Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại việt nam

Nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập tới hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Phân tích chuyên sâu, kết quả và hàm ý chính sách.

• Tác giả: Nguyễn Đoàn Phương Uyên
• Người hướng dẫn: TS. Đào Lê Kiều Oanh
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các Ngân hàng Thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.6. ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
• 1.7. KẾT CẤU KHÓA LUẬN
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. Cơ sở lý thuyết về đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng
• 2.2. Cơ sở lý thuyết về hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng
• 2.3. TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH NGÂN HÀNG
• 2.3.1. Hoạt động đa dạng hóa thu nhập mang lại hiệu quả hoạt động kinh doanh cho ngân hàng
• 2.3.2. Hoạt động đa dạng hóa thu nhập hạn chế hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng
• 2.4. CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC VỀ TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH NGÂN HÀNG
• 2.4.1. Đa dạng hóa thu nhập tác động cùng chiều đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng
• 2.4.2. Đa dạng hóa thu nhập tác động ngược chiều đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU. NGUỒN DỮ LIỆU VÀ MẪU NGHIÊN CỨU
• 3.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.3. Các giả thuyết nghiên cứu
• 3.4. DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.4.1. Mẫu nghiên cứu
• 3.4.2. Các biến trong mô hình nghiên cứu
• 3.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH VÀ THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. THỐNG KÊ MÔ TẢ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 4.1.1. Biến đo lường hiệu quả hoạt động kinh doanh
• 4.1.2. Biến đa dạng hóa thu nhập
• 4.2. PHÂN TÍCH HỆ SỐ TƯƠNG QUAN
• 4.3. KIỂM ĐỊNH HỒI QUY TỔNG THỂ OLS, FEM, REM
• 4.4. KIỂM ĐỊNH CÁC KHUYẾT TẬT CỦA MÔ HÌNH VÀ KẾT QUẢ HỒI QUY
• 4.4.1. Kiểm định các khuyết tật
• 4.4.2. Hồi quy theo phương pháp FGLS
• 4.4.3. HỒI QUY THEO PHƯƠNG PHÁP SGMM
• 4.4.4. KIỂM ĐỊNH SARGAN - HANSEN VÀ KIỂM ĐỊNH TỰ TƯƠNG QUAN BẬC 2 (AR2)
• 4.5. THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
• 5.1.1. Đối với Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 5.1.2. Đối với các Ngân hàng thương mại
• 5.2. HẠN CHẾ VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 5.3. KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đa Dạng Hóa Thu Nhập Ngân Hàng Việt Nam

Ngân hàng thương mại (NHTM) đóng vai trò then chốt trong hệ thống tài chính, tác động trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế. Hiệu quả kinh doanh luôn là ưu tiên hàng đầu, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập và cạnh tranh. Đa dạng hóa thu nhập nổi lên như một yếu tố quan trọng để tăng cường hiệu quả hoạt động kinh doanh của các NHTM Việt Nam. Thu nhập của NHTM chủ yếu đến từ hoạt động tín dụng, dịch vụ, đầu tư tài chính và kinh doanh ngoại hối. Tuy nhiên, hiện nay, các NHTM còn cung cấp nhiều dịch vụ khác như đầu tư, bảo hiểm, quản lý tài sản. Vì vậy việc đa dạng hóa thu nhập ngân hàng ngày càng trở nên quan trọng. Khóa luận này đi sâu vào phân tích thực nghiệm tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh của các NHTM tại Việt Nam, sử dụng dữ liệu từ 26 ngân hàng trong giai đoạn 2011-2023.

1.1. Hiệu Quả Kinh Doanh Ngân Hàng Đo lường và Ý nghĩa

Hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thường được đo lường bằng các chỉ số như ROA (Return on Assets) và ROE (Return on Equity). ROA phản ánh khả năng sinh lời trên tổng tài sản, cho biết ngân hàng sử dụng tài sản hiệu quả như thế nào để tạo ra lợi nhuận. ROE đo lường lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu, thể hiện hiệu quả sử dụng vốn của các cổ đông. Các chỉ số này cung cấp cái nhìn toàn diện về khả năng quản lý và sinh lời của ngân hàng, đồng thời là cơ sở quan trọng để đánh giá tác động của đa dạng hóa thu nhập.

1.2. Các Nguồn Thu Chính Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Các nguồn thu chính của NHTM bao gồm thu nhập từ lãi (hoạt động tín dụng), thu nhập từ phí (dịch vụ thanh toán, bảo lãnh, tư vấn), thu nhập từ hoạt động kinh doanh ngoại hối và thu nhập từ đầu tư. Sự thay đổi trong cơ cấu các nguồn thu này, đặc biệt là sự gia tăng của nguồn thu phi lãi, có thể ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Việc hiểu rõ các nguồn thu nhập này là chìa khóa để phân tích tác động của đa dạng hóa thu nhập.

II. Tại Sao Đa Dạng Hóa Thu Nhập Quan Trọng Với Ngân Hàng

Trong bối cảnh cạnh tranh và hội nhập, đa dạng hóa thu nhập giúp ngân hàng giảm sự phụ thuộc vào nguồn thu truyền thống từ lãi, ổn định doanh thu và tăng khả năng chống chịu với các biến động kinh tế. Các NHTM có thể mở rộng sang các lĩnh vực như dịch vụ tư vấn tài chính, bảo hiểm, quản lý tài sản để tạo ra nguồn thu phi lãi ổn định. Tuy nhiên, việc đa dạng hóa thu nhập ngân hàng cũng đi kèm với những thách thức, bao gồm tăng chi phí hoạt động và rủi ro hoạt động. Vì vậy, việc quản lý hiệu quả quá trình đa dạng hóa là yếu tố then chốt để đảm bảo hiệu quả kinh doanh.

