữ pháp và ngữ dụng

Đặc điểm ngữ pháp của hành vi xin được thể hiện qua cấu trúc câu và sử dụng động từ ngữ vi. Ngữ pháp tiếng Việt cho phép hành vi xin được biểu đạt trực tiếp hoặc gián tiếp. Phân tích hành vi cho thấy, hành vi xin gián tiếp thường được sử dụng trong các tình huống giao tiếp trang trọng, trong khi hành vi xin trực tiếp phổ biến trong giao tiếp thân mật. Ngữ dụng học cũng chỉ ra rằng, hành vi xin bị ảnh hưởng bởi quan hệ liên cá nhân và văn hóa giao tiếp.

II. Phân tích hành vi xin trong giao tiếp

Luận văn đi sâu vào phân tích hành vi xin trong các tình huống giao tiếp xã hội cụ thể, bao gồm mối quan hệ gia đình, trường học, và công sở. Hành vi xin trong mối quan hệ gia đình thường mang tính chất thân mật, trong khi trong môi trường công sở, nó thường được thể hiện một cách trang trọng và lịch sự. Phân tích ngôn ngữ cho thấy, hành vi xin trong tiếng Việt không chỉ phụ thuộc vào ngữ cảnh mà còn bị chi phối bởi phong cách ngôn ngữ và văn hóa giao tiếp.

2.1. Hành vi xin trong mối quan hệ gia đình

Trong mối quan hệ gia đình, hành vi xin thường được thể hiện một cách thân mật và trực tiếp. Ví dụ, con cái thường sử dụng các biểu thức ngữ vi như 'xin phép bố mẹ' hoặc 'mong bố mẹ cho phép' để yêu cầu sự đồng ý. Phân tích giao tiếp cho thấy, hành vi xin trong gia đình thường đi kèm với các yếu tố tình cảm và sự gần gũi.

2.2. Hành vi xin trong môi trường công sở

Trong môi trường công sở, hành vi xin thường được thể hiện một cách trang trọng và lịch sự. Nhân viên thường sử dụng các biểu thức ngữ vi như 'xin phép sếp' hoặc 'mong được sự đồng ý' để yêu cầu sự chấp thuận. Phân tích ngôn ngữ cho thấy, hành vi xin trong công sở thường bị chi phối bởi quan hệ liên cá nhân và phép lịch sự.

III. Yếu tố ngữ dụng liên quan đến hành vi xin

Luận văn cũng tập trung phân tích các yếu tố ngữ dụng liên quan đến hành vi xin, bao gồm phương thức biểu hiện, quan hệ liên cá nhân, và phép lịch sự. Hành vi xin có thể được biểu hiện trực tiếp hoặc gián tiếp, tùy thuộc vào ngữ cảnh và văn hóa giao tiếp. Phân tích ngôn ngữ cho thấy, hành vi xin gián tiếp thường được sử dụng trong các tình huống giao tiếp trang trọng, trong khi hành vi xin trực tiếp phổ biến trong giao tiếp thân mật.

3.1. Phương thức biểu hiện của hành vi xin

Phương thức biểu hiện của hành vi xin bao gồm trực tiếp và gián tiếp. Hành vi xin trực tiếp thường được sử dụng trong các tình huống giao tiếp thân mật, trong khi hành vi xin gián tiếp phổ biến trong các tình huống giao tiếp trang trọng. Phân tích ngôn ngữ cho thấy, hành vi xin gián tiếp thường đi kèm với các biểu thức ngữ vi như 'mong muốn', 'xin phép', và 'yêu cầu'.

