Cục Diện Chính Trị Khu Vực Đông Á Những Năm Đầu Thế Kỷ XXI

Khám phá cục diện chính trị khu vực Đông Á đầu thế kỷ XXI qua luận văn thạc sĩ USSH, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và xu hướng phát triển.

• Tác giả: Trần Bách Hiếu
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Quang Minh
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Cục diện chính trị khu vực Đông Á những năm đầu thế kỷ XXI
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN
• 1.1. Khái niệm “cục diện chính trị khu vực”
• 1.2. Các thành tố cấu thành cục diện chính trị khu vực, thế giới
• 1.3. Các cơ chế đa phương
• 1.4. Các tổ chức phi chính phủ
• 1.5. Các công ty xuyên quốc gia
• 1.6. Những nhân tố tác động đến cục diện khu vực, thế giới
• 1.7. Sự đấu tranh của các chủ thể trên trường quốc tế
• 1.8. Sự thay đổi sức mạnh tổng hợp của các chủ thể
• 1.9. Các xu thế chủ yếu của thế giới đương đại
• 1.10. Cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật và toàn cầu hóa
• 1.11. Tiểu kết chương 1
• 2. CÁC THÀNH TỐ TRONG CỤC DIỆN CHÍNH TRỊ KHU VỰC ĐÔNG Á NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI
• 2.1. Chính sách Đông Á của các nước lớn trong khu vực
• 2.2. Quan hệ song phương giữa các nước lớn trong khu vực và với Mỹ
• 2.2.1. Quan hệ Nga - Trung Quốc
• 2.2.2. Quan hệ Nga - Nhật Bản
• 2.2.3. Quan hệ Trung Quốc - Nhật Bản
• 2.2.4. Quan hệ Nga - Mỹ
• 2.2.5. Quan hệ Trung Quốc - Mỹ
• 2.2.6. Quan hệ Nhật Bản - Mỹ
• 2.3. Vị trí và vai trò của các cơ chế đa phương
• 2.4. Vị trí và vai trò của các chủ thể phi quốc gia
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. TÁC ĐỘNG CỦA CỤC DIỆN CHÍNH TRỊ KHU VỰC ĐÔNG Á ĐỐI VỚI VIỆT NAM
• 3.1. Cơ hội và thách thức đối với Việt Nam từ cục diện chính trị khu vực Đông Á hiện nay
• 3.2. Thách thức
• 3.3. Một số khuyến nghị đối với Việt Nam trong cục diện chính trị khu vực Đông Á những năm đầu thế kỷ XXI
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về cục diện chính trị khu vực Đông Á đầu thế kỷ XXI

Cục diện chính trị khu vực Đông Á trong những năm đầu thế kỷ XXI đã trải qua nhiều biến động lớn. Sự tan rã của Liên Xô và sự trỗi dậy của các cường quốc như Trung Quốc, Nhật Bản đã tạo ra một bức tranh chính trị đa dạng và phức tạp. Khu vực này không chỉ là trung tâm kinh tế mà còn là nơi diễn ra nhiều mối quan hệ quốc tế quan trọng. Các quốc gia trong khu vực đang điều chỉnh chính sách đối ngoại để thích ứng với những thay đổi này.

1.1. Đặc điểm nổi bật của cục diện chính trị Đông Á

Cục diện chính trị Đông Á được đặc trưng bởi sự cạnh tranh giữa các cường quốc lớn. Trung Quốc và Nhật Bản là hai quốc gia có ảnh hưởng lớn nhất, trong khi Mỹ vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc định hình chính sách khu vực.

1.2. Tác động của toàn cầu hóa đến chính trị Đông Á

Toàn cầu hóa đã làm tăng cường mối liên kết giữa các quốc gia trong khu vực. Tuy nhiên, nó cũng tạo ra những thách thức mới, như sự gia tăng cạnh tranh kinh tế và an ninh giữa các nước lớn.

II. Vấn đề và thách thức trong cục diện chính trị Đông Á

Cục diện chính trị khu vực Đông Á đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Sự gia tăng căng thẳng giữa các quốc gia, đặc biệt là giữa Trung Quốc và Mỹ, đã tạo ra một môi trường chính trị không ổn định. Ngoài ra, các vấn đề như an ninh biển, tranh chấp lãnh thổ cũng đang trở thành những điểm nóng trong quan hệ quốc tế.

2.1. Căng thẳng trong quan hệ Trung Mỹ

Căng thẳng giữa Trung Quốc và Mỹ không chỉ ảnh hưởng đến quan hệ song phương mà còn tác động đến toàn bộ cục diện chính trị khu vực. Các vấn đề thương mại, công nghệ và an ninh đang trở thành những điểm mâu thuẫn chính.