2.1. Rủi Ro Tín Dụng và Tính Ổn Định Của Thu Nhập Từ Lãi

Thu nhập từ lãi, mặc dù là nguồn thu chính, dễ bị ảnh hưởng bởi rủi ro tín dụng và biến động lãi suất. Khi nền kinh tế suy thoái, nợ xấu có thể gia tăng, làm giảm thu nhập từ lãi và ảnh hưởng đến lợi nhuận ngân hàng. Do đó, đa dạng hóa thu nhập giúp ngân hàng giảm sự phụ thuộc vào nguồn thu này và tăng cường khả năng chống chịu với các cú sốc kinh tế.

2.2. Nguồn Thu Phi Lãi Tiềm Năng và Thách Thức Cho Ngân Hàng

Nguồn thu phi lãi (phí dịch vụ, hoa hồng, kinh doanh ngoại hối) mang lại tiềm năng tăng trưởng lớn cho ngân hàng. Tuy nhiên, việc phát triển các dịch vụ này đòi hỏi đầu tư vào công nghệ, nguồn nhân lực và marketing. Ngoài ra, các dịch vụ phi lãi cũng có thể chịu sự cạnh tranh gay gắt từ các công ty fintech và các ngân hàng khác. Vì vậy, ngân hàng cần có chiến lược đa dạng hóa phù hợp và quản lý rủi ro hiệu quả.

III. Phân Tích Thực Nghiệm Phương Pháp Đo Lường và Dữ Liệu Nghiên Cứu

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích thực nghiệm để đánh giá tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính của 26 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2011-2023. Các mô hình hồi quy (FEM, REM, OLS, FGLS, SGMM) được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa các biến số, bao gồm chỉ số đa dạng hóa thu nhập (DIV), các chỉ số hiệu quả kinh doanh (ROA, ROE), và các biến kiểm soát như quy mô ngân hàng, tỷ lệ an toàn vốn, tỷ lệ nợ xấu và các yếu tố vĩ mô. Qua đó tác giả sẽ xác định tác động của đa dạng hóa thu nhập đến sự thay đổi về hiệu quả hoạt động kinh doanh.

3.1. Mô Hình Hồi Quy FEM REM OLS FGLS và SGMM là gì

Các mô hình hồi quy này có những ưu điểm và hạn chế riêng. OLS là mô hình đơn giản nhất, nhưng có thể không phù hợp khi có các yếu tố không quan sát được ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng. FEM và REM cho phép kiểm soát các yếu tố này, nhưng FEM có thể mất nhiều bậc tự do, còn REM có thể bị ảnh hưởng bởi tương quan giữa các yếu tố không quan sát được và các biến độc lập. FGLS và SGMM được sử dụng để khắc phục các vấn đề về tự tương quan và phương sai thay đổi.

3.2. Các Biến Kiểm Soát Quy Mô Ngân Hàng Nợ Xấu và Vĩ Mô

Các biến kiểm soát như quy mô ngân hàng (SIZE), tỷ lệ an toàn vốn (ETA), tỷ lệ nợ xấu (NPL) và các yếu tố vĩ mô (lạm phát, tăng trưởng kinh tế) có thể ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Việc kiểm soát các biến này giúp đảm bảo rằng tác động của đa dạng hóa thu nhập được đo lường chính xác, không bị ảnh hưởng bởi các yếu tố khác.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tác Động của Đa Dạng Hóa Thu Nhập đến ROA và ROE

Kết quả nghiên cứu cho thấy đa dạng hóa thu nhập có tác động tích cực đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Cụ thể, chỉ số đa dạng hóa thu nhập (DIV) có tác động dương đến ROA và ROE, cho thấy rằng các ngân hàng đa dạng hóa thu nhập tốt hơn có xu hướng đạt hiệu quả kinh doanh cao hơn. Ngoài ra, các biến kiểm soát như quy mô ngân hàng, tỷ lệ an toàn vốn và tăng trưởng kinh tế cũng có tác động đáng kể đến hiệu quả kinh doanh.

4.1. Lợi Nhuận Ngân Hàng Phân tích ROA và ROE theo mô hình

ROA và ROE là hai chỉ số quan trọng để đánh giá lợi nhuận ngân hàng. Nghiên cứu này phân tích sự thay đổi của ROA và ROE theo mức độ đa dạng hóa thu nhập và các yếu tố khác. Kết quả cho thấy rằng việc đa dạng hóa thu nhập giúp ngân hàng tăng cường khả năng sinh lời và cải thiện hiệu quả kinh doanh.

4.2. Các Yếu Tố Vĩ Mô Lạm Phát Tăng Trưởng Kinh Tế Ảnh Hưởng Ra Sao

Các yếu tố vĩ mô như lạm phát và tăng trưởng kinh tế có thể ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Lạm phát cao có thể làm giảm sức mua của người tiêu dùng và ảnh hưởng đến hoạt động tín dụng, trong khi tăng trưởng kinh tế cao có thể thúc đẩy hoạt động tín dụng và tăng lợi nhuận ngân hàng.

V. Hàm Ý Chính Sách Cách Nâng Cao Hiệu Quả Kinh Doanh Cho NH

Dựa trên kết quả nghiên cứu, có một số hàm ý chính sách quan trọng. Thứ nhất, các NHTM nên tiếp tục đẩy mạnh đa dạng hóa thu nhập, đặc biệt là phát triển các dịch vụ phi lãi như tư vấn tài chính, bảo hiểm và quản lý tài sản. Thứ hai, các ngân hàng cần chú trọng quản lý rủi ro, đặc biệt là rủi ro tín dụng và rủi ro hoạt động. Thứ ba, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) nên tạo điều kiện thuận lợi để các ngân hàng đa dạng hóa thu nhập thông qua việc đơn giản hóa các thủ tục hành chính và hỗ trợ phát triển các dịch vụ mới.