3.2. Phép lịch sự trong hành vi xin

Phép lịch sự đóng vai trò quan trọng trong hành vi xin, đặc biệt trong các tình huống giao tiếp trang trọng. Hành vi xin thường được thể hiện một cách lịch sự để tôn trọng thể diện của người nghe. Phân tích giao tiếp cho thấy, phép lịch sự trong hành vi xin thường được thể hiện qua các biểu thức ngữ vi như 'xin phép', 'mong muốn', và 'yêu cầu'.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hành vi xin trong giao tiếp tiếng Việt là một chủ đề nghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực ngôn ngữ học, đặc biệt là ngữ dụng học. Theo ước tính, hành vi xin xuất hiện phổ biến trong các tình huống giao tiếp hàng ngày cũng như trong các tác phẩm văn học, truyện ngắn. Nghiên cứu này tập trung làm rõ đặc điểm của hành vi xin trong tiếng Việt, bao gồm các biểu thức ngữ vi nguyên cấp và gián tiếp, cũng như vai trò của phép lịch sự trong việc điều chỉnh hành vi này. Mục tiêu chính của luận văn là phân tích các phương thức biểu hiện hành vi xin, xác định các yếu tố ngữ dụng liên quan và đánh giá ảnh hưởng của quan hệ liên cá nhân và phép lịch sự trong giao tiếp. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các lời thoại đời sống hàng ngày và các tác phẩm văn học, tập trung vào ngữ cảnh giao tiếp tại Việt Nam trong khoảng thời gian gần đây. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc góp phần nâng cao hiệu quả giao tiếp, giúp người sử dụng ngôn ngữ hiểu và vận dụng hành vi xin một cách phù hợp, đồng thời đóng góp vào kho tàng lý thuyết ngữ dụng học tiếng Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên ba lý thuyết chính: lý thuyết hội thoại, lý thuyết hành vi ngôn ngữ và lý thuyết về phép lịch sự và thể diện. Lý thuyết hội thoại cung cấp khung phân tích cấu trúc cuộc hội thoại, bao gồm các đơn vị như cuộc thoại, đoạn thoại, cặp thoại, tham thoại và lượt lời, giúp hiểu rõ cách hành vi xin được thực hiện trong tương tác giao tiếp. Lý thuyết hành vi ngôn ngữ của Austin và Searle phân loại hành vi ở lời thành các nhóm như xác tín, điều khiển, cam kết, biểu cảm và tuyên bố, trong đó hành vi xin thuộc nhóm điều khiển (cầu khiến). Các khái niệm chính bao gồm hành vi ở lời nguyên cấp và gián tiếp, biểu thức ngữ vi, động từ ngữ vi, cũng như phân loại hành vi cầu khiến và thỉnh cầu. Lý thuyết về phép lịch sự và thể diện của R. Lakoff và P. Levinson được sử dụng để phân tích cách thức hành vi xin được điều chỉnh nhằm giảm thiểu đe dọa thể diện và tăng cường sự tôn trọng trong giao tiếp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích, miêu tả để khảo sát các biểu thức ngữ vi và động từ biểu thị hành vi xin trong tiếng Việt. Phương pháp so sánh được áp dụng để làm rõ sự khác biệt giữa hành vi xin trực tiếp và gián tiếp. Phương pháp thống kê được sử dụng để khảo sát tần suất và cách thức biểu hiện hành vi xin trong các lời thoại đời sống và tác phẩm văn học. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm một số lượng lớn các lời thoại được thu thập từ các nguồn thực tế và văn học, được chọn mẫu theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất nhằm đảm bảo tính đại diện cho các tình huống giao tiếp phổ biến. Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng thời gian từ năm 2022 đến 2023, bao gồm các giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân loại hành vi xin theo mức độ cầu khiến: Hành vi xin trong tiếng Việt được chia thành sáu mức độ từ tính "khiến" mạnh đến tính "cầu" rất cao, trong đó động từ "xin" thể hiện mức độ cầu rất cao, chỉ có tính "cầu" mà không có tính "khiến". Ví dụ, các động từ như "ra lệnh", "cấm" thuộc mức độ khiến cao nhất, trong khi "xin" thuộc mức độ cầu cao nhất.

2. Biểu thức ngữ vi và động từ ngữ vi: Hành vi xin được biểu thị qua các biểu thức ngữ vi tường minh và nguyên cấp, với các động từ ngữ vi như "xin", "xin phép" đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện sự lịch sự và tôn trọng trong giao tiếp. Các biểu thức này thường đi kèm với các từ ngữ như "nhé", "với" để giảm nhẹ tính áp đặt.