2.2. Tranh chấp lãnh thổ và an ninh biển

Tranh chấp lãnh thổ ở Biển Đông và các khu vực khác đang gây ra những căng thẳng nghiêm trọng. Các quốc gia trong khu vực cần tìm kiếm giải pháp hòa bình để giải quyết những vấn đề này.

III. Phương pháp giải quyết các vấn đề chính trị khu vực Đông Á

Để giải quyết các vấn đề chính trị trong khu vực Đông Á, cần có những phương pháp hợp tác đa phương. Các tổ chức như ASEAN và APEC đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy đối thoại và hợp tác giữa các quốc gia. Việc xây dựng các cơ chế an ninh khu vực cũng là một giải pháp cần thiết.

3.1. Vai trò của ASEAN trong cục diện chính trị

ASEAN đã đóng góp tích cực vào việc duy trì hòa bình và ổn định trong khu vực. Các cơ chế đối thoại của ASEAN giúp giảm thiểu căng thẳng và thúc đẩy hợp tác giữa các quốc gia thành viên.

3.2. Hợp tác kinh tế và an ninh khu vực

Hợp tác kinh tế giữa các quốc gia Đông Á không chỉ thúc đẩy phát triển mà còn tạo ra nền tảng cho an ninh khu vực. Các hiệp định thương mại tự do và các sáng kiến hợp tác kinh tế cần được đẩy mạnh.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về cục diện chính trị Đông Á

Nghiên cứu về cục diện chính trị khu vực Đông Á đã chỉ ra rằng các quốc gia cần phải điều chỉnh chính sách đối ngoại của mình để thích ứng với những thay đổi trong môi trường quốc tế. Các kết quả nghiên cứu cho thấy sự cần thiết phải tăng cường hợp tác và đối thoại giữa các quốc gia trong khu vực.

4.1. Kết quả nghiên cứu về quan hệ quốc tế Đông Á

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự hợp tác giữa các quốc gia Đông Á có thể giúp giảm thiểu căng thẳng và tạo ra môi trường ổn định hơn cho phát triển kinh tế.

4.2. Ứng dụng chính sách đối ngoại của Việt Nam

Việt Nam cần tiếp tục duy trì chính sách đối ngoại độc lập, tự chủ và đa phương hóa để tận dụng cơ hội từ cục diện chính trị khu vực Đông Á.

V. Kết luận và tương lai của cục diện chính trị Đông Á

Cục diện chính trị khu vực Đông Á trong những năm đầu thế kỷ XXI đang có những chuyển biến mạnh mẽ. Tương lai của khu vực này phụ thuộc vào khả năng hợp tác và đối thoại giữa các quốc gia. Việc duy trì hòa bình và ổn định sẽ là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững của khu vực.

5.1. Dự báo về cục diện chính trị Đông Á

Dự báo cho thấy rằng cục diện chính trị Đông Á sẽ tiếp tục có những thay đổi lớn trong tương lai, đặc biệt là trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc.

5.2. Vai trò của Việt Nam trong cục diện chính trị khu vực

Việt Nam có thể đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hợp tác và đối thoại giữa các quốc gia trong khu vực, từ đó góp phần vào sự ổn định và phát triển của Đông Á.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Đông Á trong giai đoạn 1980-2003 đã ghi nhận tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đạt khoảng 7%/năm, vượt xa mức trung bình 3-4% của nền kinh tế toàn cầu. Sự vận động mạnh mẽ của mô hình "đàn ngỗng bay" cùng vị thế kinh tế ngày càng gia tăng đã biến Đông Á thành trung tâm địa kinh tế và địa chính trị năng động bậc nhất thế giới. Tuy nhiên, sự tan rã của trật tự hai cực Ianta vào năm 1991 đã xóa bỏ trạng thái đối đầu ý thức hệ kéo dài gần nửa thế kỷ, thay thế bằng một cấu trúc quyền lực quốc tế phức tạp theo xu hướng "nhất siêu, đa cường". Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là phân tích sự chuyển dịch cán cân quyền lực, tương quan lực lượng giữa các cường quốc và sự tham gia của các thể chế đa phương nhằm làm rõ diện mạo chính trị khu vực Đông Á trong những năm đầu thế kỷ XXI.