5.1. Phát Triển Dịch Vụ Phi Lãi Tư Vấn Bảo Hiểm Quản Lý Tài Sản

Phát triển các dịch vụ phi lãi giúp ngân hàng giảm sự phụ thuộc vào nguồn thu từ lãi và tăng cường khả năng sinh lời. Các dịch vụ này cũng có thể tạo ra giá trị gia tăng cho khách hàng và tăng cường mối quan hệ giữa ngân hàng và khách hàng.

5.2. Quản Trị Rủi Ro Ngân Hàng Tín Dụng Hoạt Động và Thị Trường

Quản trị rủi ro là yếu tố then chốt để đảm bảo hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Các ngân hàng cần có hệ thống quản trị rủi ro hiệu quả để nhận diện, đo lường và kiểm soát các loại rủi ro khác nhau, bao gồm rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động và rủi ro thị trường.

VI. Kết Luận Đa Dạng Hóa Thu Nhập và Tương Lai Ngân Hàng

Nghiên cứu này đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động tích cực của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng tại Việt Nam. Trong bối cảnh cạnh tranh và hội nhập, đa dạng hóa thu nhập là một chiến lược quan trọng để các NHTM tăng cường khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững. Tuy nhiên, việc đa dạng hóa cũng đi kèm với những thách thức và rủi ro, đòi hỏi các ngân hàng phải có chiến lược phù hợp và quản lý hiệu quả.

6.1. Hạn Chế Nghiên Cứu Những Vấn Đề Cần Khám Phá Thêm

Nghiên cứu này có một số hạn chế, bao gồm phạm vi dữ liệu và phương pháp phân tích. Các nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng phạm vi dữ liệu và sử dụng các phương pháp phân tích khác để có cái nhìn toàn diện hơn về tác động của đa dạng hóa thu nhập.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Tác Động của Công Nghệ và Fintech

Trong bối cảnh công nghệ và fintech phát triển mạnh mẽ, các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào tác động của công nghệ và fintech đến đa dạng hóa thu nhập và hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Điều này sẽ giúp các ngân hàng hiểu rõ hơn về các cơ hội và thách thức trong bối cảnh mới và xây dựng chiến lược phù hợp.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) đóng vai trò huyết mạch trong nền kinh tế quốc gia — khi hệ thống này suy yếu, toàn bộ chuỗi cung ứng vốn bị gián đoạn, doanh nghiệp mất nguồn tài trợ, tăng trưởng GDP chậm lại. Tại Việt Nam, giai đoạn 2011–2023 chứng kiến bốn cú sốc lớn: hậu khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008–2009, tái cơ cấu ngân hàng 2012–2015, đại dịch Covid-19 năm 2020–2021, và sự bùng nổ của công nghệ tài chính (fintech). Trong bối cảnh đó, thu nhập từ hoạt động tín dụng truyền thống — vốn chiếm tỷ trọng áp đảo — trở nên bất ổn do lãi suất biến động mạnh và nợ xấu leo thang.

Problem statement cụ thể: Các NHTM Việt Nam phụ thuộc quá mức vào thu nhập lãi thuần (Net Interest Income - NII), trong khi thu nhập ngoài lãi (Non-Interest Income - NOI) từ phí dịch vụ, kinh doanh ngoại hối, đầu tư chứng khoán còn chiếm tỷ trọng thấp. Câu hỏi chưa được trả lời thống nhất trong giới học thuật là: liệu chiến lược đa dạng hóa thu nhập (Income Diversification) có thực sự cải thiện hiệu quả hoạt động kinh doanh (HQHĐKD) của NHTM Việt Nam hay không?

Mục tiêu nghiên cứu:

1. Xác định đa dạng hóa thu nhập có tác động đến HQHĐKD của NHTM Việt Nam hay không
2. Đo lường chiều hướng và mức độ tác động thông qua các chỉ số tài chính ROA, ROE
3. Đề xuất hàm ý chính sách giúp NHTM tối ưu hóa cơ cấu thu nhập

Solution approach: Nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng (panel data) từ 26 NHTM giai đoạn 2011–2023, kết hợp năm phương pháp hồi quy: OLS, FEM, REM, FGLS và SGMM — đảm bảo kiểm soát nội sinh, phương sai thay đổi và tự tương quan.

Expected outcomes có thể đo lường: Biến DIV (chỉ số đa dạng hóa) có hệ số dương, có ý nghĩa thống kê ở mức 1% với cả hai mô hình ROA và ROE.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Hai trường phái đối lập trong nghiên cứu quốc tế:

Trường phái	Nghiên cứu tiêu biểu	Kết luận
Đa dạng hóa tăng HQHĐKD	Chiorazzo et al. (2008); Sanya & Wolfe (2011); Gurbuz et al. (2013); Moudud-Ul-Huq et al. (2018)	NOI làm tăng lợi nhuận điều chỉnh rủi ro, giảm chi phí nhờ kinh tế phạm vi
Đa dạng hóa giảm HQHĐKD	DeYoung & Rice (2004); Stiroh (2004a); Lepetit et al. (2008); Delpachitra & Lester (2013)	NOI gia tăng đòn bẩy hoạt động, tăng rủi ro, chi phí chuyển đổi cao
Nghiên cứu Việt Nam ủng hộ chiều dương	Hồ Thị Hồng Minh & Nguyễn Thị Cành (2015); Lê Long Hậu & Phạm Xuân Quỳnh (2016); Phan Hữu Duy (2021)	Dữ liệu đến 2019, chưa phản ánh hậu Covid
Nghiên cứu Việt Nam phức tạp hơn	Võ Xuân Vinh & Trần Thị Phương Mai (2015)	DIV tăng ROE nhưng giảm lợi nhuận điều chỉnh rủi ro

Gap analysis: Hầu hết nghiên cứu Việt Nam sử dụng dữ liệu kết thúc trước năm 2020, chưa phản ánh giai đoạn Covid-19 và phục hồi 2022–2023 — thời điểm ngành ngân hàng Việt Nam đạt kỷ lục lợi nhuận. Khóa luận lấp đầy khoảng trống này với dữ liệu cập nhật đến 2023.

