Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÔNG TI VÔ HIỆU 1. Khái niệm về công ti, đặc điểm của công ti và phân loại công ti Là một thực thể kinh tế, xã hội, công ti là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học, trong đó có khoa học pháp lí. Công ti ra đời, tồn tại và phát triển trong điều kiện lịch sử xã hội nhất định và là kết quả tất yếu của nền kinh tế thị trường mà ở đó công dân có quyền tự do kinh doanh, hoạt động phù hợp với pháp luật do Nhà nước ban hành. Các chủ thể thực hiện hoạt động kinh doanh mong muốn tìm kiếm lợi nhuận, vì vậy cố gắng tìm những hình thức kinh doanh có thể đem lại lợi nhuận cao hơn đồng thời có thể hạn chế rủi ro.
Các khái niệm, quan điểm, quan niệm về công ti trong khoa học pháp lí cần phản ánh những khía cạnh kinh tế, khía cạnh pháp lí của công ti và làm rõ cơ sở để phân biệt công ti với các chủ thể pháp lí khác trong xã hội. Khái niệm về công ti Từ góc độ kinh tế, người ta xem doanh nghiệp như một cái áo khoác để thực hiện ý tưởng kinh doanh, mối quan tâm của kinh tế học không phải là tư cách pháp nhân của công ti mà là chi phí để huy động vốn, tổ chức lao động, tiến hành kinh doanh và các chi phí để phối hợp các yếu tố đó với nhau [21, tr. Có quan điểm cho rằng công ti là đơn vị kinh doanh được thành lập nhằm mục đích chủ yếu là thực hiện hoạt động kinh doanh và lấy hoạt động kinh doanh làm nghề nghiệp chính. Theo quan điểm này công ti được hiểu đồng nghĩa với khái niệm chủ thể kinh doanh hay nhà kinh doanh.
Có quan điểm khác lại cho rằng công ti chỉ bao gồm những chủ thể kinh doanh đáp 11 ứng được những điều kiện nhất định có tên riêng, có tài sản riêng, trụ sở giao dịch ổn định, được thành lập theo quy định của pháp luật nhằm thực hiện hoạt động kinh doanh. Theo đó công ti là một loại chủ thể kinh doanh. Khi nhiều người hợp lại để cùng góp sức thực hiện một mục đích hay để thực hiện một công việc chung giữa họ cần có sự liên kết dưới hình thức lập hội. Mục đích của hội có thể vì mục tiêu phi lợi nhuận hoặc mục tiêu chính là kinh doanh, tìm kiếm lợi nhuận.
Luật thương mại chỉ chi phối những hội nào được thành lập với mục đích sinh lời, kiếm lãi dưới hình thức pháp lí được gọi là công ti mà thôi [43, tr. Pháp luật của Nhật Bản quy định “Công ti là hội được thành lập nhằm mục đích tiến hành các giao dịch thương mại như một thương doanh” [25, Điều 52]. Khái niệm công ti phổ biến ở các nước là quan niệm coi công ti là đơn vị kinh doanh hợp pháp, được thành lập theo quy định của pháp luật để tiến hành hoạt động kinh doanh hay công ti là chủ thể có nghề nghiệp chính là hoạt động kinh doanh. Ngoài ra, ở một số nước vẫn còn tồn tại loại hình công ti hoạt động vì lợi ích công cộng, do Nhà nước đầu tư vốn, cơ chế điều chỉnh của pháp luật đối với chúng cũng có những đặc điểm khác với những công ti có chức năng chủ yếu là hoạt động kinh doanh tìm kiếm lợi nhuận.
Ở nước ta dưới thời Pháp thuộc, công ti được định nghĩa trước hết trong Bộ luật dân sự. Công ti là một khế ước do hai hay nhiều người thỏa thuận cùng xuất tài sản, góp lại, chung nhau, để lấy lợi mà chia nhau (Điều 1425 Bộ Dân luật Trung phần). Pháp luật của Việt Nam có đưa ra định nghĩa pháp lí về công ti. Công ti trách nhiệm hữu hạn và công ti cổ phần, gọi chung là công ti, là doanh nghiệp trong đó các thành viên cùng góp vốn, cùng chia nhau lợi nhuận, cùng chịu lỗ tương ứng với phần vốn góp và chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ của 12 công ti trong phạm vi phần vốn của mình [29, Điều 2].
Theo định nghĩa này, tất cả các chủ thể có nghề nghiệp kinh doanh được xác lập tư cách hợp pháp đều là doanh nghiệp (công ti). Doanh nghiệp là đơn vị kinh doanh được thành lập nhằm mục đích chủ yếu là thực hiện các hoạt động kinh doanh” [29, Điều 3]. Với quy định này, công ti được hiểu là chủ thể kinh doanh, phù hợp với cách hiểu phổ biến trên thế giới về chủ thể kinh doanh. Quan niệm, định nghĩa pháp lí về doanh nghiệp trong Luật doanh nghiệp năm 1999, 2005 về cơ bản vẫn được giữ nguyên mặc dù khoảng thời gian ban hành hai đạo luật cách xa nhau là 6 năm.
Theo đó doanh nghiệp là tổ chức kinh tế có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch ổn định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh [35, Điều 4]. Theo định nghĩa này, chỉ có những chủ thể kinh doanh thỏa mãn những điều kiện nhất định mới có tư cách doanh nghiệp (công ti). Tiếp cận từ góc độ pháp lí, công ti được hiểu là một loại chủ thể pháp luật và có nghề nghiệp kinh doanh. Với tư cách chủ thể pháp luật, công ti có năng lực chủ thể tham gia các quan hệ pháp luật, trong đó trước hết và chủ yếu là các quan hệ kinh doanh.