Mục tiêu cụ thể của công trình tập trung vào ba nhiệm vụ then chốt: thứ nhất, hệ thống hóa cơ sở lý luận về cục diện chính trị khu vực; thứ hai, phân tích chính sách và mối quan hệ đan xen giữa các chủ thể nòng cốt gồm Nga, Trung Quốc, Nhật Bản và Mỹ cùng vai trò của các tổ chức khu vực như ASEAN, APEC; thứ ba, đánh giá toàn diện các tác động đa chiều để đề xuất hàm ý chính sách đối ngoại cho Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian địa lý gồm 11 quốc gia Đông Nam Á và các nước Đông Bắc Á, với trục thời gian khảo sát từ sau Chiến tranh Lạnh đến giai đoạn 2000-2008. Công trình mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp hệ thống luận cứ chuẩn xác giúp các nhà hoạch định chính sách nâng cao năng lực dự báo chiến lược và tối ưu hóa hiệu quả hội nhập quốc tế của Việt Nam sau khi gia nhập WTO năm 2007 và đảm nhận vai trò chủ nhà Hội nghị Cấp cao APEC lần thứ 14.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng kết hợp ba nền tảng lý thuyết cốt lõi trong quan hệ quốc tế: Chủ nghĩa hiện thực cấu trúc (Structural Realism) để giải thích sự cạnh tranh quyền lực và điều chỉnh cán cân chiến lược giữa các nước lớn; Chủ nghĩa tự do thể chế (Liberal Institutionalism) nhằm làm rõ vai trò điều phối, giảm thiểu bất ổn an ninh của các cơ chế đa phương; và quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về bốn mâu thuẫn cơ bản của thời đại trong mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị. Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tương tác đa tầng giữa ba nhóm nhân tố: các quốc gia lớn giữ vai trò chi phối, các thể chế hợp tác khu vực đóng vai trò trung gian cân bằng, và các chủ thể phi quốc gia đóng vai trò xúc tác liên kết xuyên biên giới.

Hệ thống khái niệm chính trong luận văn bao gồm:

• Cục diện chính trị khu vực: Kết cấu các mối quan hệ chính trị quốc tế và sự phân bố quyền lực tương đối ổn định giữa các chủ thể trong một không gian địa lý và khoảng thời gian xác định.
• Tương quan lực lượng: So sánh sức mạnh tổng hợp quốc gia về kinh tế, quân sự, ngoại giao và khoa học công nghệ giữa các chủ thể quan hệ quốc tế.
• Cơ chế đa phương: Khung khổ hợp tác thể chế hóa giữa ba quốc gia trở lên nhằm giải quyết các thách thức chung và duy trì an ninh khu vực.
• Chủ thể phi quốc gia: Các tổ chức phi chính phủ quốc tế (INGO) và các công ty xuyên quốc gia (TNC) có khả năng tác động đến hành vi và chính sách của các chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn từ hơn 130 tài liệu tham khảo chính thống, bao gồm các văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam từ Đại hội VI (1986) đến Đại hội X (2006), các báo cáo thống kê của Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á và các ấn phẩm học thuật quốc tế. Quá trình chọn mẫu nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) với cỡ mẫu tập trung vào 4 cường quốc có ảnh hưởng chi phối trực tiếp (Mỹ, Nga, Trung Quốc, Nhật Bản), 1 tổ chức khu vực giữ vai trò trung tâm (ASEAN với 10 quốc gia thành viên) và 3 cơ chế hợp tác an ninh - kinh tế tiêu biểu (APEC, ARF, SCO). Nhóm mẫu này đại diện cho hơn 85% quy mô kinh tế và năng lực quân sự của toàn khu vực Đông Á.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích lịch sử kết hợp logic là nhằm theo dõi tiến trình chuyển đổi của trật tự an ninh từ Chiến tranh Lạnh sang thời kỳ hậu Xô Viết, đồng thời bóc tách bản chất của các liên kết song phương và đa phương phức tạp mà các mô hình định lượng đơn lẻ không thể đo lường hết được. Phương pháp so sánh và tổng hợp thống kê được triển khai song song nhằm đối chiếu tương quan GDP, ngân sách quốc phòng và trữ lượng tài nguyên chiến lược qua các mốc thời gian từ năm 1991 đến 2008, tạo nền tảng vững chắc cho việc đưa ra các nhận định khách quan.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cán cân quyền lực kinh tế khu vực Đông Á có sự dịch chuyển mang tính bước ngoặt với sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc. Sau 30 năm cải cách mở cửa, GDP của Trung Quốc đã tăng trưởng từ 205 tỷ USD năm 1978 lên 3.425,3 tỷ USD năm 2007, đạt mức tăng trưởng gần 16 lần (tương đương mức tăng trên 1.500%) và vươn lên vị trí nền kinh tế thứ ba thế giới. Dự báo với tốc độ tăng trưởng khoảng 8,5% trong năm 2009, nền kinh tế Trung Quốc hoàn toàn có khả năng vượt qua Nhật Bản để giữ vị trí thứ hai toàn cầu. Chiến lược đối ngoại "trỗi dậy hòa bình" cùng đề xuất "một trục, hai cánh" tại Đông Nam Á đã giúp Trung Quốc gia tăng chiều sâu ảnh hưởng chính trị tại khu vực.