Thiết kế hệ thống nghiên cứu

Công thức đo lường đa dạng hóa thu nhập (DIV):

Tác giả áp dụng chỉ số Herfindahl–Hirschman điều chỉnh (Stiroh & Rumble, 2006):

DIV = 1 - HHI = 1 - (INT² + NON²)

Trong đó:
  INT = NET / NETOP   (tỷ lệ thu nhập lãi thuần)
  NON = NOI / NETOP   (tỷ lệ thu nhập ngoài lãi thuần)
  NETOP = NET + NOI   (tổng thu nhập thuần)

DIV ∈ [0, 0.5]:
  → DIV → 0.5: đa dạng hóa hoàn hảo (chia đều lãi và ngoài lãi)
  → DIV → 0:   tập trung hoàn toàn vào một nguồn thu nhập

Biến phụ thuộc — đo lường HQHĐKD:

ROA = Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản
      (Chuẩn quốc tế: ROA ≥ 1% = hiệu quả cao - CAMEL standard)

ROE = Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sở hữu
      (Chuẩn Việt Nam: ROE tốt = 14%–17% - Trần Thọ Đạt & Lê Thanh Tâm, 2016)

Mô hình hồi quy đề xuất:

Mô hình 1:
ROAᵢₜ = β₀ + β₁DIVᵢₜ + β₂SIZEᵢₜ + β₃ETAᵢₜ + β₄GTAᵢₜ
       + β₅LTAᵢₜ + β₆LLPᵢₜ + β₇NPLᵢₜ + β₈DEAᵢₜ
       + β₉INFₜ + β₁₀GDPₜ + μᵢₜ

Mô hình 2: (thay ROA bằng ROE, giữ nguyên cấu trúc)

Bộ biến kiểm soát:

Biến	Ký hiệu	Kỳ vọng	Cơ sở lý thuyết
Quy mô ngân hàng	SIZE = ln(Tổng tài sản)	(+)	Meslier et al. (2014)
Tỷ lệ an toàn vốn	ETA = VCSH / Tổng tài sản	(+)	Basel II/III
Tăng trưởng tài sản	GTA	(+/-)	Buyuran & Ekşi (2021)
Tỷ lệ cho vay	LTA = Cho vay / Tổng tài sản	(+/-)	Lưu Ngọc Hiệp et al. (2020)
Dự phòng rủi ro tín dụng	LLP	(-)	Võ Xuân Vinh & TTPM (2015)
Tỷ lệ nợ xấu	NPL	(-)	NHNN Việt Nam
Tỷ lệ tiền gửi	DEA = Tiền gửi / Tổng tài sản	(+)	Gurbuz et al. (2013)
Lạm phát	INF	(-)	IMF data
Tăng trưởng GDP	GDP	(+)	World Bank data

Methodology

Quy trình 7 bước được thiết kế chặt chẽ:

1. Lược khảo lý thuyết → xác định biến độc lập và phụ thuộc
2. Xây dựng mô hình & thu thập dữ liệu từ FiinPro, World Bank, IMF, Tổng cục Thống kê
3. Thống kê mô tả & phân tích tương quan (phần mềm Stata 15.0)
4. Ước lượng bằng Pooled OLS → FEM → REM; kiểm định Hausman để lựa chọn
5. Kiểm định khuyết tật: Modified Wald (phương sai thay đổi), Wooldridge (tự tương quan)
6. Khắc phục bằng FGLS (Feasible Generalized Least Squares) nếu mô hình mắc khuyết tật
7. Kiểm định nội sinh bằng SGMM (System Generalized Method of Moments) + kiểm định Sargan–Hansen và AR(2)

---

Implementation và kết quả

Development process

Mẫu nghiên cứu: 26 NHTM Việt Nam × 13 năm (2011–2023) = 338 quan sát dạng unbalanced panel. Nguồn dữ liệu: Báo cáo tài chính (BCTC) đã được kiểm toán, thu thập qua nền tảng FiinPro — chuẩn dữ liệu tài chính hàng đầu Việt Nam.

Lý do chọn SGMM làm estimator cuối cùng:

SGMM giải quyết đồng thời 3 vấn đề:
  1. Nội sinh (Endogeneity): DIV có thể tương quan với μᵢₜ
     → Dùng biến công cụ (instrumental variables) từ giá trị trễ
  2. Phương sai thay đổi (Heteroskedasticity)
  3. Tự tương quan (Autocorrelation) bậc 1 và 2

Kiểm định hợp lệ:
  - Sargan–Hansen test: kiểm tra overidentifying restrictions
    (H₀: biến công cụ hợp lệ, p-value > 0.05 → không bác bỏ H₀)
  - AR(2) test: kiểm tra tự tương quan bậc 2
    (H₀: không có AR(2), p-value > 0.05 → mô hình hợp lệ)

Testing và validation

Kết quả kiểm định mô hình:

• Kiểm định Modified Wald: Phát hiện phương sai thay đổi → cần FGLS
• Kiểm định Wooldridge: Phát hiện tự tương quan bậc 1 → cần FGLS/SGMM
• Kiểm định Hausman: Lựa chọn giữa FEM và REM
• Kiểm định VIF (Variance Inflation Factor): Đa cộng tuyến ở mức chấp nhận được (VIF < 10)

Kết quả đạt được

Phát hiện trung tâm (ở mức ý nghĩa thống kê 1%):

Biến	Tác động đến ROA	Tác động đến ROE	Kỳ vọng ban đầu	Kết quả
DIV	(+)	(+)	(+)	✅ Xác nhận H1
SIZE	(+)	(+)	(+)	✅ Xác nhận H2
ETA	(+)	(+)	(+)	✅ Xác nhận H3
LLP	(-)	(-)	(-)	✅ Phù hợp lý thuyết
DEA	(+)	(+)	(+)	✅ Phù hợp lý thuyết
INF	(-)	(-)	(-)	✅ Phù hợp thực tiễn
GDP	(+)	(+)	(+)	✅ Phù hợp thực tiễn

Kết luận định lượng: Biến DIV có hệ số hồi quy dương và có ý nghĩa thống kê ở mức 1% trong cả hai mô hình ROA và ROE, sau khi kiểm soát qua FGLS và SGMM — khẳng định đa dạng hóa thu nhập cải thiện HQHĐKD của các NHTM Việt Nam.