3. Ảnh hưởng của quan hệ liên cá nhân: Mối quan hệ giữa người nói và người nghe, bao gồm quan hệ ngang hàng hay vị thế xã hội cao thấp, ảnh hưởng rõ rệt đến cách thức biểu hiện hành vi xin. Trong các mối quan hệ gia đình, trường học, công sở và bạn bè, hành vi xin được điều chỉnh phù hợp với mức độ thân mật và vị thế xã hội, từ đó ảnh hưởng đến lựa chọn từ ngữ và cấu trúc câu.

4. Vai trò của phép lịch sự và thể diện: Phép lịch sự đóng vai trò trung tâm trong việc giảm thiểu đe dọa thể diện âm tính và dương tính của cả người nói và người nghe khi thực hiện hành vi xin. Các quy tắc lịch sự như không áp đặt, để ngỏ sự lựa chọn và làm cho người nghe cảm thấy thoải mái được áp dụng để tăng khả năng chấp nhận lời xin.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy hành vi xin trong tiếng Việt không chỉ là một hành vi ngôn ngữ đơn thuần mà còn là một hiện tượng xã hội phức tạp, chịu ảnh hưởng sâu sắc của các yếu tố ngữ dụng và văn hóa. Việc phân loại hành vi xin theo mức độ cầu khiến giúp làm rõ sự đa dạng trong cách thức biểu hiện và mức độ lịch sự của các phát ngôn xin. So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả này phù hợp với quan điểm của Austin và Searle về hành vi ngôn ngữ điều khiển, đồng thời mở rộng thêm khía cạnh văn hóa đặc thù của tiếng Việt. Phép lịch sự và thể diện được xác định là những yếu tố quyết định thành công của hành vi xin, giúp giảm thiểu xung đột và duy trì mối quan hệ xã hội hài hòa. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tần suất các mức độ cầu khiến trong các lời thoại và bảng so sánh các biểu thức ngữ vi trong các mối quan hệ giao tiếp khác nhau, giúp minh họa rõ nét sự đa dạng và phức tạp của hành vi xin.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo kỹ năng giao tiếp lịch sự: Các tổ chức giáo dục và doanh nghiệp nên tổ chức các khóa đào tạo về kỹ năng sử dụng hành vi xin phù hợp với từng hoàn cảnh giao tiếp nhằm nâng cao hiệu quả và sự hài hòa trong giao tiếp.

2. Phát triển tài liệu hướng dẫn sử dụng hành vi xin: Biên soạn các tài liệu, cẩm nang hướng dẫn cách sử dụng các biểu thức ngữ vi và động từ ngữ vi trong hành vi xin, đặc biệt chú trọng đến yếu tố lịch sự và thể diện, phục vụ cho học sinh, sinh viên và người lao động.

3. Áp dụng trong đào tạo ngôn ngữ và văn hóa: Đưa nội dung nghiên cứu về hành vi xin vào chương trình giảng dạy ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam cho người nước ngoài, giúp họ hiểu và sử dụng hành vi xin một cách tự nhiên và phù hợp.

4. Khuyến khích nghiên cứu sâu hơn về hành vi ngôn ngữ: Các nhà nghiên cứu nên tiếp tục khảo sát các hành vi ngôn ngữ khác trong tiếng Việt, mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các lĩnh vực như hành vi cảm ơn, xin lỗi để hoàn thiện lý thuyết ngữ dụng học tiếng Việt.

Các giải pháp trên nên được triển khai trong vòng 1-2 năm tới, với sự phối hợp của các cơ quan giáo dục, văn hóa và các tổ chức nghiên cứu ngôn ngữ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và học viên cao học ngành Ngôn ngữ học và Ngữ dụng học: Luận văn cung cấp kiến thức chuyên sâu về hành vi xin, giúp họ hiểu rõ lý thuyết và ứng dụng trong nghiên cứu và thực hành.

2. Giáo viên và giảng viên dạy tiếng Việt: Tài liệu giúp nâng cao kỹ năng giảng dạy về giao tiếp lịch sự và hành vi ngôn ngữ trong tiếng Việt, đặc biệt trong các tình huống giao tiếp thực tế.

3. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa: Luận văn là nguồn tham khảo quý giá để phát triển các nghiên cứu liên quan đến hành vi ngôn ngữ, giao tiếp xã hội và văn hóa Việt Nam.