Thứ hai, Liên bang Nga từng bước khôi phục vị thế cường quốc tại Đông Á nhờ tiềm lực tài nguyên thiên nhiên vượt trội và sự điều chỉnh chính sách sang hướng "cân bằng Âu - Á". Với việc nắm giữ 6,6% trữ lượng dầu mỏ và 26% trữ lượng khí đốt toàn cầu, đồng thời đóng góp 12% sản lượng dầu và 21% sản lượng khí đốt khai thác của thế giới, Nga đã chuyển hóa sức mạnh năng lượng thành đòn bẩy ngoại giao. GDP của Nga năm 2007 đạt trên 1.300 tỷ USD, duy trì mức tăng trưởng trung bình 6,8%/năm trong giai đoạn 2000-2004, tạo cơ sở để Nga cam kết chi ngân sách 16,8 tỷ USD chuẩn bị cho Hội nghị Thượng đỉnh APEC 2012 tại Vladivostok nhằm đẩy mạnh hội nhập với không gian châu Á - Thái Bình Dương.

Thứ ba, Nhật Bản không ngừng nỗ lực thu hẹp khoảng cách giữa vị thế "nước lớn kinh tế" và "nước nhỏ chính trị". Sở hữu quy mô GDP đạt khoảng 4.300 tỷ USD năm 2006, Nhật Bản tận dụng ưu thế ngoại giao kinh tế và đóng góp khoảng 21% tổng ngân sách thường niên của Liên Hợp Quốc để tích cực vận động trở thành Ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an, đồng thời củng cố liên minh an ninh Nhật - Mỹ làm trụ cột đối ngoại cốt lõi.

Thứ tư, các thể chế đa phương như ASEAN đã khẳng định vai trò cầu nối trung tâm trong cấu trúc an ninh khu vực sau 40 năm hình thành và phát triển (1967-2007), tạo dựng các diễn đàn đối thoại chiến lược như ARF, APEC và cơ chế ASEAN+1, ASEAN+3 nhằm kiềm chế sự xung đột trực diện giữa các nước lớn.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên phản ánh rõ quy luật vận động của cục diện thế giới đương đại: sự gia tăng sức mạnh kinh tế luôn là động lực cốt lõi thúc đẩy các quốc gia tái định hình vị thế chính trị. Thay vì lựa chọn đối đầu quân sự trực diện như thời kỳ Chiến tranh Lạnh, các cường quốc tại Đông Á đầu thế kỷ XXI áp dụng phương thức "kiềm chế mềm", vừa hợp tác chặt chẽ về thương mại, vừa cạnh tranh gay gắt về không gian ảnh hưởng chiến lược.

Để trực quan hóa các dữ liệu này, toàn bộ tương quan so sánh có thể được trình bày thông qua bảng tổng hợp sức mạnh kinh tế và năng lượng của 4 cường quốc nòng cốt giai đoạn 2000-2008, kết hợp biểu đồ đường thể hiện tốc độ tăng trưởng GDP bình quân của Đông Á (7%/năm) so với mức tăng trưởng trung bình thế giới (3,5%/năm). So sánh với các công trình nghiên cứu trước đây của các học giả trong nước và quốc tế, luận văn đã đi sâu phân tích khía cạnh chính trị đa tầng, khẳng định rằng Đông Á không chỉ đơn thuần là động cơ tăng trưởng kinh tế mà đã trở thành bàn cờ địa chiến lược đa cực rõ nét nhất của thế giới hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tận dụng tối đa cơ hội và hóa giải các thách thức từ cục diện chính trị khu vực Đông Á, bốn nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất cho Việt Nam:

1. Đa phương hóa và cân bằng quan hệ với các nước lớn: Chủ động nâng cấp khuôn khổ quan hệ đối tác chiến lược và toàn diện với các cường quốc nòng cốt (Trung Quốc, Nga, Nhật Bản, Mỹ), bảo đảm mục tiêu tăng trưởng kim ngạch thương mại song phương bình quân 15-20%/năm trong giai đoạn 2010-2015. Chủ thể thực hiện: Bộ Ngoại giao chủ trì, phối hợp chặt chẽ với Bộ Công Thương và Ban Đối ngoại Trung ương.
2. Củng cố vai trò chủ động và nâng cao vị thế trong ASEAN: Tích cực tham gia xây dựng Cộng đồng ASEAN vững mạnh, phát huy vai trò điều phối nhằm duy trì đồng thuận nội khối trong việc thực thi Tuyên bố DOC và đẩy nhanh đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) giai đoạn 2010-2015. Chủ thể thực hiện: Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng và các cơ quan đại diện ngoại giao Việt Nam tại các nước ASEAN.
3. Phát huy hiệu quả hội nhập kinh tế quốc tế gắn với an ninh kinh tế: Tận dụng tối đa quy chế thành viên WTO và các diễn đàn APEC, ASEM để mở rộng thị trường xuất khẩu, hướng tới mục tiêu nâng tỷ trọng đóng góp của khu vực kinh tế đối ngoại lên khoảng 65-70% GDP trong giai đoạn 2010-2020. Chủ thể thực hiện: Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước.
4. Tăng cường năng lực nghiên cứu và dự báo chiến lược an ninh - quốc phòng: Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm rủi ro địa chính trị với độ chính xác đạt trên 90%, nâng cao năng lực thực thi pháp luật trên biển và phòng chống các mối đe dọa an ninh phi truyền thống trước năm 2015. Chủ thể thực hiện: Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và các Viện nghiên cứu chiến lược quốc gia.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ ngoại giao và nhà hoạch định chính sách: Giúp nắm vững cơ sở lý luận và cục diện thực tiễn để xây dựng kịch bản đàm phán song phương và đa phương. Use case: Ứng dụng trong việc tham mưu xây dựng chiến lược đối ngoại và cân bằng quan hệ với các nước lớn trong từng giai đoạn 5 năm.
2. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế, Chính trị học: Đóng vai trò là nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực với hệ thống dữ liệu toàn diện về chính sách Đông Á. Use case: Biên soạn giáo trình, tài liệu giảng dạy chuyên đề "Cục diện chính trị thế giới đương đại" và "Chính sách đối ngoại Việt Nam".
3. Chuyên gia phân tích rủi ro và chiến lược thị trường quốc tế: Hỗ trợ đánh giá tác động của biến động địa chính trị đến dòng chảy đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tại Đông Á. Use case: Thiết lập báo cáo thẩm định rủi ro thị trường cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu với mục tiêu tăng trưởng doanh thu 10-15%/năm.
4. Cán bộ nghiên cứu quốc phòng và an ninh chiến lược: Cung cấp bức tranh tổng thể về tương quan lực lượng quân sự và an ninh phi truyền thống tại khu vực. Use case: Phục vụ công tác dự báo an ninh biển đảo và hoạch định kế hoạch bảo vệ chủ quyền lãnh thổ trong bối cảnh mới.

Câu hỏi thường gặp

Khái niệm cục diện chính trị khu vực được định nghĩa như thế nào trong luận văn? Cục diện chính trị khu vực là kết cấu các quan hệ chính trị quốc tế và sự phân bố quyền lực tương đối ổn định giữa các chủ thể chính trị trong một không gian xác định. Nó phản ánh tương quan lực lượng tổng hợp về kinh tế, quân sự và văn hóa, đồng thời chi phối xu hướng vận động hòa bình, cạnh tranh hay xung đột của khu vực trong một giai đoạn lịch sử cụ thể.

Đông Á có vị trí chiến lược như thế nào trong nền kinh tế chính trị toàn cầu? Đông Á là khu vực kinh tế năng động nhất thế giới với tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đạt khoảng 7%/năm giai đoạn 1980-2003. Đây là nơi hội tụ lợi ích chiến lược đan xen của 4 cường quốc hàng đầu thế giới (Mỹ, Nga, Trung Quốc, Nhật Bản) và tổ chức khu vực ASEAN, đóng vai trò đầu tàu định hình cấu trúc trật tự thế giới đa cực trong thế kỷ XXI.

Sự trỗi dậy của Trung Quốc đã thay đổi tương quan lực lượng Đông Á ra sao? Sau 30 năm đổi mới, quy mô GDP của Trung Quốc đã tăng gần 16 lần, từ 205 tỷ USD năm 1978 lên 3.425,3 tỷ USD năm 2007, vươn lên vị trí thứ 3 thế giới. Trung Quốc chủ động mở rộng không gian chiến lược qua các cơ chế ASEAN+1, Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) và thúc đẩy sáng kiến "một trục, hai cánh", trở thành đối trọng cạnh tranh ảnh hưởng trực tiếp với Mỹ tại Tây Thái Bình Dương.