---

Đổi mới và đóng góp

1. Dữ liệu cập nhật và toàn diện nhất trong khu vực nghiên cứu: Phạm vi 2011–2023 bao gồm cả giai đoạn Covid-19 (2020–2021) và phục hồi (2022–2023) — các nghiên cứu trước của Phan Hữu Duy (2021), Trần Thị Cẩm Thanh (2021) chỉ dừng ở 2019, bỏ qua 4 năm biến động mạnh nhất của ngành ngân hàng Việt Nam.

2. Phương pháp ước lượng đa tầng: Kết hợp FGLS + SGMM là đóng góp phương pháp luận quan trọng. So sánh:

Nghiên cứu	Phương pháp	Hạn chế
Lê Long Hậu & Phạm Xuân Quỳnh (2016)	FEM, REM	Chưa xử lý nội sinh
Nguyễn Minh Sáng (2017)	DEA	Chỉ đo hiệu quả kỹ thuật, không phản ánh lợi nhuận
Khóa luận này	OLS + FEM + REM + FGLS + SGMM	Xử lý đồng thời nội sinh, phương sai thay đổi, tự tương quan

3. Bộ biến kiểm soát đầy đủ: Tích hợp cả biến vi mô ngân hàng (SIZE, ETA, LLP, NPL, LTA, GTA, DEA) và biến vĩ mô (INF, GDP) — phản ánh đúng môi trường hoạt động đa chiều của NHTM Việt Nam.

4. Phát hiện mới so với prior art: Trong khi Võ Xuân Vinh & TTPM (2015) kết luận đa dạng hóa không có lợi khi điều chỉnh rủi ro (dữ liệu 2006–2013), nghiên cứu này với khung thời gian mở rộng 2011–2023 và phương pháp SGMM mạnh hơn cho kết quả ngược lại — DIV tác động dương có ý nghĩa 1%.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Use cases thực tế cho NHTM Việt Nam:

• Ngân hàng quy mô lớn (Vietcombank, BIDV, VietinBank): Đẩy mạnh bancassurance, quản lý tài sản (wealth management), kinh doanh ngoại hối — vì SIZE lớn tạo lợi thế kinh tế phạm vi (economies of scope)
• Ngân hàng quy mô vừa và nhỏ (VIB, OCB, SeABank): Tập trung phát triển phí dịch vụ thanh toán số, open banking — chi phí thấp, biên lợi nhuận cao
• Toàn hệ thống: Giảm tỷ trọng thu nhập lãi từ ~70–75% xuống dưới 60%, tăng NOI thông qua fintech và ngân hàng số

Hàm ý chính sách:

Đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN):

• Hoàn thiện khung pháp lý cho các sản phẩm tài chính phi truyền thống (bancassurance, chứng khoán, fintech)
• Kiểm soát tỷ lệ an toàn vốn (ETA) theo Basel II/III để tạo nền tảng cho đa dạng hóa bền vững

Đối với các NHTM:

• Xây dựng chiến lược đa dạng hóa có lộ trình rõ ràng, không mở rộng tràn lan
• Đầu tư vào nhân lực và công nghệ để giảm chi phí vận hành các mảng phi truyền thống
• Kiểm soát chặt LLP (dự phòng rủi ro tín dụng) — biến này tác động âm mạnh đến ROA/ROE

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế được thừa nhận:

• Mẫu 26 NHTM chưa bao gồm toàn bộ hệ thống (hiện có ~31 NHTM cổ phần), thiếu các ngân hàng nhỏ chưa niêm yết do thiếu dữ liệu công bố
• Nghiên cứu chưa phân tách tác động theo từng loại NOI (phí dịch vụ, kinh doanh ngoại hối, đầu tư chứng khoán) — chỉ số HHIRD điều chỉnh (Elsas et al., 2010) chưa được khai thác
• Chưa xem xét biến động phi tuyến: tác động của DIV có thể không đồng đều ở các mức độ đa dạng hóa khác nhau (ngưỡng tối ưu)
• Yếu tố fintech và chuyển đổi số chưa được định lượng như biến độc lập

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Áp dụng mô hình ngưỡng (threshold regression) để tìm mức DIV tối ưu
• Phân tích theo nhóm ngân hàng (nhà nước/cổ phần, quy mô lớn/nhỏ) bằng kỹ thuật GMM hệ thống phân nhóm
• Tích hợp chỉ số chuyển đổi số (Digital Transformation Index) như biến điều tiết
• Mở rộng so sánh xuyên quốc gia với ASEAN-5 (Indonesia, Thái Lan, Malaysia, Philippines)

---

Đối tượng hưởng lợi

Sinh viên & nhà nghiên cứu:

• Mô hình nghiên cứu định lượng hoàn chỉnh với 5 phương pháp hồi quy có thể tái sử dụng cho các đề tài tài chính – ngân hàng
• Bộ 10 biến kiểm soát có cơ sở lý thuyết rõ ràng và đã được kiểm chứng thực nghiệm tại Việt Nam

Nhà quản trị ngân hàng:

• Bằng chứng định lượng từ 338 quan sát (2011–2023) hỗ trợ ra quyết định chiến lược đa dạng hóa thu nhập
• Kết quả ý nghĩa 1% của DIV cho phép tự tin triển khai chính sách mở rộng NOI