4. Người học tiếng Việt là ngôn ngữ thứ hai: Giúp họ nắm bắt được các biểu thức lịch sự và cách sử dụng hành vi xin phù hợp trong giao tiếp hàng ngày, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Hành vi xin trong tiếng Việt có đặc điểm gì nổi bật?
   Hành vi xin trong tiếng Việt được biểu hiện qua các động từ ngữ vi như "xin", "xin phép" với mức độ cầu rất cao, đồng thời chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của yếu tố lịch sự và thể diện nhằm giảm thiểu đe dọa thể diện người nghe.

2. Phép lịch sự ảnh hưởng thế nào đến hành vi xin?
   Phép lịch sự giúp giảm nhẹ tính áp đặt của lời xin, tạo điều kiện cho người nghe cảm thấy thoải mái và dễ chấp nhận yêu cầu, thông qua các quy tắc như không áp đặt, để ngỏ sự lựa chọn và làm cho người nghe cảm thấy thoải mái.

3. Làm sao phân biệt hành vi xin trực tiếp và gián tiếp?
   Hành vi xin trực tiếp sử dụng biểu thức ngữ vi rõ ràng như "Xin anh giúp tôi", còn hành vi xin gián tiếp có thể dùng câu hỏi hoặc lời nói mang hàm ý xin phép như "Anh có thể giúp tôi được không?", hiệu lực xin được xác định dựa trên ngữ cảnh.

4. Quan hệ xã hội ảnh hưởng thế nào đến hành vi xin?
   Quan hệ xã hội như vị thế cao thấp, thân mật hay xa lạ giữa người nói và người nghe ảnh hưởng đến cách lựa chọn từ ngữ, cấu trúc câu và mức độ lịch sự trong hành vi xin, nhằm phù hợp với bối cảnh giao tiếp.

5. Tại sao nghiên cứu hành vi xin lại quan trọng trong giao tiếp?
   Nghiên cứu hành vi xin giúp hiểu rõ cách thức thể hiện sự tôn trọng, lịch sự và duy trì thể diện trong giao tiếp, từ đó nâng cao hiệu quả giao tiếp, giảm thiểu xung đột và xây dựng mối quan hệ xã hội hài hòa.

Kết luận

• Hành vi xin trong tiếng Việt là một hành vi ngôn ngữ thuộc nhóm điều khiển, có mức độ cầu rất cao và chịu ảnh hưởng sâu sắc của yếu tố lịch sự và thể diện.
• Các biểu thức ngữ vi và động từ ngữ vi như "xin", "xin phép" đóng vai trò trung tâm trong việc biểu thị hành vi xin.
• Quan hệ liên cá nhân và vị thế xã hội ảnh hưởng rõ rệt đến cách thức biểu hiện và lựa chọn ngôn ngữ trong hành vi xin.
• Phép lịch sự giúp giảm thiểu đe dọa thể diện, tăng khả năng chấp nhận lời xin trong giao tiếp.
• Nghiên cứu này mở ra hướng phát triển cho các nghiên cứu tiếp theo về hành vi ngôn ngữ trong tiếng Việt, đồng thời có giá trị ứng dụng trong giáo dục và giao tiếp thực tiễn.

Next steps: Triển khai các đề xuất đào tạo kỹ năng giao tiếp lịch sự, phát triển tài liệu hướng dẫn và mở rộng nghiên cứu về các hành vi ngôn ngữ khác.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên và người học tiếng Việt nên áp dụng và phát triển kiến thức về hành vi xin để nâng cao hiệu quả giao tiếp trong thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lý thuyết Chương 2. Hành vi xin trong giao tiếp tiếng Việt Chương 3. Yếu tố ngữ dụng liên quan đến hành vi xin trong giao tiếp tiếng Việt e 6 Chƣơng 1.

Lý thuyết hội thoại 1. Khái niệm hội thoại Ngôn ngữ là phƣơng tiện giao tiếp quan trọng nhất của con ngƣời, và trong đời sống, mỗi chúng ta có rất nhiều thông tin cần trao đổi với nhau. Hoạt động giao tiếp phổ biến nhất, căn bản nhất của con ngƣời đó là hội thoại. Trong giao tiếp hai chiều, bên này nói, bên kia nghe và phản hồi lại, lúc này vai trò của hai bên thay đổi.