Nước Nga thực hiện chính sách đối ngoại gì để tái khẳng định vị thế tại Đông Á? Nga thực hiện chính sách đối ngoại "cân bằng Âu - Á", tận dụng lợi thế sở hữu 26% trữ lượng khí đốt và 6,6% trữ lượng dầu mỏ toàn cầu để đẩy mạnh ngoại giao năng lượng. Nga củng cố quan hệ đối tác chiến lược với Trung Quốc, duy trì đối thoại với Nhật Bản, tham gia các cơ chế của ASEAN và cam kết chi 16,8 tỷ USD chuẩn bị Hội nghị Thượng đỉnh APEC 2012 nhằm đẩy mạnh phát triển vùng Viễn Đông.

Việt Nam cần làm gì để ứng phó với cạnh tranh giữa các nước lớn tại khu vực? Việt Nam cần kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa theo tinh thần Nghị quyết Đại hội X của Đảng. Việc kết hợp hài hòa lợi ích kinh tế khi mở rộng thương mại với việc bảo đảm quốc phòng - an ninh, giữ vững nguyên tắc đồng thuận và vai trò trung tâm của ASEAN chính là chìa khóa duy trì môi trường hòa bình, ổn định để phát triển đất nước.

Kết luận

• Đông Á trong những năm đầu thế kỷ XXI khẳng định vị thế là tâm điểm kinh tế - chính trị toàn cầu với tốc độ tăng trưởng GDP vượt trội đạt 7%/năm.
• Cục diện khu vực chuyển dịch rõ nét từ cấu trúc đối đầu hai cực sang mô hình "nhất siêu, đa cường" với sự cạnh tranh và đan xen lợi ích phức tạp giữa Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản và Nga.
• Các thể chế đa phương, đặc biệt là ASEAN qua 40 năm phát triển, giữ vai trò trung tâm trong việc duy trì kênh đối thoại chiến lược và cân bằng lợi ích các bên.
• Công trình đóng góp hệ thống luận cứ học thuật sâu sắc, kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý luận quan hệ quốc tế và kho dữ liệu thực tiễn để giải mã cấu trúc an ninh Đông Á.
• Định hướng giai đoạn 2010-2020 đặt ra yêu cầu cấp thiết cho Việt Nam trong việc tiếp tục đổi mới tư duy đối ngoại, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược và chủ động thích ứng với các biến động toàn cầu.

Quý độc giả, nhà nghiên cứu và các cơ quan hoạch định chính sách hãy khai thác ngay nguồn tư liệu giá trị này để phục vụ công tác nghiên cứu chuyên sâu, giảng dạy học thuật và xây dựng chiến lược phát triển kinh tế đối ngoại bền vững cho đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN Chương này trình bày những kiến thức cơ bản về khái niệm “cục diện”, “cục diện chính trị khu vực”. Sau đó, chương này nêu lên các bộ phận cấu thành cũng như những nhân tố tác động đến cục diện chính trị khu vực và thế giới. Từ đó tạo thành cơ sở lý luận vấn đề nghiên cứu của luận văn.

CÁC THÀNH TỐ TRONG CỤC DIỆN CHÍNH TRỊ KHU VỰC ĐÔNG Á NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI Chương này trình bày chính sách Đông Á của các nước lớn trong khu vực, quan hệ song phương của các nước đó với nhau, trong đó có cả Mỹ, quốc gia có tác động mạnh mẽ chi phối cục diện chính trị khu vực Đông Á. Đồng thời, chương này cũng phân tích vị trí vai trò của các cơ chế đa phương như ASEAN, APEC… các chủ thể phi quốc gia như các tổ chức quốc tế, phi chính phủ, các công ty xuyên quốc gia trong cục diện chính trị Đông Á. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chương 3. TÁC ĐỘNG CỦA CỤC DIỆN CHÍNH TRỊ KHU VỰC ĐÔNG Á ĐỐI VỚI VIỆT NAM Chương này trình bày những tác động của cục diện chính trị khu vực Đông Á, cơ hội và thách thức từ cục diện đó đối với Việt Nam.

Từ đó, đưa ra một số khuyến nghị, phương hướng, đối sách cho Việt Nam trước cục diện chính trị khu vực Đông Á những năm đầu thế kỷ XXI. Do đề tài nghiên cứu mang tính thời sự cao, nguồn tài liệu tuy phong phú nhưng nhiều chiều cần được bổ sung và cập nhật thêm, với thời gian có hạn cùng sự hiểu biết và kinh nghiệm của người viết còn hạn chế nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót. Rất mong được nhận sự chỉ dẫn và góp ý của các thầy cô giáo để tác giả có thể hoàn thiện bản luận văn này. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ch-¬ng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 1.