Cơ quan quản lý (NHNN, Bộ Tài chính):

• Căn cứ hoạch định chính sách điều tiết tỷ trọng thu nhập ngoài lãi trong hệ thống NHTM
• Dữ liệu thực nghiệm giai đoạn Covid-19 hỗ trợ xây dựng cơ chế phục hồi và phòng ngừa rủi ro hệ thống

Nhà đầu tư:

• ROE và ROA của 26 NHTM trong 13 năm là cơ sở đánh giá hiệu quả đầu tư vào cổ phiếu ngân hàng theo chiều hướng đa dạng hóa thu nhập

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao dùng SGMM thay vì chỉ FEM hoặc REM? FEM/REM không xử lý được biến nội sinh — ROA/ROE kỳ trước (biến trễ) xuất hiện trong mô hình động (dynamic panel) sẽ gây ước lượng thiên lệch. SGMM sử dụng biến công cụ là giá trị trễ của chính các biến, giải quyết vấn đề này đồng thời với phương sai thay đổi và tự tương quan.

2. Chỉ số DIV = 0.5 có nghĩa là gì trong thực tiễn? DIV = 0.5 tương ứng INT = NON = 50%, tức ngân hàng thu nhập bằng nhau từ lãi và ngoài lãi — trạng thái đa dạng hóa hoàn hảo. Trong thực tế tại Việt Nam giai đoạn 2011–2023, DIV trung bình thấp hơn 0.5 đáng kể, phản ánh hệ thống còn phụ thuộc nhiều vào hoạt động tín dụng.

3. ETA (tỷ lệ an toàn vốn) tác động thế nào đến chiến lược đa dạng hóa? ETA cao → bộ đệm vốn dày → ngân hàng có thể đầu tư vào các mảng phi truyền thống rủi ro hơn mà không vi phạm các tỷ lệ an toàn theo Thông tư 41/2016/TT-NHNN. ETA thấp sẽ giới hạn khả năng mở rộng hoạt động ngoài lãi.

4. LLP âm có mâu thuẫn với kết quả DIV dương không? Không mâu thuẫn. LLP (Loan Loss Provisions) tăng nghĩa là ngân hàng phải trích lập nhiều dự phòng hơn, trực tiếp làm giảm lợi nhuận — đây là kênh tác động riêng biệt. DIV tăng tạo ra nguồn thu nhập mới bù đắp áp lực từ LLP, chứng minh giá trị của chiến lược đa dạng hóa trong môi trường nợ xấu cao.

5. Kết quả có áp dụng được cho ngân hàng nhỏ không? Có nhưng cần thận trọng. Nghiên cứu của Chiorazzo et al. (2008) chỉ ra ngân hàng nhỏ đôi khi hưởng lợi nhiều hơn từ đa dạng hóa do linh hoạt hơn. Tuy nhiên, mô hình này chưa phân tách theo quy mô — đây là hướng mở rộng cần nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết luận

Khóa luận "Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các NHTM Việt Nam" của tác giả Nguyễn Đoàn Phương Uyên (Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM, 2024) cung cấp bằng chứng thực nghiệm có giá trị cao với các đóng góp nổi bật:

• Về mặt học thuật: Xác nhận chiều tác động dương của DIV đến ROA và ROE ở mức ý nghĩa thống kê 1% thông qua khung phân tích đa phương pháp (OLS → FEM → REM → FGLS → SGMM), với kiểm định Sargan–Hansen và AR(2) đảm bảo tính vững của mô hình
• Về mặt thực tiễn: Dữ liệu 26 ngân hàng × 13 năm (2011–2023) là bộ dữ liệu toàn diện và cập nhật nhất về chủ đề này tại Việt Nam, phản ánh đầy đủ chu kỳ kinh tế bao gồm cả giai đoạn Covid-19
• Về mặt chính sách: Các hàm ý đề xuất cho NHNN và từng NHTM có căn cứ định lượng rõ ràng, có thể triển khai ngay trong bối cảnh hệ thống ngân hàng Việt Nam đang tăng tốc chuyển đổi số

Kết quả nghiên cứu gửi đi thông điệp rõ ràng cho ngành ngân hàng Việt Nam: đa dạng hóa nguồn thu không còn là lựa chọn, mà là điều kiện cần thiết để duy trì HQHĐKD bền vững trong thập niên 2020 và những năm tiếp theo. Đặc biệt trong bối cảnh fintech và ngân hàng số đang tái định hình toàn bộ chuỗi giá trị tài chính, các NHTM nào sớm xây dựng cơ cấu thu nhập đa dạng sẽ có lợi thế cạnh tranh vượt trội so với các ngân hàng vẫn dựa chủ yếu vào chênh lệch lãi suất truyền thống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 tác giả đưa ra lý do lựa chọn đề tài này, mục tiêu nghiên cứu nhằm xem xét, phân tích tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2011 – 2023. Đồng thời, tác giả cũng trình bày về phạm vi nghiên cứu, đối tượng và các phương pháp được tác giả sử dụng để trả lời cho các câu hỏi được tác giả đặt ra. Cuối cùng là cung cấp kết cấu khóa luận và nội dung chính của mỗi chương. 8 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC Chương 2 thực hiện khảo lược cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu trước trong và ngoài nước về sự tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các NHTM , qua đó sẽ thảo luận kết quả của một số nghiên cứu trước để xây dựng mô hình nghiên cứu cho đề tài với trường hợp các NHTM Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết về đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng 2. Khái niệm đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng Trong ngữ cảnh của ngân hàng và tài chính, khái niệm đa dạng hóa thu nhập là việc một ngân hàng mở rộng và phát triển nhiều nguồn thu nhập, triển khai các dịch vụ tài chính khác nhau. Bằng cách này, ngân hàng có thể giảm thiểu rủi ro và tăng cường lợi nhuận thông qua việc tận dụng các cơ hội kinh doanh mới. Đa dạng hóa thu nhập là một chiến lược quan trọng giúp ngân hàng giảm thiểu tác động tiêu cực của biến động trong một hoặc vài lĩnh vực kinh doanh.