Hội thoại gồm hai bên là song thoại, có thể là ba bên gọi là tam thoại, nhiều bên thì gọi là đa thoại. Song dạng thoại cơ bản nhất vẫn là song thoại. Giao tiếp có thể diễn ra ở dạng nói hoặc dạng viết, tuy nhiên giao tiếp dạng nói là hình thức giao tiếp phổ biến hơn cả. Đầu tiên, hội thoại đƣợc Xã hội học, Xã hội ngôn ngữ học, Dân tộc ngôn ngữ học Mĩ nghiên cứu.

Từ 1970 nó là đối tƣợng chính thức của một phân ngành ngôn ngữ học Mĩ, phân ngành phân tích hội thoại (conversation analysis). Sau đó phân tích hội thoại đƣợc tiếp nhận ở Anh với tên gọi phân tích diễn ngôn (discourse analysis), ở Pháp (khoảng 1980) và ở các nƣớc thuộc cựu lục đia. Cho đến nay thì ngôn ngữ học của hầu hết các quốc gia trên thế giới đều bàn đến hội thoại. Theo Đỗ Hữu Châu: “Hội thoại là hình thức giao tiếp thường xuyên của ngôn ngữ, là hoạt động cơ bản phổ biến của sự hành chức ngôn ngữ.

Bên cạnh đó nó cũng là hình thức cơ sở của mọi hoạt động ngôn ngữ khác” [3, tr. Chính vì có vai trò quan trọng nhƣ vậy nên hội thoại là vấn đề đƣợc Ngữ dụng học đặc biệt quan tâm. Tuy nhiên nhiệm vụ của luận văn là nghiên cứu các đặc điểm của hành vi xin trong tiếng Việt. Do đó, việc nghiên cứu các hành vi xin phải đƣợc đặt trong một cấu trúc hội thoại, tức là phải có nhân vật tham gia trong một cuộc thoại, ngƣời nói thực hiện hành vi xin và ngƣời nghe đáp trả lại.

Nói đến mục đích của hội thoại cũng là nói đến những đặc tính và nội dung của cuộc hội thoại: Có những cuộc hội thoại ngẫu hứng tự do và những cuộc hội thoại đƣợc định hƣớng trƣớc về nội dung, có những cuộc hội thoại có e 7 nội dung nghiêm túc và những cuộc hội thoại nói những chuyện “tào lao”, có những cuộc hội thoại nói đến những nỗi niềm riêng tƣ và những cuộc hội thoại bàn về những vấn đề chung của một quốc gia, một xã hội, một tổ chức, một đơn vị nào đó,. Những cuộc hội thoại nhƣ thƣơng thuyết, ngoại giao, hội thảo khoa học có đích đƣợc xác định một cách rõ ràng, trong khi các cuộc chuyện trò tán gẫu thƣờng không có đích (hay nói cách khác là có đích song chỉ là đích giải trí). Còn các cuộc hội nghị, đại hội, các cuộc thƣơng thảo là những hội thoại mà hình thức tổ chức khá chặt chẽ, trang trọng, mang tính chất nghi lễ. Ngƣợc lại, những cuộc chuyện trò đời thƣờng không cần một nghi lễ nào cả.

Lý thuyết hội thoại bao gồm nhiều vấn đề, tuy nhiên dƣới góc độ của một luận văn nên chúng tôi chỉ trình bày một số vấn đề lý thuyết hội thoại có liên quan trong quá trình triển khai đề tài. Yếu tố nội tại trong cấu trúc hội thoại Hội thoại cũng có cấu trúc tôn ti tƣơng tự nhƣ một đơn vị cú pháp. Các đơn vị của cấu trúc hội thoại là: - Cuộc thoại (cuộc tƣơng tác): là đơn vị lớn nhất bao trùm, tính từ khi các thoại nhân gặp nhau, khởi đầu nói cho đến lúc chấm dứt. Hay cuộc thoại là một lần trao đổi, nói chuyện giữa cá nhân trong hoàn cảnh xã hội nào đó.