Khái niệm “cục diện chính trị khu vực” “Cục diện” là thuật ngữ được sử dụng khá rộng rãi trong thời gian gần đây ở Việt Nam, mặc dù chưa có một định nghĩa thật rõ ràng, hoàn chỉnh. Theo từ điển tiếng Việt, cục diện “là tình hình chung của cuộc đấu tranh, cuộc tranh chấp, biểu hiện ra trong một thời điểm nhất định”. Trong tiếng Anh, từ “cục diện” thường được dùng là conjunture và complexion, thể hiện tình cảnh, cảnh ngộ và phản ánh diện mạo chung, và cũng được hiểu là diện mạo hoặc đặc điểm, khía cạnh chung nhất của một hiện tượng, sự vật, ví dụ như trong từ “cục diện chiến tranh” (the complexion of the war). 236] Theo tác giả Lê Văn Sang, cục diện thế giới “là kết cấu các quan hệ kinh tế chính trị quốc tế, các chủ thể kinh tế chính trị lớn tương đối ổn định và có ảnh hưởng lớn đến toàn bộ thế giới trong quá trình phát triển”.

12] Trong một số công trình khác, các tác giả cho rằng, khái niệm cục diện chỉ “thực trạng tình hình trên các lĩnh vực chủ yếu của đời sống xã hội” thể hiện ở ba cục diện kinh tế, chính trị, an ninh và văn hoá xã hội. 14] Gần đây, tại Hội thảo khoa học Cục diện thế giới 2020 do Học viện Ngoại giao tổ chức vào ngày 14 tháng 8 năm 2008, trong bài viết Xu hướng phát triển cục diện thế giới đến năm 2020 - Thách thức và cơ hội đối với Việt Nam, tác giả Hồng Hà có đưa ra định nghĩa “cục diện thế giới” là bộ mặt tổng quan, trạng thái các lực lượng, các chủ thể trong đời sống quốc tế có mối quan hệ tác động lẫn nhau ở một thời điểm nhất định. Theo đó, cục diện thế giới là một khái niệm động, chuyển biến với một tần suất ngày càng nhanh, phức tạp và có những đột biến khó lường, khó dự báo. Khái niệm “cục diện thế giới” không nên được hiểu chỉ là tình hình chung thế giới.

Cục diện thế giới có nội hàm rộng bao gồm không chỉ là cục diện chính trị mà cả các lĩnh vực khác: 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] kinh tế, văn hóa, môi trường, sắc tộc, tôn giáo, quốc phòng, an ninh… với những mối liên kết song phương, đa phương, toàn cầu. Cục diện thế giới phát triển theo quy luật của nó. Tìm được ra quy luật phát triển của nó thì có cách đánh giá đúng cục diện. Trong cái biến đổi của cục diện có thể tìm ra cái không biến đổi, thấy ra cái trật tự trong sự mất trật tự của cục diện.

Cũng trong một bài viết cùng tên, tác giả Lê Văn Cương đưa ra khái niệm “cục diện thế giới” là sự vận động, phát triển của sự phân bố lực lượng và cấu trúc quyền lực giữa các quốc gia, trước hết và chủ yếu là giữa các cường quốc, trên sân khấu chính trị thế giới được thể hiện ở các trạng thái chiến tranh và hoà bình, ổn định và không ổn định, xung đột và hòa dịu, hợp tác và cạnh tranh, thoả hiệp và đối đầu ở cấp độ toàn cầu. 1] Trong bài viết Vài ý kiến về cục diện thế giới hiện nay, tác giả Vũ Dương Huân có đưa ra khái niệm “cục diện thế giới, cục diện khu vực” là tình hình mọi mặt của thế giới, khu vực, trong một khoảng thời gian nhất định cũng như tương quan lực lượng giữa các lực lượng chính trị chủ yếu trên bàn cờ chính trị thế giới, khu vực. 1] Trong cuốn Lịch sử thế giới hiện đại, Giáo sư Nguyễn Anh Thái (chủ biên) có sử dụng thuật ngữ “cục diện” trong câu: “cục diện chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn chót” [57, tr. 223]… và còn nhiều tác giả, nhà khoa học sử dụng thuật ngữ “cục diện” trong các bài báo, các công trình nghiên cứu của mình.