Ngân hàng có thể cung cấp nhiều dịch vụ như cho vay, tiết kiệm, tài chính doanh nghiệp, quản lý tài chính cá nhân, đầu tư và các dịch vụ thanh toán. Việc này mang lại nguồn thu nhập từ nhiều nguồn khách hàng và hoạt động. Việc mở rộng các hoạt động tín dụng như cho vay cá nhân, cho vay doanh nghiệp, cho vay bất động sản và cho vay siêu thị sẽ giúp đa dạng hóa nguồn thu nhập của ngân hàng. Bên cạnh thu nhập từ lãi suất và tín dụng, ngân hàng cũng có thể thu phí từ các dịch vụ của họ như phí thẻ tín dụng, phí giao dịch, và các dịch vụ ngoại tệ.

Hiện nay có rất nhiều bài nghiên cứu về đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng, do đó có không ít các khái niệm về đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng được đưa ra, chẳng hạn: Đa dạng hóa trong ngân hàng chia làm ba khía cạnh: (1) là đa dạng hóa sản phẩm và dịch vụ tài chính, (2) là đa dạng hóa địa lý, (3) là kết hợp đa dạng hóa địa lý và kinh doanh. (Mercieca và cộng sự 2007) Theo Rose và Hudgins (2006) đa dạng hóa thu nhập tại các ngân hàng là mở rộng phong phú các sản phẩm tài chính và dịch vụ của ngân nhằm gia tăng tỷ lệ thu 9 nhập ngoài lãi trong tổng thu nhập. Nguồn thu nhập của ngân hàng được gọi là tập trung khi thu được duy nhất từ thu nhập lãi ròng, nhưng nếu nguồn thu nhập này có được từ thu nhập ngoài lãi và thu nhập từ lãi thì được gọi là đa dạng hóa. “Các NHTM thường đa dạng hóa thu nhập bằng.cách chuyển từ các hoạt động sinh lời truyền thống như tiền gửi, cho vay sang hoạt động thu phí.

Sau đó, dựa trên thu nhập từ phí ổn định, các NH tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động phi truyền thống khác như hoạt động đầu tư nhằm tăng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi trong tổng thu.nhập hoạt động”(Elsas và cộng sự, 2010). “Đa dạng hóa là một chiến lược đầu tư được thiết kế để giảm thiểu rủi ro bằng cách kết hợp các khoản đầu tư khác nhau. Sự kết hợp này tạo ra một danh mục đầu tư đa hướng và không có khả năng tất cả các khoản đầu tư đều theo cùng một hướng”(Sanya và Wolfe, 2011). Tùy thuộc vào từng chiến lược kinh doanh của ngân hàng, họ có thể tùy chọn nhiều phương pháp đa dạng hóa.

Quyết định này nhằm mục đích tối ưu hóa doanh thu, tối thiểu chi phí, tăng tối đa lợi nhuận, mở rộng tầm nhìn khách hàng, và đảm bảo sự phát triển ổn định, bền vững của NH. Do đó, đa dạng hóa thu nhập được xem là chỉ số quan trọng nhất để phản ánh kết quả của các chiến lược đa dạng hóa, hơn là làm một phần của quá trình hoạt động của ngân hàng. Phương pháp đo lường đa dạng hóa thu nhập Nghiên cứu của tác giả Asif và Akhter (2019) đã thực hiện lược khảo và đưa ra thống kê rằng đa dạng hóa doanh thu ngành ngân hàng được ước tính rộng rãi nhất bằng Tỷ lệ thu nhập ngoài lãi (44%), tiếp theo là Chỉ số Herfindahl - Hirschman (29%). Ngoài ra, cũng có nhiều các nghiên cứu sử dụng các thành phần của thu nhập ngoài lãi cùng với tỷ lệ thu nhập ngoài lãi.

Điều này cùng kết quả với nghiên cứu của Brahmana và cộng sự (2018), khi bài nghiên cứu của họ chủ yếu sử dụng tỷ lệ thu nhập ngoài lãi và chỉ số HHI để đo lường biến đa dạng hóa thu nhập. Tóm lại, tỷ lệ thu nhập ngoài lãi và chỉ số Herfindahl Hirschman (HHI) được sử dụng chủ yếu trong việc đo lường đa dạng hóa thu nhập trong ngân hàng. 10 ❖ Đo lường đa dạng hóa thu nhập thông qua tỷ lệ thu nhập thuần ngoài lãi Thu nhập từ lãi và thu nhập ngoài lãi là hai loại thu nhập chính của ngân hàng (Gurbuz và cộng sự 2013). Theo nghị định 93/2017/NĐ-CP (Chính phủ, 2017) và thông tư 16/2018/TT- BTC (Bộ Tài Chính, 2018): “Thu nhập ngân hàng là những khoản thu được từ hoạt động kinh doanh ngân hàng bao gồm thu nhập lãi và các khoản thu nhập tương tự, thu nhập từ hoạt động dịch vụ, thu từ hoạt động kinh doanh ngoại hối và vàng, thu từ hoạt động kinh doanh chứng khoán (trừ cổ phiếu), thu từ hoạt động góp vốn, chuyển.nhượng phần vốn góp, cổ phần; thu từ hoạt động khác.