Để xác định một cuộc thoại, cần phải có một số yếu tố nhƣ: Sự thống nhất về nhân vật hội thoại: cuộc thoại đƣợc xác định bởi sự gặp mặt và sự chia tay của những ngƣời tham gia hội thoại. Khi những ngƣời tham gia hội thoại thay đổi thì cuộc thoại cũng có sự thay đổi. Sự thống nhất về môi trƣờng hội thoại nhƣ: địa điểm, thời gian. Sự thống nhất về đề tài diễn ngôn: một cuộc thoại, theo Grice phải theo một hƣớng nhất định từ đầu cho đến khi kết thúc.

Ngoài ra cuộc thoại còn đƣợc đánh dấu bằng các dấu hiệu định ranh giới cuộc thoại nhƣ: tuyên bố, khai mạc, bế mạc,. Tuy nhiên cho đến nay, việc định ranh giới cuộc thoại bằng những tiêu chí trên vẫn chƣa dứt khoát và thống nhất. e 8 Cấu trúc tổng quát của một cuộc thoại bao gồm: đoạn mở thoại – đoạn thân thoại - đoạn thoại kết thúc. Trong đó, đoạn mở và kết thoại có cấu trúc tƣơng đối ổn định, dễ nhận ra hơn các đoạn thoại tạo nên thân thoại.

- Đoạn thoại: là một đoạn của cuộc thoại do một hoặc một số cặp thoại liên kết với nhau về đề tài và về đích có tính hoàn chỉnh bộ phận để có thể cùng các đoạn thoại khác làm cho cuộc thoại thành công (đạt đƣợc đích). Cũng có thể nói một đoạn thoại là một lập luận bộ phận (có kết luận tƣờng minh hoặc hàm ấn) góp phần vào lập luận chung của cuộc thoại. - Cặp thoại: Cặp thoại là đơn vị cơ sở của hội thoại, cặp thoại đƣợc tạo nên từ các tham thoại. Mỗi cặp thoại thƣờng gồm hai tham thoại, dẫn nhập và hồi đáp.

Đôi khi chúng ta vẫn gặp những cặp thoại gồm một tham thoại hoặc ba tham thoại. Có các loại cặp thoại nhƣ: Cặp thoại tối thiểu, cặp thoại một tham thoại, cặp thoại chủ hƣớng, cặp thoại phụ thuộc. Cặp thoại tối thiểu tƣơng đƣơng với sự kiện lời nói tối thiểu, tức là tối thiểu cặp thoại phải là một cặp kế cận với hành động dẫn nhập và hành động hồi đáp. Ví dụ: (1) Sp1: Nam ơi, cậu làm bài tập chưa? Sp2: Tớ làm xong rồi! Sp1: Cậu lúc nào cũng chăm chỉ! [DCT] Cặp thoại một tham thoại xảy ra khi: Ngƣời nghe thực hiện một hành động vật lý (gật đầu, lắc đầu, xua tay.) thay cho hành động ngôn ngữ.

Ngƣời nghe im lặng không có hành động gì cả. Ví dụ: (2) Sp1: Cậu làm bài tập chưa? Sp2: (Gật đầu) [DCT] - Tham thoại: là phần đóng góp của một thoại nhân vào một cặp thoại. Theo quan điểm của Đỗ Hữu Châu (2007), “Tham thoại là phần đóng góp của từng nhân vật hội thoại vào một cặp thoại nhất định và một lượt lời có thể vẫn nhiều tham thoại này cũng có thể nhỏ hơn tham thoại” [3, tr. Về tổ chức nội tại, tham thoại do một hoặc một số hành vi ngôn ngữ tạo nên.

e 9 Một tham thoại có một hành vi chủ hƣớng (hành động quyết định đích của tham thoại, cùng với hành động chủ hƣớng của tham thoại kia trong cặp thoại lập thành một cặp kế cận) và có thể có hành vi phụ thuộc (làm rõ lý do hoặc bổ sung nghĩa cho hành động chủ hƣớng). Hành động chủ hƣớng của một tham thoại hoặc đòi hỏi hành động chủ hƣớng của tham thoại kia trong cặp thoại hồi đáp hoặc hồi đáp cho hành động chủ hƣớng của tham thoại ấy, Không nên đồng nhất lƣợt lời và tham thoại. Lƣợt lời có thể lớn hơn hoặc nhỏ hơn một tham thoại. Ví dụ: (3) Sp1: Chào cậu! Sp2: Chào! Sp1: Thế nào? Dạo này vẫn khoẻ chứ? Sp2: Cảm ơn! Tớ vẫn khoẻ! Thế còn cậu? Sp1: Cảm ơn! Tớ cũng thế! Đi đâu mà ăn mặc lịch sự thế? Sp2: À! Mình đi họp lớp.