Nói tóm lại, “cục diện” là bố cục, diện mạo thường đi cùng với từ chính trị, thế giới, khu vực, là tình hình cụ thể thể hiện trật tự, sự phân bố quyền lực trong một giai đoạn nhất định. Trong cục diện đó (cục diện thế giới, cục diện khu vực), các nước lớn, các tổ chức đa phương, các tổ chức phi chính phủ và các công ty xuyên quốc gia giữ vị trí, vai trò vô cùng quan trọng. Đây cũng chính là quan điểm xuyên suốt mà luận văn áp dụng trong quá trình thực hiện. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong “Giáo trình Chính trị học” của Học viện Hành chính Quốc gia, Nhà xuất bản Giáo dục, năm 2006, các tác giả có đưa ra khái niệm “cục diện chính trị quốc tế” như sau: cục diện chính trị quốc tế là phạm trù của chính trị quốc tế chỉ tương quan trong quan hệ quốc tế giữa các quốc gia và khu vực (về chính trị, kinh tế, văn hóa…) trong quan hệ can thiệp, ảnh hưởng lẫn nhau xét theo từng giai đoạn cụ thể.

Cục diện chính trị quốc tế là sự thể hiện của hệ thống chính trị quốc tế được xem xét theo tương quan vị thế, tương lai của các quốc gia và khu vực. 196] Bản thân cục diện chính trị khu vực hay quốc tế đều phản ánh sự ổn định tương đối trong sự biến đổi liên tục của đời sống chính trị. Nó là kết quả của các diễn biến chính trị quá khứ và là mầm mống của các diễn biến trong tương lai. Vì vậy, thông qua cục diện chính trị, bao giờ người ta cũng nhìn thấy hướng đi tương lai của chính trị khu vực và quốc tế.

196] Để tìm hiểu thế nào là “cục diện chính trị khu vực”, trước hết ta xét tới khái niệm “cục diện khu vực”. Về khái niệm này, đã có nhiều định nghĩa được đưa ra. Có quan điểm cho rằng đó là kết cấu thực lực được hình thành bởi so sánh lực lượng, tập hợp lực lượng giữa các quốc gia trong khu vực, là những nguyên tắc, quy phạm, phương pháp, thủ đoạn xử lý các mối quan hệ giữa các quốc gia với nhau trong khu vực. Khái niệm “chính trị” trong cụm từ “cục diện chính trị” được hiểu là khả năng chi phối, tham gia chi phối sân khấu chính trị khu vực, thế giới.

Tất nhiên, muốn chi phối hoặc tham gia chi phối sân khấu chính trị khu vực, thế giới, cần có sức mạnh quân sự, tiềm lực kinh tế, an ninh và giá trị văn hoá dân tộc. Từ đó có thể đưa ra định nghĩa “cục diện chính trị khu vực” là kết cấu các quan hệ chính trị quốc tế, các nền chính trị quốc gia, quyền lực của các chủ thể chính trị thế giới, tương đối ổn định và có ảnh hưởng lớn đến khu vực trong quá trình phát triển, phân hoá, sáp nhập của các lực lượng kinh tế, chính trị, quân sự trong khu vực. Đồng thời, cục diện chính trị luôn tác động trở lại 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cục diện kinh tế của khu vực và ngược lại. Có thể chỉ ra một số yếu tố cơ bản của cục diện chính trị như: đó là các nền chính trị, các hệ thống nhà nước, các đảng cầm quyền và các quyết sách của họ, các lực lượng chính trị đối lập… Có nhiều cách tiếp cận để tìm hiểu cục diện này.

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, khi nói đến chính trị là nói đến quyền lực, đến giai cấp và nhà nước. Nội dung cốt lõi của quyền lực là lợi ích kinh tế. Khi bàn đến các nhà nước trong khu vực đại diện cho các giai cấp nào, nhằm vào những lợi ích gì, thông qua việc tổ chức và tập hợp các lực lượng như thế nào, xây dựng các mối quan hệ quốc tế ra sao, nhằm vào những lợi ích gì, bằng hình thức và cơ chế gì để đạt được và bảo vệ các lợi ích đó cũng có nghĩa là chúng ta đang bàn đến thực trạng chính trị của khu vực. Khi nghiên cứu, tìm hiểu diễn biến của các quan hệ quốc tế trong khu vực, đặc biệt là tìm hiểu lợi ích bên trong của các mối quan hệ giữa các nước lớn với nhau, giữa các nước lớn với các nước nhỏ và giữa các nước nhỏ với nhau, đồng thời thấy được những biện pháp, cơ chế và các hình thức mà các nước này triển khai thực hiện nhằm vào các lợi ích bên trong đã xác định; đó cũng có nghĩa là chúng ta đang nghiên cứu một cách tổng thể thực trạng chính trị của khu vực.

Ngoài ra còn có một cách nhìn nhận nữa về cục diện chính trị khu vực là xác định những vấn đề đang nổi lên thuộc lĩnh vực này của khu vực và cách thức giải quyết những vấn đề đó trong khu vực.