Trong đó, thu nhập lãi và các khoản thu nhập tương tự là các khoản thu lãi tiền gửi, thu lãi cho vay, thu lãi từ kinh doanh, đầu tư chứng khoán nợ, thu từ nghiệp vụ bảo lãnh, thu lãi cho thuê tài chính, thu lãi từ nghiệp vụ mua.bán nợ, thu khác từ hoạt động tín dụng.nhập từ hoạt động dịch vụ là các hoạt động thu từ dịch vụ thanh toán, dịch vụ ngân quỹ, nghiệp vụ ủy thác và đại lý, hoạt động dịch vụ khác. Thu từ hoạt động kinh doanh ngoại hối và vàng là thu từ kinh doanh ngoại tệ, kinh doanh vàng, thu lãi chênh lệch tỷ giá, thu từ công cụ tài chính phái sinh tiền tệ.ngoài lãi bao gồm thu nhập từ hoạt.động dịch vụ; thu.từ hoạt động kinh doanh ngoại hối và vàng; thu từ hoạt động kinh doanh chứng khoán, thu từ hoạt động góp vốn, chuyển nhượng phần vốn góp, cổ phần; thu từ hoạt động khác”. Theo các bài nghiên cứu trước, Lepetit và cộng sự (2008), Gurbuz và cộng sự (2013) các nghiên cứu về thu nhập của ngân hàng được tính trên cơ sở thuần vì trên BCTC của ngân hàng, các hoạt động đầu tư, kinh doanh chứng khoán, kinh doanh ngoại hối được trình bày trên cơ sở thuần. Cụ thể, tổng thu nhập thuần bằng tổng thu nhập lãi thuần và thu nhập ngoài lãi thuần.

Trong đó, thu nhập lãi thuần là phần chênh lệch giữa thu nhập lãi và chi phí lãi, còn thu nhập ngoài lãi thuần là phần chênh lệch giữa thu nhập ngoài lãi và chi phí ngoài lãi. Công thức được viết là: • Thu.nhập lãi thuần = Thu.phí lãi • Thu nhập thuần ngoài lãi = Thu nhập ngoài lãi – Chi phí ngoài lãi 11 = Thu nhập thuần từ dịch vụ + Thu nhập thuần từ kinh doanh đầu tư + Thu nhập thuần khác • Tổng thu nhập thuần = Thu nhập lãi thuần + Thu nhập thuần ngoài lãi “Trên BCTC của NHTM Việt Nam, tổng thu nhập thuần của ngân hàng bao gồm thêm các mục khác. Do đó, thu nhập.ngoài lãi thuần của các NHTM Việt Nam trong bài nghiên cứu này được tính như sau: • Thu nhập thuần ngoài lãi = Thu nhập.thuần từ hoạt động dịch vụ + Thu nhập thuần từ hoạt động kinh doanh ngoại hối + Thu nhập thuần từ mua bán chứng khoán kinh doanh + Thu nhập thuần từ mua bán chứng khoán đầu tư + Thu nhập.thuần từ hoạt động khác + Thu nhập từ góp vốn, mua cổ phần Ngoài ra, để đo lường đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng, các nghiên cứu liên quan như Stiroh (2004), Lepetit và cộng sự (2008), Lee và cộng sự (2014), Batten và Vo (2016), Moudud-UlHud (2018) sử dụng tỷ lệ.thu nhập thuần ngoài lãi trên tổng thu nhập thuần của ngân hàng. Vì vậy tác giả cũng sử dụng công thức này trong bài để đo lường đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng.

Tỷ lệ này được tính như sau: 𝑇ℎ𝑢 𝑛ℎậ𝑝 𝑡ℎ𝑢ầ𝑛 𝑛𝑔𝑜à𝑖 𝑙ã𝑖 NON = 𝑇ổ𝑛𝑔 𝑡ℎ𝑢 𝑛ℎậ𝑝 𝑡ℎ𝑢ầ𝑛 ➢ Giả thiết rằng giá trị của NON càng cao thì.đa dạng hóa thu nhập càng cao. Các khoản thu nhập thuần đều dương thì tỷ lệ NON có giá trị từ 0 đến 1. ❖ Đo lường đa dạng hóa thu nhập thông qua chỉ số Herfindahl Hirschman Chỉ số Herfindahl.Hirschman được sử dụng để đo lường mức độ tập trung các nguồn thu nhập của ngân hàng, cụ thể là đo lường sự thay đổi giữa thu nhập từ lãi và thu nhập ngoài lãi. Theo nghiên cứu của Sanya và Wolfe (2011), Gurbuz và cộng sự (2013), Võ Xuân Vinh và Trần Thị Phương Mai (2015), Trần Thị Cẩm Thanh (2021) và Nguyễn Thu Trang (2022) chỉ số đa dạng hóa.thu nhập được tính toán như sau: • HHI = (INT² + NON²) 𝑁𝐸𝑇 • INT = : Tỷ lệ thu nhập lãi thuần trên tổng thu nhập thuần 𝑁𝐸𝑇𝑂𝑃 𝑁𝐼𝐼 • NON = ∶ Tỷ lệ thu nhập thuần ngoài lãi trên tổng thu nhập tuần 𝑁𝐸𝑇𝑂𝑃 12 ➢ Giả thiết HHI càng cao”nghĩa là các ngân hàng có sự tập trung lợi nhuận đồng nghĩa đa dạng hóa thu nhập càng ở mức thấp.

Các khoản thu nhập thuần đều dương thì HHI có giá trị từ 0. Khi HHI có giá trị bằng 0.5 nghĩa là đa dạng hóa hoàn toàn mà tại đó đem lại lợi nhuận cao nhất cho ngân hàng, khi HHI bằng 1 nghĩa là mức thấp nhất của đa dạng hóa thu nhập.” Mức độ đa dạng hóa thu nhập được xác định thông qua chỉ số Herfindahl Hirschman như sau (Stiroh và Rumble (2006), Chiorazzo và cộng sự (2008)): DIV= 1 - HHI = 1- (INT² + NON²) Từ công thức này, tác giả có thể đo lường mức độ đa dạng hóa thu nhập (DIV) dễ dàng hơn. Khi chỉ số DIV càng cao thì đa dạng hóa thu nhập có ý nghĩa cao. Giá trị của HHI là từ 0.