Mối quan hệ giữa chủ sở hữu của doanh nghiệp và doanh nghiệp không chỉ đơn thuần là mối quan hệ giữa chủ sở hữu với đối tượng quyền sở hữu mà còn là mối quan hệ giữa các chủ thể pháp lí độc lập. Tính chất chủ thể pháp lí độc lập của doanh nghiệp cho phép doanh nghiệp có quyền tự chủ, đồng thời phải tự chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình về các nghĩa vụ tài sản trong kinh doanh. Tư cách pháp lí được xác lập bằng thủ tục thành lập và đăng ký kinh doanh theo quy định của luật công ti. Tư cách pháp lí của công ti là yếu tố trực tiếp ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa công ti với các thành viên, cổ đông sáng lập và những người 13 quản trị của công ti.
Công ti được thành lập hợp pháp là cơ sở pháp lí để xác định trong mối quan hệ giữa công ti và các thành viên, cổ đông của mình đối với các nghĩa vụ và tài sản của công ti họ có cơ sở pháp lí được hưởng quy định về chế độ chịu trách nhiệm hữu hạn trong phạm vi vốn góp vào công ti và ngược lại. Ngoài ra, với tính chất là một thực thể sống trong xã hội, công ti có thể và cần thiết thực hiện những hoạt động khác không phải là hoạt động kinh doanh nhằm đáp ứng nhu cầu của mình hoặc theo quy định của pháp luật. Đặc điểm của công ti theo quan niệm cổ điển Quyền và nghĩa vụ của công ti, tư cách pháp lí của pháp nhân công ti do pháp luật quy định tạo nên sự tách biệt tư cách của công ti với các thành viên hay cổ đông của nó. Theo quan niệm cổ điển công ti có các đặc điểm quan trọng sau: Thứ nhất, công ti do hai hay nhiều người thành lập; thứ hai, khi tham gia công ti các thành viên hay cổ đông phải cam kết góp vốn vào công ti; thứ ba, mục đích của công ti là kinh doanh, tìm kiếm lợi nhuận.
Đặc điểm thứ nhất, công ti là doanh nghiệp có sự tham gia của nhiều người (thể nhân, pháp nhân) Trên nguyên tắc, muốn lập hội ít ra phải có hai thành viên. Riêng đối với công ti cổ phần, phần đông các nước kể cả Việt Nam trước năm 1999 đều quy định bắt buộc ít nhất phải có bảy thành viên (Điều 295 Bộ luật thương mại Sài Gòn năm 1972). Đối với công ti trách nhiệm hữu hạn, ở các nước khác nhau có quy định khác nhau về số thành viên tối đa. Luật công ti năm 1990 không quy định số lượng thành viên tối đa, nhưng đến Luật doanh nghiệp năm 1999 đã khắc phục nhược điểm này bằng quy định thành viên công ti trách nhiệm hữu hạn 14 tối đa là 50 thành viên [32, Điểm c Khoản 1 Điều 26].
Ở Nam Phần, Bộ luật thương mại không hạn chế số hội viên, nhưng ở Trung Phần thì Bộ luật thương mại tại Điều 64 lại ấn định số hội viên tối đa là 20 người. Bộ luật thương mại Việt Nam Cộng hòa năm 1972 cũng không hạn chế chỉ ấn định số hội viên tối thiểu là hai người (Điều 208). Trên thế giới cũng như ở Việt Nam, số lượng người sáng lập công ti trường hợp luật định rõ là công ti ít nhất phải có hai thành viên hoặc có ba cổ đông, ngoại trừ công ti do một người làm chủ như công ti trách nhiệm hữu hạn một thành viên hoặc doanh nghiệp tư nhân. Quan điểm về một người có thể lập hội với chính mình hay không lại không có sự thống nhất giữa các nước.
Ở Việt Nam, một người có thể đứng ra thành lập công ti trách nhiệm hữu hạn và chịu trách nhiệm trong phạm vi số vốn điều lệ của công ti [35, Điều 63]. Khác biệt với chúng ta, theo quan điểm của Pháp, một người không thể đứng ra lập một hội, vì mỗi người chỉ có được một sản nghiệp; tất cả tài sản, của cải của mỗi người đều họp lại thành một khối duy nhất là sản nghiệp của người ấy. Nếu chấp nhận cho một người được một mình lập thành một hội thì sản nghiệp sẽ chia thành hai khối biệt lập, một phần được xung dụng vào hội, một phần ở ngoài, do đó một người sẽ thành có hai sản nghiệp, trái với nguyên tắc nói trên [45, tr. Đặc điểm thứ hai, người muốn tham gia công ti phải góp tài sản vào công ti Thành viên, cổ đông của công ti phải góp vốn bằng tiền, bằng hiện vật hoặc bằng quyền tài sản để chứng tỏ ý chí muốn thành lập công ti và để tạo thành vốn, sản nghiệp hay tài sản riêng của công ti.
Đồng thời thiết lập quyền sở hữu sở hữu của thành viên, cổ đông đối với công ti. Tài sản của công ti biệt lập với tài sản riêng của mỗi người góp vốn. Công ti là một chủ thể pháp lí 15 độc lập và là chủ nhân của sản nghiệp do các thành viên, cổ đông đóng góp khi thành lập công ti. Các thành viên vẫn chỉ có một sản nghiệp, trong đó có một thành tố là phần vốn góp trong công ti.