[DCT] - Lượt lời: Chuỗi những đơn vị ngôn ngữ đƣợc nhân vật hội thoại nói ra trong một cuộc thoại đƣợc gọi là một lƣợt lời. Hay lƣợt lời là phần lời của mỗi ngƣời nói trong một lần, một lần nói xong của một ngƣời trong khi những ngƣời khác không nói, để rồi đến lƣợt một ngƣời tiếp theo sẽ nói. Nếu có nhiều ngƣời cùng nói một lúc thì đó không đƣợc coi là lƣợt lời, ngoại trừ các hành vi hô gọi, thề nguyền. Trong các lễ nghi mang tính tập thể.

Do mỗi lƣợt lời đƣợc xây dựng trên cơ sở lƣợt lời trƣớc đó nên ta có sự luân phiên lƣợt lời trong cấu trúc hội thoại. Cơ chế hoạt động của chúng chính là sự trao lời và tranh lời. Trao lời là vận động mà vai nói (Sp1) nói lƣợt lời của mình ra và hƣớng lƣợt lời của mình về phía vai nghe (Sp2) nhằm làm cho ngƣời đó biết rằng lƣợt lời đƣợc nói ra đó là dành cho họ. Trái với trao lời chính là tranh lời hay ngắt lời, đó là những lời nói xen ngang vào lƣợt lời của ngƣời đang nói.

Trong quá trình hội thoại, chúng ta cũng cần lƣu ý đến những tín hiệu điều chỉnh lƣợt lời bởi ngƣời nghe không đơn thuần là ngƣời đứng ngoài hội thoại. Họ có thể không tham gia trực tiếp vào cuộc thoại nhƣng lại đóng vai trò “khán giả”, “công chúng”, đôi khi là “giám khảo”, thái độ và phản ứng của họ là e 10 những điều khiển ngƣợc đến quá trình hội thoại, có vai trò đáng kể trong việc khuyến khích lƣợt lời tiếp tục hay chuyển hƣớng, hoặc dừng lại. Những phản ứng này thể hiện bằng cử chỉ nét mặt, hành động (la ó, huýt sáo, hò reo, vỗ tay. Những thái độ và cách thức phản ứng này phụ thuộc vào từng ngôn ngữ và nền văn hóa.

Ví dụ: (4) Sp1: Cậu đi đâu mà trông có vẻ vội vàng thế? Sp2: Mình đang vội đến lớp học thêm, thế hôm nay cậu không học à? [DCT] Ở lƣợt lời Sp2 có hai tham thoại, một tham thoại trả lời và một tham thoại có tính chất dẫn nhập mở ra một tham thoại khác. Chẳng hạn: (5) Sp1: Hôm nay tổ mấy trực nhật lớp? Sp2: Tổ 3. [DCT] Ở cặp thoại trên, mỗi tham thoại nằm trong một lƣợt lời và chỉ gồm một hành vi là hỏi và trả lời. Nhƣ vậy, tham thoại trùng khớp với lƣợt lời và hành vi.

Sự kiện lời nói Có nhiều cách hiểu khác nhau về sự kiện lời nói. Trong luận văn này, chúng tôi quan niệm một sự kiện lời nói là một hoạt động, trong đó có những ngƣời tham gia giao tiếp dùng những hành động ở lời tác động lẫn nhau nhằm đạt đƣợc mục đích nào đó. Một sự kiện lời nói đƣợc tạo ra bởi một cặp thoại trung tâm, trong cặp thoại đó đích của hành động ở lời dẫn nhập quyết định đích của hành động lời nói chứa nó. Tên gọi của hành động ở lời dẫn nhập của cặp thoại trung tâm cũng là tên gọi của sự kiện lời nói đó.